॥ श्रोगणेशाय नमः ॥
( महर्षिव्यासमणीत )
र
तत क “की.. ॥ | ण
श्रीहरिवंशपुराण.
ऱ्डो
भविष्यपंव.
माग २ रा.
"7//५॥७. ७ “क ७ कक.
खूळ व भाषांतर.
वडाचा ण णल 4 त? घ्याजाडायायडा
भाषांतरकार
वे शा० सं० रा० विष्णुशाख्री बापट.
ब्लाक पणा णी0ी १? शोणणाशी १ शी णाथ
पुराणप्रकाशक मंडळीचे व्य० दासोदर लक्ष्मण लेळे यांनीं
ण
वाई येथें आपल्या मोद्चूर्त छापखान्यांत छापून
प्रसिद्ध केलं.
सन १५११ इ?
ही नडे ंेड्शाल्ासा््मिि 3३३
किंमत ३ रुपये.
भे
१ श्री. |
महूरषिव्य[सप्रणीत
शीहारवृश |
भ्षबिष्यपर्वे,
झोगोपालकृष्णाय नमः ।। शोनक उदाच ॥ जनभेजयस्य क॑ घुत्राः पठयन्त रोमहर्षणे॥
कस्मन्मतिष्ठितो वंदाः पांडवा: महात्सनास १ प्रतंदेच्छाम्यह श्रातु पर कातूहल ह स |
स्वस्त: कथयतः सर्ज वेदम्यहे 'तत्परिस्कुटस २ सोतिरुवाच ॥ पाराक्षतस्य काश्याया दो
पुदी संबभवतुः । चन्द्ापीडअ्य लृपातिः सुर्यापीडश्व सोक्षांवत् ३ चन्हा५!डस्य पुत्चाणां शत-
सुत्तमधन्विनाद् । जानमेजय इत्येवं क्षाचं छावे परिथुतर ४ तष अस्त राजासीत्पुरे
वाराणसाहये । सत्यकर्णो सहाबादुर्थज्वा विषळदाक्षिणः ५ सत्यकणस्थ दायाद: श्वेतकर्णः
प्रतापवान । अपुत्रः स तु धर्मात्मा प्राब्रिवेश तपोवनस ६ तस्माहनगताइभ यरदकी प्रत्य-
अदयत । सुचारोदुहिता सुश्वु्मानिनी भ्रावृुमांडरा ७स तु जन्मान मभस्य श्वेतकर्ण: प्रजे-
श्वर: । अन्वगच्छद्वतं परवेर्महाप्रस्थानमच्युत ८ साहइड्वासम्रयाततस निनीप्रष्ठतो;न्वियात ।
_________________ _र्___--ऑसॅशॉशिशिशाशिशिशशि्शणाणा
क बधथिशिदथथा
श्रीगणेशाय नमः ॥ शोनकः- हे लोमहषणपुत्रा, जनमेजयाचे काण काण पुत्र सांगितले
आहेत व महात्मत्रा पांडवांचा बंश कोण्य पुत्रामध्ये पातष्ठा पावला 0 १ झ. पांडवांचा
चडघर कोण झाला ? अ ९. हे ऐकण्याची मळा इच्छा आहे. कारण त्याविषयी मळा
मटे कौतक वाटतें. तो सर्व वर्चांत सांगणाऱ्या तुझ्यापासून मळा त सव अगद स्पष्टपणें
समजेल २. सौ!त:-- परीक्षित्पुत्र जनमेजयाच्या काड्या नामक भार्यच्या ठाया. दान पुत्र
झाले. एक राजा चंद्रापीड घ दुसरा मोक्षवत्ता सू्यापीड $. चंद्रापाडाळा उत्तम बडवा
_ शभर पत्र होते. ता क्षत्रियांचा संघ भूलाकीं जानमेजय या नांवाने प्रख्यात हाता ४.
त्यांतील श्रेष्ट परत्र चाराणससंज्ञक नगरांत राजा झाला. त्या महापराक्रमी राजाचे नाव
सत्यकर्ण अर्ये असून पुष्कळ दृक्षिणा देणाऱ्या त्यानें यथाशासत्र यश केला ५. सत्यक-
णांचा दायाद ( पुत्र ) प्रतापवान् श्वेतकणे; प्रण तो. धर्मात्मा अउुनन असल्यामुळे तपोव-
नांत गेळा ६. वनांत गेठेल्या त्याच्यापासून भातृमालिनी या नावाचा यादवा गभघारण
करती झाली. ती मानिनी सुथ्षु सुचारु यादवाची कन्या होय ७. पण गम! चा उऱ्टर
होतांच शवतकण प्रजेश्वर, हे धर्मापासून च्युत न हाणार््या ज्ञानका, पूवज पांडव
> मह्पषिंव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदपराषां । [. अद्याय$
पांथ सा सुदुवे घधूर्वने राजीवलोचनर ९ छुमारं ते परित्यज्य भर्तार॑ चान्वमच्छत । पति-
ब्रथा सठाभागा दोपधशाव पुरा पतीत १ सतुराजझुमारोःसो गिरिळुंजे रुरोंद ह। छायार्थ
तस्य थवास्तु पादुरासन्मसंततः "१ क्रविष्टापाच्व पुर्च दो (पेप्पलळादथ्व कोशिकः । व्द्र्वा
कृपान्विती गुरालं पक्ष लपता जळू: । निघटी तब्य तो पार्श्वो शिलायां रुधिरप्लुती १२
भजश्याठी त पार्श्वी तादभावांपे समा हता । तव तु समारूढो अजपार्श्वस्तते 5भवत १५
सता इजपाश्य इ टा चकाते तस्य नाल 5 सटुवसकशालाचा इंजान्यासानब्वाधतः १४
पॅमकल्य तु नाय तयुदहत्पुबकारणात । वेमक्या: स तु एुत्रोउभूद्राह्षणो सचिवीो च तो १५.
तषा डुमाऱ्य ५माच्व ठुगपत्तल्यजीविसः | स एष पोरवी वंशाः पाण्डवानां प्रतिष्ठित; १६
सल काप चाब अतांडय नाहुषणा ययातिना | जरासंक्रमणे पर्वे भरा प्रोतेते धीसता १७
आयन्दाकंग्रहानामिञयेदाचे च संदयः । अपौरवानत महा भावण्यांत कदाचन शेट
[ २८ ] शात श्रासन्समहा[मारतं खिलघु हार्वळे *वेष्यपर्वणि प्रथमा $ध्याय: ॥ १ ॥
शनक उबाच ॥ उक्ताचं हारवझले पर्वाणि निखिलानिच यथा पुरोक्तांने तथा व्यास-
1 शज्यण धासता १ तत्कथ्यसमानसमितिडानममाविनस । प्रीणात्यस्मातभृतवत्सर्वपापाविनाश-
त्याच्या मागून नळा. मामात त्या साध्वीला कमलनेत्रयुक्त पुत झाला. पण पर्वी पतीच्या
मागून जाणाऱ्या महामाग पतिबता द्रोपदीप्रमार्णे त्या कमाराला वनांत टाकन ती
पताच्या मागून चाऊळा ९, १०. तेव्हां तो राजपुत्र पर्वतावरील वक्षसमहांत पडून रडूं
झागला. पण त्याच्यावर छाया करण्याकरितां चोहोकडन मेघ प्रादर्भत झाले ११
आवड नायक चंद्राच्या भाचे पिप्पछाद व कोशिक या नांवाचे दोन पत्र त्या बालकाला
पाहून कुपायक्त झाळ. व त्याळा उचलून घऊन त्यांनीं जलाने धुतलं. रक्ताने भरलेल्या
त्याच्या दांन्ह| कु त्यांनीं झिळेवर वांसल्या. त्यामुळें त्या दोन्ही कशी बकऱ्याप्रमाणें
काळया झाल्या. व त्या तज्ञांच वाहि पावव गेल्यामुळें तो बकऱ्यासारख्या पार्श्वभाग नीं
यक झाळा १२, १३. झणून त्यांनां त्याचें अजपाश्वे असे नांव ठिविडें. वेमक नांवाच्या
स्वनस्थ कवाच्या शालागुडांत त्या दावां बाह्मणांनीं त्याचें संवर्धन केलें १४. वेनकाच्या
भायन पुत्ररूपांन ल्याचे गडश के. त्यामळ ता वेमक्रीचा पुत्र झाला. व तेच दोघे
बाक्षण त्यार्च सांचिव झाडे १५. त्याचे पत्नव पोन्र एकाच वेळीं तुन्यझाळ जिवंत रहात
असत. ( हणजे अजपार्श्य राजा होता तोंपर्यन पिप्पळादू व कोक त्याचे सचिव होते
पुर्टे अजपार्श्यांचा पुत्र राजा झाला व त्या दोब ! महणा एत्र सचिव झाल. याप्रमाणेच
हा पर्परा पुष्कळ दिवस चालडी. ) अशारीतीन हा पांडर्वांचा वेश प्रांतात झाला आहे
आपल्या वृद्वावत्यच संक्रमण करीत असतांना पुरूवर आतिज्ञम प्रस नभ झालल्या बाद्धि- .
मानू नहुषपुज ययातांने याविषयीं हा असा शकाकह| हटला आहे १६,१७ “ चंद्र, सूर्य व
मह असंत तापत ही भूमसुद्धां असणार यांत संशय नाहा. धण ता पॉोरक राजावाचन
वाहे असणार नाही. २ १८. इति श्री महाभारताच्या सिलपबीतील हर्विंज्ञाच्या
भविष्यपवोपको पहिला अध्याय समाप्त झाला. ।॥ १ ॥ |
__ शोनक:- पूर्वी बद्धिमान् व्यासशिष्यानें जनी सांगितली होतीं त्याप्रमाणें तूं हीं सर्व
अन हारश साःतडा आहेस १. इतेहसांसह. हे तूं सांगूं हागठास झणजे अमृतासॉ-
क क
२ | भ॑दिष्मंपर्व ! र
नम् २ सुखश्राढपतया धार मना ह्ादयतीब न: । जनभेजयस्तु सुंपातिः अुत्वा याश्यासतु-
कसम । सांते व्लिसकरोत्पश्र्वात्सर्पसत्रादनन्तर द 5$ सौोतिरुवाप्च ॥ जनभेजयस्त स सुप;
झुत्वा वांश्यानसुस्मड । यंदारभअसदाख्यास्थे सर्पसनाईनन्तरस ४ तास्मिन्सथे ससापते
राजा पारा[कतस्तदा । यर्ड स वाजिसेघेत संभापुपचकम ५ फल्डकपुरोहिताचार्याना-
इयदशुवाच ह । यक्ष्येह वाजिमधेन हयझत्सूज्यतासमाते ६ तन स विज्ञाय व्विकी्षितं
तदा कृष्णा महात्मा सहसा जनास । पारोक्षिते बघुमडीनसलत्य दैपार्यनः मकखफरावरल्ल;ः ७
पाराक्षितर्त चूपातेहृष्टया तमषिसागतन । अर्थ्मपायासनं दत्वक पजयाशाच शाळत द्तौ
'बापाविष्ठावाकतः सदस्यासण्यशाःनक । कया बहापधाबवयात्वकाने वेवताइताः ९ ततः
कथान्ते नुपाद्ना दयासाल तं छविर । यितामहं पाण्डबालामात्मनः प्रपिताध्हद १० स
भारतसाख्यान बहूथ आुतिविस्तरस् । नेनषमाअमसाप म सुखश्राव्यतया अतर ४५ धिभू-
तिविस्तार करं सर्वेषां वे यशस्कर्स् । त्वया सुविहितं गह्मस शंख क्षी मित्राहितथ १२
अस्ते तु तृभिः स्यायथा स्वर्गतुखंन च । तथा तात. न गच्छामे शुव्वसां भारती
कथानळ १३ अनुमान्य तु सववज्ञ पच्छामि भगव्झहमद । हेत> कुरर्णा' नागास्व राजसूयो
मता मम १४ दुःसहानां यथा ध्ञसा राजन्यानानासुपपुब । रा, सूयं तथा सन्ये यस्धनर्थ-
सुपकाल्पतस् १५ राजसूयस्तु सामन श्रूयाते पूर्भाहूत; । तस्यान्ते सुलनह्यायमनवत्तरकाम-
२९४0५५४५५५ १४४000 00/0११0५0१00०५७०५००५ ०५०0000००७. कडन अववमाडडा पज >. "४११00०९५११ १९०१७७० 000000000१ ५००%० ८०० पट ट2*0**०
रख तृप्त करणारं व सव पापाचा नाश करणारं त॑ आझांला आतिशय संत करते २. हे
धारा, त्याचें श्रवण सुखरूप असल्यामुळें त॑ आमच्या मनाला जणंकाय- आतिशय आल्हाद.
देत असतें; पण हे सोते, जनमेजयराजा हें उत्तम आख्यान ऐंकन स सत्रानंतर काय
कारतां झाला ३. सोति:-- हें सर्वांतम आख्यान एकन सरपसत्रानंतर राजा जनभेज-
यान काय करावयास आरंभ कळा तं सांगतां ४. तं सळ संप असतां तो परीक्षित्पुत्त
अश्वभध यज्ञ करण्याकारेतां संभार जमवं लागला द. कात्विक, पुशोडित. व आचाय. यांस.
बोलाबून ता असें हणाला, “ मी अश्वमेध यज्ञ करण्याचा निश्चय केळा आहे. यास्तव,
घोडा सोडा 7 ६. पण इतक्यांत हा त्याचा मनो य जाणून महात्मा सर्वज्ञ दवेयायन कृष्ण
अकस्मात. उदार चित्त परीक्षित्यवाळा भेटावयात आला ७. तब्झां तो क्षे आला आहे
अस पाहून जननेजय राजा अध्य, पाद्य व आसन ठेऊन त्यांचें यथाशास्र पजन कारतां
झाला ८. ते दोघे एकमेकासमोर ताड कक्षन बसळे. हें जोनक स्यही. आपापल्या
जाग बसल. नंतर त्या दोघांनीं वेदूर्सबंधीं नानाप्रकारच्या (त कथा केल्या ९. त्यानं-
तर गाट बाटून झाल्या असतां. राजाने पांडवांचा पितासड व स्वतःचा, प्रधितामहू
( वृद्ध प्रपितामह ) अशा मुनीत झटले. “ प्रभो, बहु-अर्थयक्त व घेंदासारखें विस्तः
असही भारत आख्यान करणीद्रेयास ततत करणार अतल्यामळेंते ऐकतांना मार्झ, वर्षही एका
निनषातारखं गेळ १०,११९. त॑ विभतीचा विस्तार करणारे, सवाचे यश. पततरविणारें आह.
बह्मनू, अपण द. फार 'चांगळ रचले आहे. व शुखांतील क्षीराप्रमार्णे त॑याम्य शिष्यांचे,
ढार्या अपण केळे आहे १२. स्व्गसुखाने जशी तशीच अमतानंही तप्ति. होईल; पग ही
भारता कथा ऐंकून माझी तात हांत नाहीं १३. यास्तव तुज सवज्ञास योग्य मान. देऊन,
हे भगवन्, मा कांहीं विचारता. करूंच्या नाशाचे कारण राजपूय आहे अक्ष मला.
बाटत १४. ज्याअ्था अर्जेक्य. क्षानियांचा, त्या तकटांत नाश झाला. त्याअर्थी दुवांनॉ.
शे | महर्विव्यापमणीतं श्रीहरिवंशपरार्ण । [ भध्यायई
यम् १६ आहततो वरुणराथ तस्थान्ते सुमहाकतोः । देवासु£ महायद्धं सर्वभूतभयावहन (७
ह.रेब्वद्रश्व राजांषेः कतभेनसषपाहरत ॥ तत्राप्याडीयकं न [म युद्ध छत्रियनाशनस १८
लतोइनन्तरसा[हॅण पाण्डवनातिदुस्तरः । महाभारत आंभः संभृतोएझिरिव कतुः १९
तदस्यसुळं युद्धल्य लाकक्षयकरस्य तु । राजछूयो मडायज्ञः किमर्थे न निवारितः:२०
साजसूयो ह्यसंहाया यज्ञांगेश्व दुरत्ययेः । मिथ्यापरणीते यज्ञांगे प्रजानां संक्षयो घुवः २१
भवा गाय च सर्वेषा परवर्षां न: पितामहः । अतीतानागतज्ञश्व नाथश्वादिकरश्व नः २२
त कथ भमबता नेवा बुद्धिसनाश्च्युता. नयात । अनाथा ह्यपराध्य* कुनेतारश्व मानवा; २३
व्यास उवाच 1 काळत विपरातान्ते तव पूर्वप्रितामहाः । न सां भविष्य पृच्छन्ति न
रडाड्यकम्यहम <४ साम्ये च नपड्याभे भविष्यल्य निवर्तने । परिहर्ते न शक्या छि
काढन [वाढता म्यातेः २५ त्यवा विदमडं पडो वक्ष्यास्यागन्तु भावे यत । अतश्व
बळवान्काठ: थुत्वाप न कर्ष्यात २६ न संरंभान्न वारथान्न वे स्थास्यासे पोरुपे !
ळसा.ह कालाठ-खताः; सवथा दुरातिकुमाः <७ अश्वमेघः कः. श्रष्ठः क्षत्रियार्णा
पारशुतः , तेन भाबेन ते यज्ञं वासवो धर्षीयेष्याते २८ यदितच्छक्यतेर[जन्पारिहतकथ-
-- स:
टटन्सा्ाचाशीचाा
राजसयाचा योजना युःद्धाकारतांच कळी असं मळा वाटतें १५. हाच राजसूय
पूवी सोमानें केला होता. असें ऐकतो; पण त्याच्या शेवटी तारेसंबंधी फार
माठ. युद्ध झाळे १६. वरुणाने तो महाक्रतु केला; पण त्याच्या शेवटीं सर्व
'छूतास भयावह असं दुवासुरां्चे महायुद्ध झां १७. हरिश्चंद्र राजपॉर्नें हा कत केला:
षण. त्यांतही आडीबक य नांवाचे क्षत्रियांचा नाश करणारे युद्ध झालं. & आपण. एवढे
माठ. कषा, असतांना उवड उघड यद्ध कसं करावे !. हणन लज्मित झालेळे वासषेष्ठ क्
विश्वामित्र क्रमानें आडी व बक या. नांवाचे जळचर पक्षी होऊन लढले.. त्याप्रसंगी. त्या
दोषाचा पक्ष धणाऱ्या क्षत्रेयांचा मोठा संग्राम झाला; अशी पराणांत कथा आहे ). (८
त्याननर आर्य पांडिझाने आते दुस्तर महाभा(तयद्वाच्या आरंपापत कारण होणाऱ्या ह्या
जामतुल्य कतूस संपाइन केळ १९. यास्तव लोकांचा क्षय करणाऱ्यः या य॒द्धाचें प्रल
अशा या राजकूय महायज्ञाचे निवारण आपण कां केलं नाहीं ? २०. दुःसंवांद्य यज्ञांगांनीं
साजसूय चागल्या रांतीने समाप्त करितां येत. नाहीं. ( सर्वांगसंपूर्ण तडीस जात नाहीं ठे
तै त्यात काहा अन्यथा अनु्ठान झाळे असतां ( यज्ञांगांत कांही न्यन पडले असतां र
नंश्वयान प्रजासहार हाता २१. आपणही आमच्या सर्व पूकजांचे पितामह आहां. आपण
भूत क भावष्य जाणणारे आणि आमचे आदिकर नाथ. आहां २२. तेव्हां आपण मार्ग-
दशक असतांना ते बुद्धिमान पर्वज ' नीती फासून. च्युत कसे झाले. अनाथ व ढनैयक
मानवच अपराध करीत असतात २३. व्यात:- हे राजन्, तझ्या; पर्व पितामडांची बद्धि
कालवशात् फिरढी. त्यांनीं मला पुढचे भाविष्य कधी. विचारले नाहीं व. मीही आपण
होऊन त्यांना सांगितलें नाही. २४ भावी गोष्टींचा बरदूळ करण्याचे सामर्थ्य मी
पढात नाही. कारण कालकुत गतीवा परिहार करतां. येणें. शक्य. नसते २५
पग तू आतां विचारीत आहेस हणून यापुढे काय होईल तें. सांगतों. पण
बाबारे, काल बलवान् जाहे. तं पढर्चे भाविवत्त ऐकनही. कांही. करणार नाहींस. २६
भय ब उत्साह यांच्या यांगाने तूं स्वप्रयत्नामध्ये स्थिर स्हाणार नाहींस. कारणं
२्] | भाविष्यपर्व । ि यू
यन । दव पुरुषकारण साय जंथाश्व त कतुस् २९ थब सापरावः राक्षे नोपाध्याय-
गणस्य त | तब वा यजमांतस्य कालळाो$त्र दरावकासा: २० तस्य सस्थाकृतामद कालथ्य
परमाठडन:£। यथादष्ट प्रजातर्ग गानष्याते युगक्षव ३१ तथा यक्षकलाना चब्ेकंतफी
हजातयः । तत्प्रण्य [नबाधस्व नेळाक्य शे चराचरक्ष ३१५. जनलजय उवाच ॥ [नवत्ता-
बश्वमधस्य काना[मचत्त भावष्यात । थुत्वा पारडरष्यास भगवन्याद मन्यत्ते ४१२ व्यास
उवाच || [नामत्त भावंता तत्र नह्लयकापळुत प्रभा । यतंथा£. पारहधघु त्वासमत्यतद्ध मस्त
त ४१४ त्वया वृत्त कतु चव वबाजिमध पर तप ) क्ावचया नाहारष्यान्त. यावडामधधार-
ष्यात ३५३ जनमजय उबनाच ।, चिवत्तावश्वमधस्य बहाशापासतजसा । अह नामित्तासात स
भय तांत्र तु जायते ३६ कथं ह्यकारत्या संयुक्त: सुकुती महिधो जनः । 'छोकानत्सहते
गतुखसपादा इव कंज २५७ यथा ह्यनागतामड रष्टमतर प्रणादानत । ययास्त पनरावात्त-
यक्ञषस्याश्वासयस्व साम २८ व्यास उबाच !। उपात्तयक्षां दवधु नाह्मणषपपत्स्यते । तेजता
व्याहृूतं तेजस्वेजस्येबावतिठ्ठते ३९ ओऔझ्धिज्ञो भाविता काश्रत्सेंनानी: काइ्यपो द्विज
अश्वमध कालपयुग पुन: प्रत्पाहारष्याते ४० तयाग तत्कुलानज्व राजखूयमापक्रतुम ।
न्य म तया ह इव कड कच तीक वकत वि हिमेविमकी
काळाने ठिहिठेल्या लेखा सर्वथा दुळब्य असतात २७. क्षात्रियांचा अश्वमेध यज्ञ
श्रें्ठ हणून सांगितलेला आहे. त्यामुळें महत्त्वःच्य| इच्छेने इंद्र त्याचा नाश करील २८
यास्तव, हे राजन, प्रयत्नाने देवाचा परिहार कोणत्याही प्रकार करतां ' येणें जर हइक्य
असेल तर तां यज्ञ करू नकोस २९. त्यांत इंद्राचा, तुझया उपाध्यायवर्गाचा किंवा
तुजे यजमानाचाहा काही अपराध नाहीं. तर या प्रसंगीं काल दरतिक्रम आहे ३०. त्या
परमेष्ठी कालाच्या इच्छेप्रमाणे हें सर्व हाणार आहे. यज्ञाच्या समाप्तीकरितां त्यानें केळेल॑
हे कालष्य आहे. युगक्षथ झाला असतां प्रजासाश अश्ष्टानुर्ष नष्ट होईल ११. त्याच-
प्रमाण ब्राह्मण यज्ञफलाचा विक्रय करतीळ. राजन, सर्व सचराचर त्रेलोक्य कालाधीन
आहे असें तूं समज ३२. जनमेजव: -- भगवन, अश्वमेघाच्या निवत्तीचें नाभेत्त काय
आहे ? तें ऐकून, जर आपली इच्छा असेऊ तर मी त्याचा परिहार करीन £३. व्यास:
हे प्रभो, बाह्मणाच्या कोपामुळें ते निमित्त होईल. यास्तव, तं ब्राह्मणकोपाचा परिहार
करण्य[विषयीं यत्न कर. तुझे कल्याण होवो ३४. हे परतप, तं केळेला हा अश्वमेध यज्ञ
पुनः काणा क्षाचेय पृथ्वा अत्तपर्येत करणार नाहीं ३५. जनमेजयः--ब्ाह्मणज्ापरूपी अग्नीच्या
तजाने अश्वमेधाच्या निवृत्तीस मी निमित्त होणार हे ऐकन मला फार मोठें भय वाटत
आह २६. कारण अकाोंताने युक्त झालेला माझ्यासारखा पुण्यवान पुरुष, पाशयक्त पक्षी
आकाशात जाण्यास जसा, तसा उत्तम लोकांस जाण्यास कसा बरें समर्थ होईळ ३७
पर्भा, ज्याप्रमाणे आपण हा पुढे ओढवणारा नाश आतांच पाहिळा. आहे. त्याप्रमा-
णच या यज्ञाची पुनः याळोकां आवृत्ति जर होणार असेल तर. ती. मळा सांगन माझें
आश्वासन करा ३१८.. व्यातः:--- या लोकांत ज्याचा उपसंहार झाला आहे असा अश्व-
मेघ यज्ञ देवादिकांमध्यें ज्ञानरूपाने. राहील. व तोच पढें ताह्मणांमध्ये प्रकट होईल
कारण तजार्न आहरण केलेलं तेज तंजामध्येच रहातं, असा नियम आहे. ३९. भागि
खणात असतांना निघालेला कोणी एक काश्यपगोत्री सेनानी नांवाचा औद्धिज्ज योगी
आहण कालयुगात अश्वमधास पुन: परत आणील ४०. त्या युगांत त्याच्याच कलांत
भहार्षिव्यासप्रीतं भ्रीइरिंबंशपूराणं । [ अध्याय
आहरिण्यपतिराजेंदरश्वेतभ्रहासवांवकः ४१ यथावल सनुष्याणां क्तुणां | दास्थते फस |
युनांन्तारसःबाभेः संवृतं विचारिष्याते ४२ तदा प्रभाते ह्ाश्यान्ते “दण 'आणाः -ुरा
कूती: । न निवतिष्यते लोके वुतान्ता वर्ननेष्यिह ४५ तदा सुक्ष्मा सहोवको दुस्तरी दोन,
मूळात । चातुराश्रम्यशषधिलो धर्मः मविचाठिष्याते ४४ तदा हाल्येन तपसा शि >
भाप्त्यन्ति मानवा: ! धऱ्या घर्स चरिष्यन्ति युगान्ते जनसेजव ४५ ६३ ] हाते श्रासहा-
मारते खिठेषु हारेवंशे भावेष्यपपवाणे ह्वितायोषध्याय: ॥ १॥
जनमेजय उदाच ॥ आमलक्चं विप्रकृष्ठं ढा यदि कालठं न विदाहे । तस्माद्वापरसंविद्ध
ह्रुगान्नं स्पहयास्यहव १ पाप्ता वर्य तु तत्कालपभलया ध्सतव्यदा । आडदात्परमं 'धर्भे
घुखनल्यंन कमंगा ९ शोनक उवाच ॥ त्राससुद्देगकरणं सुगान्तं ससुपस्थितर । प्रनष्ट-
धम घसज्ञ निमिचनेवक्तनर्हति ३ सोतिरवाच ॥ पट एवं भार्वेष्यस्य गति तरव चिन्त-
यन । युगान्ते सवधूनाना भगतानजवीततदा:8 व्यास उबाच ॥ आरक्षेतारो हर्तारो बालि-
मागस्य पार्थंवाः । युकाऱ्ते ध्रभविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः ५ अक्षत्रियाश्व राजा नों
बिप्राः शद्रोपजीविनः । द्ूदाश्व जाहणा चारा भाविष्यान्त यंगक्षये ६ काण्डे स्पष्टाः थोाजे-
याश्व निज्कियाणि हवींष्यथ । एकपॅक्त्यामशिष्यान्त दुगानते कनसजय ७ दोल्पवन्तोः-
क्ट क क
उत्पन्न झालेला एक राजेंद्र, प्रलयकाल श्वतमह नांवाच्या उत्पातास जसा आणतो त्याप्र-
माण, राजतूय यजञालाहा आणील ४१. तो क्तु कर्त्या मानवांच्या श्रद्धादिरूप बलाप्रमार्णे
फळ दशल. कषान! झांकून ठेवलेल्या युगांतद्वारांत लोक संचार करतीळ. यगान्तापासून.
मानवांचे प्राण ( इंद्रेये ) शिष्टाचाराप्रमाणेच पूर्णपणें आचरण करणार नाहींत. पर्वीच्या
ढाकाच अनुकरण त या लॉका करणारनाहींत ४२, ४३.त्यावेळीं थोडासाहीपण महा फळ
दुणारा, अनक [विघ्न आल्यामुळं दुस्तर, दानरूपी मूलानें युक्त (ह. दानमूलळक ) वः
चार आश्रमांना शाथेळ झाळेळा ( वर्णाश्रम विभागरहित ) असा धर्म चालठेळ ४४
त्यावळा थाड्याशाच तपान मानव 'द्धीस प्राप्त होतीह. आणि हे राजा जनमेजया
काहा याडर धन्य लाकच युगांतसमयी धमांचरण करतील ४५. हाते श्रीमहा. तिळ
हरि भावेज्य० दुसरा अध्याय समाप्त झाला. ॥ २॥
जनमजय:--ज्याअर्थी जवळ आलेला अथवा दूर असलेला मोक्षाचा काळ आह्याला
कळत नाहीं त्याअर्थी घमांधर्म साम्यवान् द्वापरास अधर्माधिक्यानें दषित करणाऱ्या यंगाच्या
शवटच्या कलीचा प्रभाव जाणण्याची मी इच्छा करतों १. अल्प अयासाने महंत्फल
1मळळ या आशेन तरु आह्मी कलियुगांतील जन्माची इच्छा करून या वेळीं जन्मास
आहा आहे. हा काल अल्प कमाने सुखकर परम धर्म देईल २. शोनक:---भय-व
उडद उत्पन्न करणारा कलि प्राप्त झाला आहे. यास्तव, हे धर्मज्ञा, विशेषेकरून नेट
आाळळा घम [नामेतांसह सांगण्यास तूं योग्य आहेस ३. सोतः--शोनका. याप्रमाणे
राजाकडून मावेष्य गाते विचारला गेलेंला भगवान् बादरायण कलियगांतीठ सर्व
उताच्या अवस्थेचा तत्त्वतः विचार करून असे बोढं लागा ४ (५)
कलियुगांमध्ये क्षेत्रिय नसलेडे लोकं राजे होतील बाह्मण शूद्रांवः उपजी-
विका करूं हागतीळ व शूद्र आक्मणांच्या आचारांचे. अनुष्ठान करतील ६.
9 ] | भविष्यपर्य । छै
सृतपरा नरा मदयांसिषाभियाः | मिञभार्या भविष्यन्ति यणान्ते जनभेजय ट रॉजवृति-
श्रथिताार राजानश्वारशीछिन: । भुत्याश्वानिदेसथुजो भबिष्या*्त यगक्षये : धॅलानि
छायनायान सता. वृत्तमपूजितख. । अळुत्तना च पातिते भांविध्याति “यगक्षये १७ प्रमर
टचतना सत्या सुक्तकषेशा विच्ूळिनः । ऊनषोडडशवर्षाश्व प्रजास्थन्सि नरा सदा ११ अह-
खडा जनपद: शिवशूळाश्वतुष्यया: | प्रमदाः केशशूळाश्व भविष्यास्त युभक्षये १२ सर्वे
बह्म वादृष्यान्ते सर्वे वाजसनेयिनः । डाडा भोवादिनस्धेव भविष्यन्ति सुगक्षये १३ तपोयज्ञ-
फळाना च विक्तारी ब्रिजातय: । क्रतवश्व भाविष्यान्ति बिपरीता युगक्षयं ५४ शुक्कदंताजि-
ताक्षाश्व उडा; काषायवातसः । झूदा धर्मे चरिष्यान्त शाक्यबुद्धोीपजीविन:ः ६ ५ श्वापदप-
चुरत्वं च गवां चेव परिक्षयः । स्वादना वानवात्तत्र्व झातव्या तुगते युगे 9१६ अन्त्या मध्ये
निवत्स्यान्त मध्याश्र्वान्वनिवासिनः । यथानिस्तं प्रजाः सर्वा गामेष्यन युगक्षथे १७ तथा
द्वहायना दस्यास्तथा पल्वलकर्षकाः । वित्रव्षी च पर्जन्या यगे क्षांणे भधेष्याते ५८ सर्वे
० कान ४११ टत ११५९००७०-२
११५५५७
बा जनभेजया, सर्व युगांच्या शेवटच्या यगांत बाहझण क्षत्रियांची वत्ति करू
लागतील. यज्ञक्रिया विधिहीन होतील व स्य एका पंक्तांत भोजन करतील ७
जनमेजया, युगांतसमयीं नर शिल्पकशल 1मथ्यापरायण, मद्य व मांस ज्यांना प्रिय आहे
अले व भार्याच ज्यांचे मित्र आहेत असे होतील ८ चार राजव्यवहारांत स्थित होतील
(?) भल्या न सागितलेल्या ( न दिलेल्या ) वस्तंचा उपभोग
घऊ ठागतील ९, सर्व प्रकारचीं घर्नेच स्तुत्य ( व सर्वास प्रिय ) होतील. संतांच्या आच-
सणाचा सत्कार होणार नाहीं व पार्तेत पुरुषाची निंदा होणार ना 1 ( उलट त्याचा
माठा गारव होइल ) १०. मानवांचा धर्माधर्मस्वरूप बोध सवंथा नष्ट हाईळ. विधवा केश
माकळ सांडून आनंदाने वावरतील. मंडन केळेळे सर्व सन्यासांच मानले जातील.
साळा वषाच्या पूर्वीच मानवांना संताते होऊं छायगळ ११. देश अक्षविक्रय
करणार, चव्हाट वेडविक्रय करणारं ब तरुण स्रिया दह विक्रय करणाऱ्या
होतील १२. सर्व अक्षवादी होऊन कर्मानष्ठानाचा त्याग करतील. सर्व वाज-
सनेयी होतील. ( ह्मणज इतर ज्ञाखांचा ठोप झाल्याकारणाने वेदूबयसाध्य यज्ञ उत्यक्न
हाइळ, सिंघ, काठवाड इत्यादे पाश्चिन देशांत हींच ती अवस्था प्राप्त झाढी आहे. )
च झद्र भाहा एज्यतावाची शब्द परस्पर बोलं लागतील ( ज्ाहमण व ब्ाझणेतर यांच्या-
मध्य चालूं झालेला परस्पर नमस्काराचा प्रकार पाहून अस हाणे अशक्य आहे अर्से कोण
झणेल ! ) १३. जाझण तप व यज्ञ यांच्या फ्लांचा विक्रय करूं लागतील (हं हष्ठी
'चाळळच आहे. ) वसंतादे कतृुडी बदलतील ( स्वधर्म सोडतील. ) १४. म ंसाशनाचा
(याग केल्यामुळे जदांचे दांत झुन्न आहेत ब नंक्र सूक्ष्म झाळे आहेत असे मुंडन केलेले,
काषायवस्र धारण करणारे आणि शाक्यमत व बुद्धभत यांवर उपजीविका कर-
णार शद्ध धमाचरण करुं लामतील १५ हिंस्र प्रण्यांची 'चाद्धि.व गायींचा संहार
हाइळ व हे युग संपढें असतां उत्तम रसांमध्ये बदल हहइंल असं जाण १६.
च्च
_ अन्त्य जन मध्यभागीं रहातील व मध्यम लोक अन्त्य अवस्थेस पोचतील,
सर्व प्रजांचा अधःपात होईळ १७. हें युग क्षीण झाडे असता दोन वर्षांचे पाडे.
“भगर गाडा इत्याद वाहफ्यासर य़ोग्य होतीळ...त्याचप्रमाणें ते मत्त «होऊन तळीं ब नया.
क 'सहर्षिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुराणं । [ अध्याय
चोरकुळे जनाश्वे रपानाः परस्पर ! श्वल्पेनाढ्या भविष्यान्त यत्किचित्पाप्य दुर्गताः १६
न ते धर्स करिष्यन्ति मानवा निर्गते युगे । ऊषार्कबहुछा भूमिः पैथानस्तस्करावूताः २० सर्वे
चाणिज्यकासवेब भविष्यन्ति कळी युगे । पितृदत्ताने देयानि विभजन्ते सतास्तदा ॥ हरणाय
अपत्स्यन्ये लोभाइनृतवादिनः २६ सोकुमार्ये तथा ररे रन्षे चोपक्षयं गते । भावेष्यान्ति युगान्ते
च नार्यः केशैरलंऊताः २२ निर्विहारस्य भ्रतस्य ग्रहस्थस्य भविष्यति । य॒गान्ते सभनुभाते
नान्या भायोससा गातिः २३ कुशीलानार्वभूयिष्ठं वृथारूपसमन्वितस् । एरुषाल्पे वहुर्चाक
तद्यगान्तस्य लक्षणन २४ वहुयाचनकां लाको न दार्ल्यांते परस्परस् । अविचाय ग्रहांभ्यान्त
दानं बर्णान्तसत्तथा <५ राजचोरानिदण्डातो. जनः क्षयसुपेष्यति । सस्यनिष्पत्तिरफळा
तरुण! वृद्धशीलिनः ॥ ईहयासुखिनो लोका भविष्यन्त यृगक्षये २२ वर्षासु बाता; पुरुषा
मनीचे: झ्करवर्षिणः । सोदेग्धघः परळोकश्व भविष्यात य॒गक्षये २७ लोभिनश्व दुराचारा
अहादवणतत्परा: । आत्मानं बहुमन्यन्ते मन्युरेवान्ययाद्विद्जात २८ वेश्याचाराश्रव राजन्या
धनगान्येपजीबिनः । युगापकरमणे सर्वे भाविष्यन्ति 'हिजातयः २९ अप्रबृत्ताः प्रपत्स्यग्ते
समया: शपथास्तथा । करणं सविनयभंशां युगे क्षीणे भविष्यात ३० भविष्यत्यफलळो हर्षः
यांचें कांठ शिंगांनीं उ5रूं लागतील ( अर्थात् दोन वर्षोतच त मदोन्मत्त होतील ) आणि
पर्जन्य चमत्कारिक रीतीने वर्षांव करूं लागेळ १८. चारांच्या कुळांत झालेले सर्वे परस्प-
'रांस लटतील..थोड्याशा संपतीनें संपन्न होतील, पग स्वल्पश्शा संकटानेंही भिकारी बन-
'तील १९. ते मानडेधर्भ करणार नाहींत. भूने क्षारमृतिकायुक्त व त्यामुळेंच स्वेद बहुल
होईल. ( तिच्यामध्ये पेरलेळें बीज नष्ट होईल ). सर्व मार्ग चोरांनी भरून रहातील २०.
कलियुगांत सर्व वागिज्य करणारे होतील. पित्याने द्यावयाचें कर्जे पुत्र बुडावेतील.
द. अथवा शास््रतः पितुदेय असडेल्या अडकारादिकांचीही वाटणी करतील. ) लोभाने
अतत्य़ भाषग करारे पुरुष दुतऱ्याचें धन हरण करण्याचा प्रयत्न करतील २१. काले-
युगांत सोकुनार्य, रूप व रत्ने यांचा क्षय झाळा असतत। स्रिया आपल्या केशांनींच अलं-
कुत होतोळ २२. पुष्यमाळा, चंदन, दिव्य शय्या इत्यांदे भोगसामग्री नाहींशी झाल्या-
कारणानें भूनाप्रभाणं दितजाऱ्या गुहस्थांच्या भोगाची गति भार्येवाचून अन्य कांहीं रहा-
णार नाही. २३. कुशीळ व अनार्य ज्यांत फार आहेत आणि वथारूपयुक्त थोडे
घुरुष व पुष्कळ ख्रिया ज्पांत आहेत ते कलियुग असें त्या युगान्ताचें लक्षण आहे २४
सवे लाक पुष्कळ याचना करणारे होतील. पण ते एकमेकांस देणार नाहींत. पण
काहा विचार न कारता. अन्य वणांच्या लाऊांपासून ते दान धेतीळ २५. (1!)
चोर, आग्रे व दुंड यांच्या योगानें पीडलेली प्रजा क्षय पावेळ. शेती निष्फळ होईल
तरुय वृद्धांच्या शाळांचे होताल. युगक्षयप्रसंगी ठोक तष्णेनं असुखी होतील २६. वर्षे-
तूत वायू कठोरपर्णे वाहतील. ते हळू हळ वाहत असतांनाही बारिक खड्यांचा वर्षांव
करताल. त्यावळां परलोक संदिग्ध झेईल २७. ब्राह्मण लोभी, दुराचार व वेदांस दाषेत
करण्यास तत्पर हाताल. आपल्याला श्रेष्ठ माने लागतील व त्यांना क्रोध लवकर
येईड २८. क्षत्रिय वैश्यांचा आचार करूं लागतील. ते धनधान्यावर उपजीविका कर-
बीळ. सारांश युगांतीं असा धर्म मर्यादाभंग झाला असतां सर्व द्विजांची अश्शी दुरवस्था
* ३१७. साकातक धम व शपया व्यर्थ होतील, ( दिव्य करणारावर कांहीं परिणाम
9] भविष्यपर्व । ५
कोधश्व सफळी चृणान । अजाश्वेवोपरोत्स्यन्ते पयसो५्ये युगक्षये ३४ अशासख्रविदुषां
पुरासेवमेच स्वभावतः । अप्रमाणं वदि्ष्यन्ति नीति पाण्हतमाननः ३२ शासख्राक्स्याप्रव-
कारा भावेष्यन्ति युभक्षये । संव सर्वे हि जानन्ति वृद्धावनुपतेब्यवे ३४ न कश्विदकवि-
नाम युगाऱ्ते सझुउस्थिते । न क्षत्राणे नियोक्ष्यन्ति विकर्मस्था द्विजातयः ॥ 'वौरपायाश्र्व
राजाना युगान्ने पर्युपास्थिते ३४ कुण्डावूषा नेकुतिकाः सुरापा नह्मवादिनः । अश्वमेघेन
यक्ष्यन्ति युगाऱ्ते जनभेजय १५ अयाज्यान्याजयिष्यान्त तथाभक्ष्यस्य भन्षिणः । नाह्मणा
घनतुष्णाता युगरान्ते संघुषश्यिते ४६ भोशन्द्मनिधास्यन्ति न च काश्वित्पाठिष्याते । एकरां-
खास्तथा नार्यो गवेघुकपेनद्धकाः ३७ नक्षत्राणि विवणाने विपरीता दिदास्तथा । सन्ध्या-
रागा$थ दंग्दाहा भावष्यत्यवरे युन इट । पतन्डुभञा नर्याह्यान्त बघ्वः श्वथूश्व कमु ।
बियोचिषु चरिष्यान्त पमडास नरास्तदा ३१९ वाकशरेस्तर्जयिष्यान्त गरूनशिष्यास्तथेव पच ।
सुखषु च प्रयोक्ष्यान्ति प्रमज्ञाश्व नरास्तदा ४० अकृतामप्राणि भोक्ष्पन्ति नराश्वेवा भिहोत्रिणः
भिक्षा बालिमद्त्त्वा च भाोक्ष्यान्ते पुरुषाः स्वयम ४१ पतीन्सप्तान्येंचयित्वा गमिष्यन्ति
श्रियो5न्यतः । पुढुषाश््व प्रतुसास भाया वव परस्रियस ४९ नाव्याधित्तो नाप्यरुजो जनः
होणार नाहीं. ) उत्तम उत्तम लोकही कलिय॒गांत सावकाराचें कण बुढावितीळ मग नीचां-
विषयीं काय सांगावे. ! मानवांचा हर्ष निष्फळ व क्रोध मात्र सफल होईल. त्या यगांत
दुघाकारता बकऱ्या पाळतील ३४१. शास्रांस न जाणणाऱ्या परुषांचें स्वभावतः असेच
वतन हाइल. आपणाला पाडंत समजणारे लोक नीतीची प्रमाणराहेत तत्त्वे सांगतीळ ३२
शास्राक्त तत्त्व कोणाही सांगणार नाहींत. आचायादे वद्धांचे सेवन केल्यावांचन सर्व सर्वे
कांही जाणतीळ ३१३. यगान्तसमय प्राप्त साला असतां अकवि (अथवा अग्रंथकार ) कोणीही
असणार नाहीं ( हणजे सर्वच कवि व सर्वच ग्रंथकार होतील ) विरुद्ध कर्माचे आच-
रण करणार जाहझण क्षांनयांस धर्मात नियुक्त करणार नाहींत. य॒गान्त आलाकीं, (0? ) ३४
बा जनमेजया, काळे लागळा ह्मणजे कुंडावरूष, ( पति. जिवंत असतांना
जारापासून उत्पन्न झालेल्या कन्येच्या ठायी रेतःसेंक करणारे ) नेक्षातिक ( आधिकार नसतांना
यज्ञादि करणारे ), सुरा पान करणारे, मिथ्या वेदवादी होणारे जञाहमण अश्वमेध यज्ञ कर-
तील ३५. घनठोभानें व्याकुळ झालेले ब्राह्मण कलीच्या प्रभावाने जे अयाज्य आहेत
त्याच्याकडून यजन करवितील व स्वतः मांसादि अभक्ष्य पदार्थाचे भक्षण करतील ३६
अयोग्यांनाही भोशव्दपूर्वक मोठा मान मिळेळ. वेदाचे अध्ययन कोणीही करणार नाही
श्रिया शंख, गवेधुक नांवाचें धान्य, गंजा इत्यादिकांनी आपल्या शरारास भाषित .
करतील ३७. नक्षत्रे निस्तेज होतील. दिशा अप्रसन्न होतील. त्या हीन य॒गांत संध्या-
समय रागराहेत होइल व दिशांचा दाह होऊं लागेळ ३८. पत्र आईंवापांस कामाला
लावताल. सुना सास्वांना कार्म सांगतील आणि त्यावेळीं पुरुष जातिझून्य तरुण ख्रियांशी
समागम करताळ ३९. त्याचप्रमाण शिष्य़ गुरूंना वाकशरांनीं पाडतील. आते मत्त लोक
मुखांमर्घ्य मंथुनादि प्रयोग करतील ४०. ज्यांतीळ चतुर्मासप्रमाण धान्य अग्नीस समर्पण
केढठ नाहा अस अन्न आझहाता भक्षण करतील. ( झ. अग्नी्त आहुत्या टाकल्यास तेव-
ढचे अन्न कमा होइल अशा भावनेनं आहुत्या न देतांच भोजन करतील. ) आतिथींस
थक्षा व चांडाळ--जायसादिकांस बाडे न समर्पण करतां पुरुष स्वतः जेवतीठे
)
4
१० महधिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशापुराणं । [ अव्यावः
सर्वो$भ्यस्पयकः । न कुतेप्रातिकर्ता च काळे क्षीणे भविष्यात ४३ [ १०६ ] हते श्रीसमहा-
भारते खिलेषु हारिबंडे भविष्बपवाणे तृधीयो:ध्याय: ॥३॥
जनमेजय उवाच ॥ एवं विछुलिते डोके मतुष्याः केन पालिताः । निवत्स्यान्त किमा-
प्वाराः किमाहारविहारिणः १ किंकर्माणः किमीहन्तः किंप्रमाणाः किमायुषः कां च
काष्ठा समासादय प्रपत्स्यन्ति कृतं सुगन २ व्यास उवाच ॥ अत ऊर्ध्ये च्युते धर्ले घणहीना:
प्रजास्ततः । शीलव्यसनमासाद्य प्राप्स्यन्ते हासमायुषः ३ आयुहांन्या बलग्लानिबंठाग्लान्या
विवर्णता । वैवर्ण्याइन्याधिसंपीडा निवदी व्याधिवीडनात ४ निर्वेदादात्मसंबोधः संबोधादध-
मेशीलता 1 एवं गत्वापरां काष्ठा प्रपत्स्यति कुतं युग ५ उद्देशतो घर्मशीडाः केविन्मध्य-
स्थर्ताः गताः । विमर्षशीलाः केचिज हेतुवादळुतूहलाः ६ प्रत्यक्षमस्षमानं च प्रमाण चेति
निश्विताः । प्रमाणक करिष्यान्ति नोलि पाशिडितसानिनः ७ अप्रमा्ग करेण्याश्सि वेदोक्तभपरे
जनाः । तदाहुखभगाश्वेब भाविष्यन्ति खरियोडपराः ८ नाल्तिक्यपरनाच्यापि केविद्धर्मविछो-
पका: । भाविष्पन्ति नरा सूढामन्दाः पाण्डितसाविनः ९ तदाखमाजशदेयाः शातकश्यांनबाहे-
ष्कुताः । दांभिकास्ते भाविष्यन्ति वादशीळकुतूडळाः १० तदा विचलिते धर्मे जनाः दोष-
निजलेल्या पतींस फसवून ख्रिया अन्यतः जातील व पुरुषही भार्या निजल्या कीं, पर-
स्रीसमागम करतील ४२. सर्वाच्या गुणांमध्ये दोषहृष्टि ठवगारा कोणताही पुरुष काळ
क्षीण झाला असतां व्याधिरहित व मनःपीडाशून्य रहाणार नाहीं व कोणी पीडा दिल्यास
तिचा प्रतिकार करावयासही तो समर्थ होणार नाहीं ४३. इति श्रीमहा. खिळ. हारे. भावै-
ष्यपर्वाचा तिसरा अध्याय समाप्त झाला. ॥ ४३ ॥
जनमेजय: -- याप्रमाणें सर्व लोक कळुषित केळे गेळे असतां मानव कोणाकडून पाळले
जाऊन रहातील ! त्यांचा आचार, आहार व मिहार कप्ता काय अस्षेलळ ? १. ते कोणती कमे
करतील ? कशाची इच्छा,करतील? त्यांचें देहप्रमाण व आयुःप्रमाण काय असेल कोणत्या
पराकाष्ठेस पोचल्यावर ते पुनः छुतयुगास प्राप्त होतील २. ब्यासः---त्यानंतर धर्म च्युत
झाला असतां गुणहीन प्रज्ञा शीलब्रष्ट होईल व त्याकारणानें लोकांच्या आयज्याचः ऱ्हास
होईल ३. आयुष्य क्षीण झालें कीं, बाला ग्लानि येईल. बलाच्या ग्लानीने निस्तेजस्ता
वाढळ. निस्तेजस्त्वामुळें व्याधींची पीडा होईल. आणि व्याधिपीडेमुळे देहा-
िकाविषयीं विरक्ति येईळ ४. वेराग्यामुळें आत्म्याचें स्वरूप कळेळ. आत्मज्ञानामुळे
धर्मशीलता बाणेठ आणि याप्रमाणें पराकाठेस पोचल्यावर कुतयुग प्राप्त होइल. कलि-
युगांत कित्येक ठेशत: धर्मशील असतात, कित्येक मध्यस्थतेस प्राप्त होतात, कित्येक विवे-
_ $शील बनतात आणि कित्येक हेतुवादाविषयींच कौ तुक मानणारे असतात ५.६. त्यांतील
वैशेषिक व बोद्ध प्रत्यक्ष ब अनुमान अश्लीं दोनच प्रमागें मानतात. झित्यक पंडित
मन्य चार्वाक प्रत्यक्ष हेंच एक प्रमाण आहे; दुसरे कोणतेद्दी नाहीं, असें समजतात ७.
दुसरे कित्येक लोक वेदोक्त सिद्धान्तास अप्रमाण करितात. ( अशी दुरवस्था प्राप्त होईल. )
दुसऱ्या श्रिया त्यावेळीं मुख हेच ज्यांचें भग आहे अशा होतील ८, त्याचप्रमाणे कित्येक
पंडितमानी, मंदू, मुृढ नर नास्तिक्याचा आश्रय करून घर्मलोप करणारे निप-
जतीळ ९. ते प्रत्यक्षफळ देणाऱ्या गोष्टींवरच विश्वास ठेवतील. त्यांना घे दिकि-
शादंचा परिचय मुळींच असणार नाही. वावदकजीलाचीच ज्यांरा मोठी हीस
शु भविष्यपर्व । १५
प्ुरस्कुताः । शुभान्येवा चारेष्यान्त दानसत्यसमन्विताः १९ सर्वभक्षो ह्मसंगप्तो निर्गणो निर-
पत्रपः | भाविष्याते तदा लोकस्तत्कषायस्य लक्षणव १२ विप्राणां शाश्वती वृर्सि यदा वर्णा-
बरा जनाः । प्रातपत्स्यान्त इच्यथ तत्करायस्यलक्षणम् १३ कषायोपपुवे लोके ज्ञानविया-
अणाशन । साद्ध स्वल्पंन कालंन यास्यान्त निरुपस्कृुताः ५४ महायुद्ध महानादं महावर्षे
महाभयस् । भविष्यात युगे क्षीणे तत्कषायस्य लक्षणम १५ विपरूपाणि रक्षांसिे राजानः
फणवादनः । प्राथवोजुपभाक्ष्यान्त युगांतेसप्पस्थिते १६ नि:स्वाध्यायवषदकारा अनेया-
न्वामिमानिनः । विप्राः कन्यादरूपण सवभक्षा वृधातताः १७ गुरखा स्वार्थपरा लुब्धा:
झुठाः छुडपारिच्छदाः । न्यवहारोपवृत्ताथ्व च्युता धर्माच शाश्वतात १८ हर्तारः पररक्षानां
परदारापहारकाः । कामात्माना दुरात्मानः सोपधाः मियसाहसाः १९ तेषु प्रभवमानेषु
ठल्यशाललु सवतः । अभाविनी भावेष्यांन्न खवयो बहुरूपिणः २० उत्पन्ना ये कृतयुगे
प्रधानपुरुषाभ्रया; । कथायांगन तान्सवान्पूजयिष्यन्ति मानवाः २१ सस्पचोरा भविष्यन्ति
तथा चलापहारणः । मझ्यभोन्यापहाराख्व करण्डानां च हारिणः २२ चौराश्वोरस्य हर्तारो
हन्ताहठभावंध्यति । चोरेश्वारक्षये चाणि कृते क्षेम भविष्याते २३ बिःसारे क्षमभिते लोके
निाष्कये व्यंतरत्थिते । नराः श्रायेष्यान्ति वनं करभारप्रपीडिताः २४ पितनाज्ञापार्यष्यान्त
आहे असे ते दांभिक बनतीळ १०. पण राजा जनमेजया, अक्शा रीताने
घम संचालेत झाला. असतां अवशिष्ट राहिलेल्या इशस्मरणादे धर्माचा पुरस्कार
करून कांही उत्तम जन दान व सेत्य यांनीं युक्त होत्साते द्या, परोपकार इत्यादि शुभम
कमीचेच अनष्ठान करतील ११. तथापे त्या घोर कालळियगांत प्रायः सर्व लोक सवभक्षक
आजेतोद्रेय, निगुण, व निलज्ज होतील. सरोखर तें मळाचें लक्षण आहे १२. ज्यावेळीं
हीन वणाचे लोक उपजीविकेकरितां बाहमणांची शाश्वती भिक्षावाते स्वीकारतील त्यावेळी
ते काळेमळाचं चिह्ल आहे. असं समजावें १३. सर्व लोक मलानें व्याप्त झाला असतां वतो
शाखीय बोध व आत्मदृर्शन यांचा करण्यास तयार झाला असतां प्रातिग्ह न करणारे
लोक नुस्त्या त्यागानेंच, थोड्या कालानें सिद्धो त प्राप्त होतील १७. युग क्षीण झाळें असतां
महायुद्ध, मोठा कोळाहळ, महादाटि व महाभय होईल. तेंच कालेमलाचें लक्षण आहे १५.
त्या युगांत राक्षस विप्ररूपानं उत्पन्न होतील. राजे चहाड्या ऐकण्यांत तत्प!| होऊन
पुथ्वांचा उपभोग घेताळ १६. ब्राह्मण स्वाध्याय-वषठझार राहत, मोठे अभिमानी. त्याम-
ळेंच कोणाचें हितवचनही न ऐकणारे, सर्व भक्षक व वथावतें करणारे, असे राक्षसरूपाने
निपजतील १७. ते मूलं, स्वार्थपतायण, लुड्ध, शुद्र, धुद्सामम्नीने यक्त, भोजन---
आच्छादइनाद व्यबहारामर्थ्ये तत्पर व आपल्या शाश्वत धर्मापासून च्युत झालेळे असे
उद्भवताळ १८. दुसऱ्यांच्या रत्नांचा अपहार करणारे, कामस्वभाव, परख्रियांचे हरण
करणार, दुरात्मे, कपटी व ज्यांना साहस प्रिय आहे असे ते निमाण होतील १९. समा-
नशीालाचे असं ते सव सवतः उत्पन्न होऊं लागले असतां बहुरूपी मनांचा अभाव होईल २०
त्यांतूनही जे थोडेसे परमेश्वराचे भक्त निपजतील ते मानव कुतय॒गांत उत्पन्न झालेल्या
_ पुण्यवान पुरुषांचं कथायोंगाने कोतन करूनच त्या सर्वाचे पूजन करतील. ( आचरणाने
नव्हे. ) २१. ठोक धान्याची चोरी करतील. वस्त्रांचा अअहार करतील. भक्ष्य व भोज्य
यांचा अपहार करतील. धान्य सांठाविण्याची पाट्या, हारे इत्यादे भांडीं पळविंतीलळ २२. चोर
१२९ महर्थिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशपुराणं । | [ भव्याय&
पुत्रा: कसोणे सर्वशः । स्नुषा श्वश्रूश्वथाचेज युगान्ते बत्यपस्थिते २५ वाकडारेरदीयेष्यान्ति
गरूसाशेष्याः स्मततः । यज्ञकसण्यपरते रक्षासे श्वापदाने च २६ कीटमुषकसर्पाश्व धर्ष-
यिष्यन्ति सानवाजू । क्षेसं झाभिक्षसारोग्यं सामग्रयं वावि)बरधुषु ॥ उद्देरातो.नरशे्ठ भारवे-
प्यंति युगक्षये २७ स्वयं पाठाः स्वयं चोरा युद्धसंभारसंभूतीः । सण्डलळे. प्रचाळेष्यान्त देश
देदो पृथक् पृथक् ८ स्वदेशेश्यः परिबडा निःसाराः सहबन्झाभ:। नराः सर्वे भविष्यान्त वेदी
काठपरिक्षयात २९ तदा स्कन्धे ससाचाय)$सारानविडुतादुभयात 2 कोशिकी प्रतारष्यान्त
नरा! कझुऊयपीडिताः ३० अंगान्वंगान्कठिंगाश्व काइमीरानथ :सेकलाच । झंषिकान्तगिरि-
दोणी: संभ्रायथेष्यान्ते मानवा: ६१ छत्नंवा हिमवत्पाश्वेईछूळं च ठवणांभसः । अरण्येषु च
वत्ल्यान्ते नरा स्लेच्छबणेः;सह ३२ निव जून्या न चाद्यून्या;भविष्याति वसुन्वरा ।!गोप्तारश्वा-
प्यगोप्षार: प्रमविष्यान्त शाख्रिग: ३४ सृगेनत्स्येविहगेश्व श्वापदे: ]ुसंपकीटके: । मधुशाकफ-
छेयूळेवतयिष्यन्ति सानवाः ४४ चौरं पर्ण चबहुलं! वेल्डलान्यजिनांने च । स्वयं कृतााने
वत्त्यन्ति यंथा सुनिजनास्तथा ३५ बीजानामाकृा्ते निखेश्वीहंतः काष्ठशंळार्भः । अजेडळं
खरोष्टं च पाळयिष्यन्ति यक्त: २३६ नदीं ख्रोतांसि रोत्स्यन्तिहतोयार थे कूलमाशिताः । पक्का-
चोरांना ठुटतीळ. लुटारू दुसऱ्या लुटारूंनाच लुटतील. आणि अशा रीर्ताने चोरांनीं[चोरांचा
न!श केला असतां लोकांस सुख:होईल,२३. सर्व मनुष्यवर्ग क्षुब्ध व दारिद्री झाला असतां,
संध्यावंदूनादे कमंून्य झाला असतां व सर्व वणीचे लोक सम होऊन राहिले असतां
अतिशय पीडळेळ लोक वनाचा आश्रय करतील २४. पुत्र पितरांस सर्वप्रकारचे
कर्म करण्याविषयी आज्ञा करताल व युगगांतसमय येऊन ठेपला असतां सुना सास्वांना
आज्ञा करतील २५. शिष्य गुरूंना वाग्वाणांनीं आतिशय पीडा देतील. यज्ञकर्मे बंद्
पडलीं हझणज्ञे राक्षस, श्वापद, वृश्चिकादि किडे, उंदीर व सर्प मानवांस भयभीत कर-
तीळ २६. बा नरस्रेष्ठा, युगक्षयप्रसंगीं क्षेम, सुभिक्ष, आरोग्य, व बंधुंचे समग्रत्व काचि-
तूच आढळेळ २७. निरानेराळ्या देशांत पुथकू पृथकू लोक स्वतःच पालक व स्वतःच
चोर होऊन युद्धसामग्री जमवून सेन्यांसह प्रत्येक राष्ट्रांतन हिंडतील २८. त्यावेळीं कालाचा
सर्वेतः क्षय झाल्यामुळें स्वदेशांतून :सर्वशः अष्ट झालेळे सर्व मानव आपल्या आप्तांसह
नि"सार ( निवळ ) होतील २९. त्यावेळीं लहान बाळकांना खांद्यावर घेऊन भयाने जीव
४७ __ ह
घेऊन पळणारे व क्षुद्व्याधीनें पीडलेळे नर कोशिकी नदीचेंही उ्लेधन करतील ३०. अंग,
वंग, कलिंग, काश्मीर व मेकल हे देश आणि कषिकान्तपर्वताच्या दऱ्या यांचा आश्रय
मानव करतील ३१. किंवा आर्यावतीतीळ जन हिमालयाचा सर्व पारश्वसाग, क्षारसाग-
राचे सर्व तीर/ व अणण्यें यांत म्ेच्छगणांसह रहातील ३२. येणेंप्रमाणें पृथ्वीशून्यही
नाहीं व अज्ञून्यही नाहीं अशी होईल. शस्त्रवान् ठोक तिचे रक्षक व अरक्षकही होतील ३३.
मानव पु, मासे, पक्षी, श्वापदें, सर्प, किडे, मध, भाज्या, फळें व मुळें यांवर निर्वाह
करतील ३४. जसे मुना त्याप्रमाणंच तेही ( दारिग्रामुळें प्रसंगीं ) फाटक्या चिंध्या,
झाडांचे टाळे, साळी, चामडीं यांना स्वतःच तयार करून नेसतील १३५. पर्वतांच्या दूऱ्या-
खोऱ्यांतून राहून ग्राम्य व आरण्य धान्यांचे स्वरूप जाणण्याची व त्यांस खाण्याची इच्छा
करणारे ते लांकडीं भेखांनीं भूमीला उकरूं लागतील. धान्य इतस्ततः नेण्याकरितां बकरे
व मेढे -यांचे समह पाळतील, गांधार, कारमीर, इत्यादे प्रत्यंत. देशांत रहाणारे . लोक
४] भविष्यपर्व । १५
खव्यवहारण विपणन्त: परस्परम ३७ तनरुहेयंथा जाते: ससुूळांतरसंवते: । बद्वपत्याः प्रजा-
होना; कुलळळक्षणवर्जिता; ३८ एवं भावेष्यास्ि तदा मत्षष्याः काळक रिताः । हांनाडीने
तढा धन प्रजा: समलतुवत्स्यांत ३९ आयुस्तत्र च मत्यांनां परं बिंशक्कविष्यांते । दुँईला
विप्रयणाना रजसा समा भेव्लुताः ४० भविष्यांते तदा तेषां रोशेरिन्वियसंक्षयः । आयु
परक्षयसबापाद्वषाद: प्रमावेष्यात ४१ शुश्रूषवी भविष्यान्त साधनां दर्भानेरता: | सत्ये य
मातपत्स्यान्त व्यवहारांपसक्षयात् ४९ भाविष्यान्त च कामानामछाभाद्धर्मशा]छिनः । कारे-
ष्यान्त च संकाच स्वपक्षक्षयपाडताः ४३ एवं झुश्रवणे दाने सत्य प्राणाभिरक्षणे । ऱ्चतु
घ्पादः पदृक्षच्य धमः शरयाभिपत्स्यते ४४ तेषां खब्चाहुमानानां गुणेघु पारवर्ततास् । स्वोवु
कान्वात वज्ञाय धम एव बदेष्यांते ४५ यथा हानि: कसात्याता तथा वद्धिः कमादता ।
प्रधढांत यता धम प्रपत्ह्याते कृतं सुगम ४७ साधुवचं कृतयुगे कषाये हानिरुच्यत्ते । एक पव
तु काळ; स हानवणा यथा शशी ४७ छक्षी हि तमसा सोमो यथाकळियगे तथा । पर्षश्व
तमा हाना यथाकुतयुगे तथा ६८ अर्थबादः परं ह्म बेदार्थ इति ते विदुः । अनिर्णेक्त-
कणेणणणेणणणणण ण शेण ले शण णगी गे शामक.
उट व गाढवहा मोठ्या यत्वाने पाळतील २६. नदीतारांचा आश्रय करणारे ते जळाक-
रितां नद्यांच्या प्रवाहांस रोध करतील. ( अडवितीळ ) शिजलेले अन्न आज एक शेर
दुऊन उद्या सव्वाशेर घेण इत्यादि प्रकार तें परस्पर पक्काज्ञांचा ब्यापार करतील २9
पूळधनासह वृद्धांचा अपहार होत आहे, असें पाहून ते एकमेकांशीं ऐकणाऱ्याच्या अंगां-
वर काटा उभा राहील अशा रीतीनं .कलह करतील. सारांश, ज्यांना पष्कळ अपत्ये
आहेत अथवा एकह वंश्यांकुर नाहीं असे ते सर्व कुललक्षणशून्य निपजतील ३८. कालाच्या
अधीन असलेले मानव त्यावेळीं असे होतील. त्यावेळीं प्रजा हीनाहून हीन अद्या घमारचे
अनुष्ठान करताल ३९, त्या धोर समर्यी तीस वर्षे हे मनुष्यांचें सवीत आधिक आर्यमान होईल
&ाक दुबल, [वेषयपराधींन व रजोगुणाने मरलेळे असे होतील ४०. त्यावेळीं रोगांनी त्यांचा
रठ्रयक्षप हाइळ, आयुष्य आतेक्षीण झालें आहे, असे कळल्यामळें माठा विषाद उत्पन्न
हाइळ ४१. त्यामुळ [वेवेका जन साधूची शुश्रूषा व दर्शन यांमध्ये रत होतील व्यवहा-
राचा चहुधा क्षय झाला आहे असं पाहून सत्याचा अंगीकार करतील ४२. इष्ट मनोर-
पाचा लाभ न झाल्याकारणाने ठोक धर्मशील होतील. आपल्या पक्षाच्या क्षयाने पीड-
छळ त दुराचराचा सकाच करतील ४३. याप्रमाणें शुश्रपा, दान. सत्य व प्राणरक्षण या
चार पादन प्रवृत्त झाळेढा धम ठोकांचें कल्याण करील ४४. नंतर ज्यांचे कल्याण
साळ आहे व त्यामुळ धमाचरणानें कल्याण होतें व अधर्माचरणानें अकल्याण होते असें
अठुमानान ज्यास कळळ आहे असे घमोधम फलामध्ये निमग्न झालेले लोक धर्मामध्ये
शुलावह काय आहे याचा विचार करून व तत्त्व जाणन असे बोलतील ४ ५. जशी
क्रमान हान झाला तशीच वाद्धेही झाली. यास्तव धर्माचा स्वीकार केळा असतां कृत-
डग प्राप्त होइल ४६. कृतयुगांत सदाचरण होतें. व काठेमलसमयीं त्याची हाने होते
षकर्च काळ चंद्राप्रमाणे प्रसंगीं हीनवर्ण होतो ४७. जसा चंद्र तमोरूप राहूकडन आच्छा-
दत कला जात| त्याप्रमाणं काल कालेयुगांत काठेमलानें आवत्त होतो. आणि राहुरहिंत
पक जसा पारपूण दिसतो. त्याप्रमाणें काळ ( व धर्म ) कृतयुगांत परिपर्ण होतो. ४८
प्रश हा सत्याथंवाद आहे. त्यालाच वेदार्थ असें समजतात. वरून माठेन दिसणारा
श्षे मद्षिंव्यातप्रणीतं शरोइरिवेशापुराणं । [ अभ्याअर
सविज्ञात दापाथनिव धार्यते ४९ इदवारस्लपोनास तपो हि स्थावर कुवय । छणेः कर्मा-
मिनिदृततिशुणास्वथ्येन कर्मणा ५० आशाीस्तु पुरं दृष्ठवा वेवाझाळानुवतिथी । युगे
युभे यथाकाउभूषिभिः तभुदादुवा २५१ हह धर्नाथकामानां देवतानां प्रतिक्रिया । आणिपषच्य
शुभाः पुग्यास्थयेमादुर्युधे युगेडर यथा युंगांनां पारिवर्तनांनी चिरे मवसानि विधिस्वभावात।
क्षणं न सोतेष्डाते जीवछोकः क्षपोदयाड्यां पॉरिबतमान; ३६४ [ १५९ ] हते श्रीमहाभारतं
खिळे हारवंशे भाविण्यपवणी चहुर्थाध्याय ॥४॥
सूत उवाच ॥ इत्येवमाश्वासपतो राजानं जनमेजय । अदीतानागतं वाक्यसुषेः पारे-
षदा भुत १ असूत्श्येव संवाहः प्रभाचन्दमसो बथा । अवर्पपत लज्छोधं महदेर्वा-
छूमयो रसः २ धर्मकासार्थसंपुक्त करणं वीतहर्षणत् । रमजीयं तदाख्यानं कुत्ख एरिषदा
भुतर ४ केचिवश्रूणि सुसु्च झुलवा दध्युस्वथापरे । हतिहासं त्थिणा पा्णांविब निद्र्शी-
तस् ४ सद्स्यान्ताभ्यतुज्ञाय कृत्वा चाप प्रदाक्षिणास । छुनर्वक्ष्याम इत्युक्त्वा जगास भग-
घानाषः ५ अवुजग्हश्तदा सर्वे प्रयान्तयाषितततसत् । लोके प्रवदता श्रेष्ठं थे विदा घास्तपो-
० पकार
००००-५८ - पी प ००००००५०५८ -५->: - >>: -णणणापाणाणाणीणी ण ण
अटल लाटी चा
वडिलार्गित सोन्याचा गोळा, हा सोन्याचा आहे, असें न जाणणारा पुरुष भी
द्रिद्री आहे, अर्त जाणतो; पण तोच त्यावरील मळ गेला कॉ, मी आतां धनवान
झालो आहें, अक्तें समजतो त्याप्रमाणें शाख्ार्थ विचाराने बह्ञ प्रत्यगभिनञ्न आहे, असे
ज्ञान होतं व त्यानंतर मी संसारी, सुडी, द:खी इत्यार आहे हा अम जातो ४९. वर्णा-
श्रमयाग्य तपोधम हा इष्टवाद आहे. ( स्वगादि इष्ट कथन आहे. ) कारण तप हँ अनादि
व अव्यासंचारा फळ देगार आहे, असा शास्रांत निश्चय आहे. देहादि गणांच्या योगानें
कमानव्यांचे होते व कम आणि सत्य यांच्या योगानें देहादे गुण उद्भवतात. ( ह्मणजे
कर्भाने साक नाही ) ५०. पुरुषांच्या श्रद्धादिन्यनाधिक भावाप्रमाणे देशकालानरूप
एकाच कमापातून नित्न भे फलपापति होते. अथात् कर्मफठ प्रतियनीं काळानरूप मिळ-
णार आहे, अस कबांनी सांगून ठेवळं आहे ५१. यालांकीं धर्भ-अर्थ-कामांच्या व देव-
ताच्या पातिक्रि्या, त्याचप्रमा्ण शुभ व पुण्यकारक फलप्रात्ति प्रतियगी न्यनाधिक प्रमा
णाने हातात ५२. ज्याअर्थी युगांची परिवतंने विधिस्वभावामळे अनादि कालापासून
प्रवृत्त साळा आहेत त्याअ्था, हा जीवळोक क्षय व उद्य यांच्या योगाने बदलल्यावांचन
एक क्षणभरह रहात नाहीं ५३. इति श्रोमहा. ख्रि. हरि. भविष्यपवांचा चवथा अध्याय
समाप्त झाला. || ४ ||
एत---याप्रमाण राजा जनमेजयाचे समाधान करणाऱ्या कषीचें भत-भविष्यत्संबेधी
ताक्य सभत[ळ संब लोकांना ऐंकढे १. त्या मह्षींचा तो बाडमथ रस चंद्राची प्रभा
कंवा असूताचा प्रवाह यांप्रमार्ण सभासदांच्या कर्णीस तप्त करता झाला २. धर्म, अर्थ
व काम या पुरुषयीनी युक्त, करुण, कीरांस हर्ष देणारे व रमणीय असें त सव
आख्यान ( भारत ) सभासदांनी ऐकलळें ३. तें ऐकन कित्येकांनी अश्र ढाळले. दुसरे
कृत्यक मर्नात विचार करू लागले. कषीनें तो इतिहास जणं काय हातावर ठेवल्या-
पमाण साक्षात् दाखावेळा ४. नंतर सभासदांची अनज्ञा घेऊन व त्यांस प्रदक्षिणा
_ करून आणि पुनः तुमचें दर्शन घेऊं असे. सागन तो भगवानू महष निघाठा ५.
तव्हा नघालल्या त्या उत्तम कीच्या मागोमाग ते सर्व ठोक 'नघाळ, या. लोकच्या
१४ महर्षिव्यासभरणीतं श्रीहरिवंराप्राणं । __ [ अध्याव£
मधर्मज्ञस्तामसो जनमेजय: २० अमतीं वपुष्ठमासतां नियातयत स यहाद यया मे चरण
माध्रे पातिती रेणुछाण्ितो ११ शोंडीये मे यया भग्न यशो मानश्व दाषेतः। न चेता अड
मिच्छाने परिक्षिशानिव खजस् २२ न स्वादु सो5भाति नरः खख स्वापात वा रह:
अन्वास्ते यः ग्रियां भार्या परेण सृदितामिह २३२ एवडवेः प्रभावन्त कुड पाराक्षित
चुपस् । ग्घर्वराजः प्रोवाच विश्वावसुरिद वचः २४ विश्वावसुर्वाच ॥ धियज्ञशतय-
ल्वानं वासवस्त्वां नमृष्यते । अप्तरात्तेन पत्नी ते विहितेयं वडुष्टना २५ रभा नासाऱ्सरा दवा
काशराजसुता सती । सेषा योषिद्दशा राजस रत्नभूतातुभूयतास् २६ यज्ञ विवरसातायय
विमासिन्देण ते कुतस् । यज्या ह्याते झुरुश्रेष्ठ सवृध्या वातबोपमः २७. निभत्या न मबा च्छ-
कझस्तव कतफळेडेप | तस्मादाव तितशेव कतारिन्ह्रेण ते विभो २८ मा्यंषा बासवनह परयुक्ता
विप्नानेच्छता । कतोबिवरमाताय संक्षपं विश्ववाजिनस् १९ रतमिन्ेण रंभाया सन्यत्त या
वपुटमाव । अथ ते एरवः दाप्ताश्रियज्ञवातयानिनः १० भ्रंशितस्त्व च वंपाच्य बलाद न्दस-
मादिह । त्वत्तश्वैव घदुर्धर्षा श्रियज्ञशतयाजिनः ३१ बिभेति हि सदा त्वा बाह्मणेभ्यांडाप
बासवः । एकेनवे तवुभयं तीर्णे शक्रेण मायया ३२ स एष सुमहातेजा विजिगीर्षुः एुरंद्रः ।
_ कथममन्येरनाचीर्णे नमुदारानविकमेत ३३ यथेव हि परा बुद्धिः परो धर्मः परो दस: । यथेव परसे-
गृहामध्ये असलेल्या त्रियांना अशी आज्ञा कारेता झाला २०. “ या असाध्वी
वपुष्टमेला माझ्या घरांतून घालवून द्या. कारण तिनें माझ्या मस्तकावर धुळीने भरलेले
दोन्ही पाय ठेविळे आहेत २९. तिने मार्झे सर्व माहात्म्य नाहींसे केठे. यश व मान यांस
दर्षेत केडें. कुसकरून सोडठेल्या पुष्पमाळेप्रमागे हिला पाहण्याची मी इच्छा करात
नाहीं २२. दुसऱ्याने मळीन करून सोडलेल्या आपल्या प्रिय भार्यसहवर्तमान जो या
लोकीं रहातो त्याला अन्न गोड लागत नाहीं व तो एकांतांत सुखानं निज शकत नाहीं २३.
याप्रमाणे मोठ्याने भाषण करणाऱ्या क्रुद्ध पारिक्षेत राजाला गंघर्बवराज विश्वावस अते
वचन बोलला २४. विश्वावतु:-- इंद्राळा तीनर्श यज्ञ करणारा तुं सहन होत नाहींस.
त्यानच हा वपुटटमा अप्परा तुझी पत्नी केली २५. रंभानांवाची अप्सराच ही काशिरा-
जा'ची कन्या व तुझी साध्वी देवी झाठी आहे. हे राजन, ही श्रेष्ठ खी आहे. रत्नभत
अक्का हेचा तूं अनुभव घे २६. तुझ्या यज्ञामध्ये न्युनतारूपी छिद्र आढळतांच इंद्राने
पिघ्च केळ. तथारप हे कुरुकुलश्रेष्ठा, तूं यथाशांत्र यज्ञ केला आहेत. सभद्धीने इंठतल्य
आहेस २७. हे राजनु, तुझ्या यज्ञफळांच्या योगानें आपला पराभव होईल ढॉ काय
ह्मणून इंद्र भीत असतो. हे विभो त्यामुळेंच त्यानें तुझ्या यज्ञांत असतें विचन आणळे २८
विथ्च करण्याची इच्छा करणाऱ्या देवेंद्राने मायेचा उपयोग केला. यज्िय अश्वाला मारे
आहे हच यशञांताठ छिद्र मिळाळं असतां जिला तूं वपुष्टमा झणून समजत आहेस त्या रंभेशीं
त्याने संयोग केला. तुझें तीनशे यज्ञ करणाऱ्या बाह्मणांस तं शाप दिलास २९ ३०. याप्रमा्ण
तू व आझण असे दाघेहा इंद्रतुल्य बलापासून अंश पावला आहां. कारण तीनशे यज्ञ
करविणारे ते कात्विज तुझ्याहूनही अतिशय असह्य होते. तड़ याहूनही त्या जराह्मणांचे
. इंद्राढा फार भय वाटत होते. पण त्यानें एकाच कपटप्रयोगानें त्या दोन्ही भयकारणांचे
उ्वन कळ आहे ३१,३२. असं जर नसतें तर तो महातेजस्वी व विजयेच्छ इंद्र
दुसऱ्या कोणीही कधीं न केलेले, असें हे नातवाच्या खीर्चें अतिक्रमण करते करता ! ९९,
५] __ __ करैविष्यपर्व । | शष
धना ६ यात भगडाते व्यास तटा चह्यापान सह ! झातविजः पाःथेवाश्वव एतिजग्पुर्य-
थागतण ७ वगा छ्याराणा ळ्वाचा धेरयातचना "र| जगाच रावझरन्य राजा 4५
सकारण: ८ होकााये पातादारख पारऊाय च तेझकळल । आस्ताका5्थाशमपद जगास स'
महनिः ९ राजापि हालतिवणुरं जगाम त्व जेनाबुव: । अन्वशासच घोदिवस्वदा शादताः
धज: १० छल्यांचत्वथ फःळश्यस राजा जननजयः | र [चनिती वांजिसेघेन (वाववू-
एिदक्षिणः ११ संशप्मर्श्ये तजास्य देवी कारया वपुछभा । संविवेशोपयम्याथ विथिश्थेन
'क॒मणा १२तां तु स्डशविवयांगीं चरम वासवस्तदा । संज्रषमश्वधावे रया तथा सिश्री
बूड, स; ९६ ता त्सव्विकारं जानेते वधिदत्वा द्स्चवतळ्य तत् । भअखक्षपा$यसमश्वश्वे घ्वदंसे-
स्पष्व्य्मत्रदचात १४ अध्वयज्ञांनतंपत्चप्ना न्द्डस्यावचादंतसय । कथयापात राजप: रशाप
स षुरद्रू १५ जवपसजय उवाच । यद्याल्त स यज्ञक्ल तपा वा रक्षतः भजाः ! पळना-
नन सवण ब्षास कूयगतामडस १९१६ अय प्रभात दवन्बनाजताद्रयभ स्थरर्॒ । क्षाधया'
चबाजमंधंन नयक्ष्यन्ताति शनक ९७ कातल्वजश्या भवाळकर: सराजा जनसंजय: । दाबल्य
भमवतामंत्यदर्य धाषपत:ः कत: १८ बवम सच न बस्तव्य गच्छध पह बान्धववः । इत्यक्तास्त-
त्यजञाबयास्त पृषप जालभन्यवः १९. अमसपादन्वशासच्व पत्नाशाळाकतवाः खिव ॥ राजा. पर.
दानव ननी म य र र र.
वक्त्यांतीळ श्रेष्ठ असळेल्या त्याच्या मागून श्रेष्ठ तपोधन चालळे ६. तेव्हां बझषीसह मग-
वान् व्यास गेळा असतां कात्वज व राजे परत आले ७. सर्प विषोत्सग करून जसा परु
वत त्याप्रमाणे अतिधोर सर्पाची दी वेत्यातना ( वैराची फेड, सड ) करून राजा. रोष
सोडून गेला ८. अग्रिहात्रसंबंधीं अग्रींनीं ज्याचं मस्तक दीप्त झाले आहे ( जळू लागले
आहे ) अशा तक्षकाचें रक्षण करून महामनि आस्तिक आपल्या आश्रमस्थानास
पहा >. राजाही आपल्या पॉरजनांनीं आवृत होत्साता हास्तिनपुरास गेला व स्वतः
आनंदित झालेला तो. आनंदित झालेल्या प्रजेचे संरक्षण करूं लागला १०. त्यानंतर
काह काठ ठाोटळा असतां तो राजा जनमेजय यथाश्याख्र पुष्कळ दुशक्षिणा देऊन
अश्वपेध यज्ञानें दीक्षित झाला. ( ह. त्यानें यज्ञरीक्षा घेतली ) ११. त्या यज्ञांत त्याची
महासाणा काशराजकन्या बपुष्टास मारळेल्या घोड्यापार्शी ज्ञाखोक्त कर्माने जाऊन
पैसा १२. पण त्यावळा सवे अंगांनी अनिंथ असलेल्या तिची इंद्र इच्छा करता झाला
व मारढल्या घाड्यामध्य प्रवंश करून तिच्याशी मिथुनभावानें संगत क्षाळा १३. पण
साय्रमाण त्या घाड्यामध्य विकार जाळा आहे असें तत्वतः पाहन राजा ' तुं मर; हा
दांडा मठा नाही ? अत अध्वयूस बोलला १४. तेव्डां शञानसंपत्न अध्वयंनें ते इंद्राचे
कडटार्वरण राजषीस सांगितलें. तेव्हां त्यानं इंद्राला असा शाप ब्रिला १५. जनमेजयः--
परजच रक्षण करणाऱ्या माझ जर कारही तप डिंगा यज्ञऊळ असेल तर त्या सर्व फलानॅ
ना काय सांगता त एका १६. आजपापून क्षत्रिय या अश्वमेध यज्ञाने अजितेंत्रिय व
पेडर अशा दवद्रास पूजणार नाहींत १७. नंतर हे शोनका, रागावलेला तो राना.
अनंनजय कत्वजांस झणाडा, “या यज्ञाचा अज्ञा रीतीनें परामव केला गेला हें तग्नचे
दाभल्य आहे १८. यास्तव तुझी माझ्या देशांत राहूं नका. आपल्या आप्तजनांसह
ससून नघून जा. " याग्रमा्ण राजाकडून बोळले गेलेडे ब त्यामुळें रागावठेळे विप्र त्या
राजास उडत झाडे १९. नंतर क्रोधाने तो परम घर्ना राजा जनमेजय पत्नीच्या
१६ महर्षिग्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशापुराणं । __ [ अध्यावः
मधर्सज्ञस्तामसौ जनमेशयः २० अमतीं वपुमालेतां निर्यातयत मे ग्रहाद । यया भे चरणी
झाध्रे पातिती रेणुखाळितो २१ झोंडीय मे यया भग्न यशो मानश्व दरषितः । न चना. उघु-
मिच्छामे पारिज्लिशानिव खजसख १२ न सवाढु सोडभ्षावि नरः सुख स्वपिति बा रहः ।
अन्वास्ते यः प्रिया भार्या परेण सृद्तामिह २१ एवसुचेः प्रभावन्तं कु पारीक्षितं
सृपस् । गन्घर्वराजः प्रोवाच विश्वावसरिद वचः २४ विश्वावस्षुरूवाच ॥ वियज्ञशतय-
ल्वानं वातवस्त्वां नमृष्यते । अप्तरा लेन पत्नी ते विहितेयं वघु्ठमा २५ रंभा नासाप्सरा देवी
काशराजतुता सती । सेषा योषिदरा राजस रत्नभूतानुभूयतास् २६ यज्ञ विवरभाताय
विभामिन्देण ते कुतब् । यज्या ह्याते कुसध्रेष्ठ सयृष्या वातवापसः २७. बिभेत्याभिमदा च्छ-
फझ़स्नव कतुफठळेतेप । तस्सादाव्तित्वेव क्रठारिन्देण ते विभो २८ मार्येषा बासवनेह प्रयुक्ता
विघषाभिच्छता । क्तोबिंवरसाताय संक्नपतं विश्ववाजिनस् १९ रतमिन्येण रंभायां सन्यत्ते या
वपुटमार । अथ ते सुरवः दाप्तावरियक्तशतयानिनः ३० भरंशितस्त्वं च विप्राथ्य बलाविन्वस-
मारिह । तवत्तश्वेव पुदु्धर्षा बियज्ञज्ातयाजिनः ३१ बिभेति हि सदा त्वक्षो नाहाणेन्यो पि
वासवः । एकेनवे तवुभयं तीर्गे शक्तेण मायया ३२ स एप सुमहातेजा विजिगीषुः एरंदरः ।
कथमन्येरनारचीर्ण नमुदरानविक्रमेत्३३ यथैव हि परा बुद्धिः परो धर्मः परो दम: । यथेव परसै-
"शशरर ९४)२४”४ ९0ॅ?२९२_”ॅ”४”ॅ४0१२४२)२)”१0?१0िे१ॉ?र0िशिशॉशिरशिरशाशारशाशणांशाशिरशिशा0रत:ा0ः:णा?प?पणाप00ण00?ावाननननूूईऱ.अ ग
गृहामध्ये असलेल्या ब्रियांना अशी आज्ञा कारेता झाला २०. “ या असाध्वी
वपुष्टमेला माझ्या घरांतून घालवून द्या. कारण तिनें माझ्या मस्तकावर धळीने भरळेठे
दोन्ही पाय ठेविळे आहेत २१. तिने माझ सर्व माहात्म्य नाहींतें केळे. यश व मान यांस
दाषत कल. कुतफरून सोडडल्या पुष्पमाळप्रमा्ग हिळा पाहण्याची मी इच्छा करीत
नाहीं २२. दुसऱ्यानं मळीन करून सोडलेल्या आपल्या प्रिय भार्येसहवर्तमान जो या
लाक रहातो त्याला अन्न मोड लागत नाहीं व तो एकांतांत सुखाने निज शकत नाहीं२३
याप्रमाणे मोठ्याने भाषण करणाऱ्या क्रुद्ध पारिक्षित राजाला गंधर्वराज विश्वावस असे
वचन बालला २४. विश्वावसु:-- इंद्राला तीनर्श यज्ञ करणारा तुं सहन हांत नाहींस
नच हा वपुटमा अप्परा तुझी पत्नी केळी २५. रंभानांवाची अप्सराच ही काशिरा-
जाची कन्या व तुझी साध्वी देवी झाठी आहे. हे राजन, ही श्रेष्ठ खरी आहे. रत्नभत
अका हेचा तूं अनुभव धे २६. तुझ्या यज्ञामध्ये न्यनतारूपी छिद्र आढळतांच इंद्राने
विभ केठे. तथापि हे कुरुकुलश्रेष्ठा, तं यथाक्ञांख यज्ञ कला आहेत. सभस्ीने इंठतल्य
आहेस २७. हे राजन्, तुझ्या यज्ञफळांच्या योगानें आपला पराभव हाईल की काय
हणून इद भात असता. हे विभो त्यामुळेच त्यानें तुझ्य़ा यज्ञांत असतें विजन आणलें २९८
बिप्न करण्याची इच्छा करणाऱ्या देवेंद्रानें मायेचा उपयोग कळा. यसिंय अश्वाठा मारले
आहे हच यशाताळ छिद्र मिळाढे असतां जिला तूं वपुष्टमा झणन समजत आहेस त्या रंभेशीं
त्यान संयोग केला. तुझें तीनशे यज्ञ करणाऱ्या आह्णांस तू शाप दिलास २९,६३०. याप्रमाणे
तू वे जाझण असे दोघेही इंद्रतुल्य बळापासून भंश पावला आहा. कारण तीनशे यज्ञ
करविणारे ते कत्विज तुर्याहूनहा अतिशय अस्य होते. तड याहूनह| त्या बाह्मणांचे
इंद्राळा फार भय वाटत होतें. पण त्याने एकाच कपटप्रयांगाने त्या दोन्ही भयकारणांचे
उष्ठवन केळ आहे ३१,३२. असें जर नसतें तर तो महातेजस्वी व विजयेच्छ इंद
इसऱ्या कोणीही कधी न केलेळें, असें हे नातवाच्या खीचें अतिक्रमण कठे करता ! ३९,
"हि :- _ भ्रविष्यपर्व । शण
श्वर्य कीर्वितं.हरिवाहने | तयव त्वार्य[दुर्धर्षे त्रियक्षशतयाजिनि३४ मा बासवं सा च गुरुसात्लानं
सा वपु्साम् । गच्छ दोषेण कालो हे सर्वथा दुरातिकमः ३५ ऐश्वर्येणाश्वसाविश्य देवेन्देणा-
सिरोषितः । आनकुल्येन देवस्य वर्तितव्यं सुखार्थिना ३६ इुस्तरं पातिकूळं हि प्रतिदोत
इवांभसः । खीरत्नसपशंक््वेमासपार्पा विगतज्वरः २७ अपापास्त्यज्यसाना घे त्यजेयुरापे
योषितः । अदुष्ठास्तु खरियो राजव दिव्यास्तु सावेदोषतः .८ भानाः प्रभा दाखा वह्वेवेदी
होवे बथाहातेः । परामृछाप्यसंसक्ता नापदुृष्यान्ति योषितः ३९ आह्या लालायतव्यात्र्व
पज्याश्व सततं बवे: । शीळवत्यो नसस्कार्थाः एज्याः श्रिय इव खियः ४० [ १९९ ] इति
श्रीमन्सहाभारते खिळेषु हारविंदे भाविष्यपवाण पेचसो$ध्याय: ॥५॥
सोतिरुवाचं ॥ एवं स दिश्वावसुता नुटीतः धसावमागम्य वपष्टसाथाः । चकार मिथ्या-
ड्यातिदाकितात्सा शासित परां भानवधसदृदाझ १ वमसंभिविनिवर्त्य मानसं सः समभिल-
घजनसेजयो यशाः स्वस् । विपयमत्ुशाशास धर्मताचिरीदितसना रमयन्वपु्सां तास ९ न
हि विरसांते विप्रपजनाच्य च विनिवर्तति यक्षदानशीळात । न विषयपरिरक्षणाच्च्युती5भ छा
चच पारिगहीते तां वपु्टमां च ३ विधिविठितसदवक्यसन्यथा हि कत यदृषिराचन्त्यतया
गरुडामध्ये जशी ओष्ठ बाद्षि, जेष्ठ धर्म, श्रेष्ठ दम, व परम ऐश्वर्य सांगितलेलं आहे तसेंच
तें सर्व दर्घष व तीनज्ञ यज्ञ करणाऱ्या तझ्याठायी आहे ३४. यास्तव बा राजा, इंद्र
गुरु, स्वतः तुं व ही वपुष्टमा यांतील कोणालाही दोष देऊं नकोस. कारण, काळ सवंथा
दर्लच्य आहे ९५. आपल्या देवी ऐश्वयीनें मत अश्वामध्यं प्रवेश करून देंवेंद्राकडून तूं
क्रुद्ध केला गेळा आहेस. पण सुखाची इच्छा करणाऱ्या तुळा देवाच्या अनुकूलतने रहा-
गच योग्य आहे ३६. जलप्रवाहाच्या उलट दिशेस जाणें जसें कठिण त्याप्रमाणें समर्थ
पुरुषांच्या प्रातकूळ आचरण करणें दुस्तर होय. यास्तव आतां तू संतापश्ून्य हाऊन
या निष्पाप ख्रीरत्नाचा उपभोग घे ३७, निष्पाप ख्रियांचा त्याग केल्यास सर्वे स्रिया
तुझ त्याग करतील, राजन्, श्रिया सदा दोषरहित असतात. त्यांतून दिव्य स्रिया तर
द्शिषेकरून दाषित होत नाहींत ३८. सूर्याची प्रमा, अग्नीची ज्वाला, वेदी, त्या'चप्रमाणे
होमांतील. आहुति या ज्या दूषित झाल्या तरी अदूषितच असतात त्याप्रमाणें स्रियाही
कधीं दृषित हांत नाहीत ३९. शहाण्यांना त्या सदां गडण करण्यास योग्य, लालन
करण्यास उचित व सदा पूज्य आहेत. लक्ष्मीप्रमार्णच शीलसंपत्न स्रिया नमस्कार कर-
ण्यास योग्य व पूज्य असतात ४०. हाते श्रीम० खि० हरि० भविष्य पर्वाचा पांचवा
अध्याय समाप्त झाला. ॥५॥
सौति:- याप्रमाणे विश्वावसूनॅ सांत्वन केलें असतां निष्कारण दूषितचित्त झालेला
राजा जनमेजय वपुष्टभेवर प्रसन्न होऊन मानुषधर्मानें पाहिलेली श्रेष्ठ शांति करिता झाला.
( त्याने वयुष्टमेचा क्रोध घालविला. ) १. जनभेजय राजा मानसिक श्रमाला नेःशेष
हटवून आपल्या यशाची इच्छा करूं लागला. ज्याचें मन प्रसन्न झालें आहे असा तो धर्म-
बुद्धि त्या आपल्या वपुष्टमाप्रियेस रममाण करीत स्वदेशाचें राज्य करूं लागला. *. तो
विप्रांचें पूजन सोंडून कधीं विरत झाला नाहीं. यज्ञ व दान या शीलाणासून निवृत्त झाळा
नाहीं. देशाच्या सर्व प्रकारच्या रक्षणापासून तो कधी च्युत झाला नाहीं व त्यादिवसा-
पासून त्यानें वपु्टमेची.. निंदाही केळी. नाहीं २. ज्याचें तप अधिन्त्य आहे
नष्ट *झहर्षिव्यासमणीतं श्रीहॉरेवंशपुराणं । '[ अध्याय
'पुराबवीत्सः । इति स चुपतिरात्मवांस्तदासी तदनुविचिन्त्य बभूव वातमन्युः ४. ड्द् 'महा-
काव्यमृंषेमहात्मनः पठबूणां पुज्यतमो भवेस्ररः । प्रकृएमायुः समवाप्य दुर्ळभं लभेत सव-
२ ज्ञफलं च केवढम् ५ शतकतोः कल्मषविप्रमोक्षणं पठ'क्षिदं सुच्याते कल्मषान्नरः । तथेव
“कामान्विविधान्समक्षृते ह्यवाप्रकामख्व चिराय नन्दृति ६ यथाहि पुष्पप्रभवे फलं दुमाः
स्क्रलात्पजायन्ति पुनश््व पादप: । तथा मह्षिप्रभवा इमा. गिरः प्रवर्धयंतेतमृषिंप्रवार्धिताः ७
<धुत्रानपुत्रो लभते सुवर्चस*च्युतः पुनरविन्दांते चचात्सनः .श्थितिर् । व्याधि न चाप्तोति चिरं
च अन्धनं:क्रियां चःयुण्यां लभते गुणान्वितः ८ पातिमाभिळभते च सत्छु कन्या श्रवणभुपेत्य
$शुभा छुनेस्तु वाचः । जनयाते 'व सुतान्शुणेरुपेतान्स्वजनहिते श्रिषतां प्रमदनं च ९ विजयाते
>वस्तुधां च राजवृत्तिर्धनमतुलं लभते दविषज्जयं च। विपुळमपि धनं छभेच वेश््यः-क्रगतिसिया-
* खहूवणाच्व शऊजातिः १० पुराणमेतव्वरितं :महात्मनामधीत्य बुद्धि उभते च नेठिकीम |
* बिहाय दुःखाने विसुक्तसंगः सवीतरागो विचरेद्दसुन्वरास् ११ इत्येतदाख्यानमुदाद्दतं मया
:प्रातेस्मरन्तो हिजमण्डलेधु । स्थेयंण धेर्येण पुनः स्मरन्तःसुखं भवन्तो5नुचरन्तु लोकम १२
: इति चरितमिद् महात्मनासरूपिक्रतमक्लुतवीर्यकर्मणाम् । कथितमिदं हि समासविस्तरेः किस-
: कर्षानें पुर्वी जे सांगितठें होतें तें विधिविळसित बदलतां येणें शक्य नाहीं; असा मागून
:पुष्कळ विचार करून तो आत्मज्ञ राजा क्रोधरहित झाला ४. महात्म्या ञ्यासर्षीचें हे
"महाभारत नांवाचें काव्य जो पढतो तो.नर सर्व मानवांत आतिशय पूज्य होतो. त्याठा
दुलंभ असलेलेंही उत्कृष्ट दीर्घ आयुष्य प्राप्त होतें, व केवळ सर्वश फल .मिळतें ५. इंद्राचे
“हें पापापासून पूर्णपणें सुटणें जो.नर'पढतो तो .सर्व पापांतून मुक्त होतो..त्याचप्रमाणें तो
"नानाप्रकारचे विषयभोग भोगतो. आणि ज्याचे सर्व मनोरथ पूर्ण झाठे आहेत असा तो
“दीर्घ काल आनंद भोमतो ६. ज्याप्रमाणें वक्ष पुष्पापासून उत्पन्न होणाऱ्या फलाला वाढ-
' वितात व फ़लापासून वृक्ष पुनः उत्पन्न होतात; त्याप्रमाणें महर्षि-व्यासापासून उद्भव-
लेल्या या वाणी पठन पाढनाच्या योगानें स्वतः आतिशय वृद्धि पावून त्या कप्नीला वाढ-
*वितात.( ह्म०-त्यांचें पठन करणारे प्रति व्यास बनतात ,) ७. याच्या पठनानें जो अपुत्र
“असतो-त्याा 'पुत्न होतो. उत्तम तेजापासून च्युत झालेला: पुरुष पुन: आपल्या पूर्व
(स्थितीस प्राप्त होतो. त्याला व्याधि व दौर्घबंधन यांचा अनुभव घ्यावा लागत नाहीं
'आणि त्या गुणयुक्ताला पुण्य क्रिया प्राप्त होते ८. मुनींच्या या शुभ वाणी एंकून
"कन्या सज्मनांतील उत्तम .पतीस प्राप्त होते. गुणयुक्त पुत्रांस जन्म देते. ती स्वनांचे
हित व शत्रूंचे मर्दन करूं शकते ९. क्षत्रवात्ते पुरुष पृथ्वीला जिंकतो. अतुळ
"धन संपादन करतो. व शद्याधिजिय .संपादितो. याच्या श्रवणाने वैश््याळा 'विपुळ
“धनही मिळतें व शूद्रज्ञातीच्या «पुरुषास उत्तम गाते मिळते १७. महात्म्यांच्य़ा या जुन्या
“चरिाचें अध्ययन केल्यानें पुरुषास . नेष्ठिक बुद्धि श्राप्त होते. तो दुःखांचा त्याग करून
'ब.संगराहेत होऊन विरक्त मत्ञानें पृथ्वीवर संचार करतो ११. हे.मी कथन क्वेळेळे
'आख्यान आह्मणमंडळांत पाठ झ्णणारे, स्पैर्य व धैर्य यांच्या योगानें पुन: याचें स्मरण
'करणारे व त्यामुळें. सुख भोगणारे डोक या सृष्टीत आनंद्रानें संचार करोत १२. अद्भ-
सवयियुक्त कमे करणाऱ्या महात्म्याचे हें. कषिकुत चरित्र मी तुला संक्षेपत: व विस्ता-
'स्थूडक सांगितलें. आतां. आणखी कायर इच्छा आहे 2 मी. तुला आणखी काय
१११ नक
1 भविष्यपर्व । श्र
वरमिच्छिसि कि बवींमि त १३ [ २१२ ]. इति श्रीमहाभारते खिळेघु हारिवंदो भविष्यप->
वैणि' भाविष्यांतग्रेथाथंधकाशयी नाम षष्ठो5ध्याय:॥ ६ ॥
सर वी
(०. क क.
सर्षिगणाः पुरा १ पतदाख्याहि निखि्॑ योग योगविदांपते । श्वृण्वतस्तस्य मे कीर्ति न तृपतिर-
भिजायंत २ कियन्तं चैव कालं वे शायिता पुरुषोत्तम: । किसमर्थे रायते काळं तस्य कालस्य
संभचः ३ कियता चेव कालेन प्रतुध्याति सुराधिपः॥ कथसुत्थायं भगवान्सृजज्िखिलळं जगत् ४
के प्रजापंतयस्तात आसन्पूर्वी महासुने । कथं निर्मितवांश्वेव चित्रं लोक सनातन: ५ एंवरसेळ
कार्णवघे छोके नष्टे स्थावरजंगमे । नष्टे देवासुरगणे प्रनोरगशाक्षसे ६ न्ानठांनिले लोके.
नष्टाकादसहातंठे । केवलं गह्ृरी भूते महाभूतावपर्यये ७ भअर्महाभूतपातिमहातेजा महार
मतिः । आस्ते सरगुसश्रेष्ठी विधिमादाय कां सुने ८ तन्मे त्वसुपपक्षाय बह्मन्नेतद्सदायम् ।
वक्तसर्हसि धर्सिष्ठ यक्षी नारायणात्मकस् ९ प्रादंभावं परस्क्रत्य भतं भव्य महात्मन: ।:
सांगूं ? १.३. इाते. श्रीमहा. खि. हरि. भविष्यपर्वातील- भविष्यान्त. ग्रंथार्थ--प्रकाश----
नामक सहावां अध्याय समाप्त झाला. ॥६॥ | |
जनमेनयः---सागरजलांत* शयन करणाऱ्या पद्मनाभा'चा' प्रभाव* व- पूवी कमलांत
कषिंगणांसह देवः कसे उत्पन झाले त॑ हे योगवेत्त्यांतील श्रेष्ठा, मठा' सांगा-
(या श्लोकाचा परमार्थदृष्टया अर्थ-- सागरजलांत'ः शंयन' करणाराः झणजे अनंत व
अपार शुद्ध' बह्माच्या. आश्रयाने. रहाणारा व: पद्मननाम ह्मणजे” सर्व कार्य प्रपंचरपंः पद्य
ज्याच्या नाभीत आहे असा' मायोपाधे' इश्वर अज्ञा ईश्वराचा प्रभाव हणजे उत्पत्ति--
स्थिति-लय, सामर्थ्य क्रिती व'कसें आहे १ ते.सांग हा मुख्य्रश्न व पुष्करांले झणजे बह्मांडांतर
किंमः अव्याकुत: आकाशांत देवर्षी अथवा इंद्रियप्राणःकसे उत्पन्न. झाले. हा दुसरा प्रश्न,
आहे. ), त्याचप्रमाणे मलाः इशज्ञानाचा उपाय सांग: कारण त्या नारायणाम्ची कीर्ति?
ऐकत. असतांना माझ्या मना'ची ताततेः होत नाहीं १,२. तो पुरुषोत्तम सृष्टींचाः पालंक या”
रूपाने. किति काल राहून शयनः करील ? तो कालाचेहीं. कारण असतांना कालाच्या?
स्वाधीन होऊन' शयन कां करंतो ? (परिमित कालींच' सार्टि. वः प्रलय. काँ कारेतां
सृष्टिच' सतत कां करीत नाहीं? )' ३. तो देवांधिप किती. काठाने. जागा' होतो! (ह्म
लयाचा. अवाधे कितींसा आहे ? ) त्या मगवानानें उठून हं. जग कसे निर्माण केलं. ४:-
बा महामुने, पूर्वी कोणकोण. प्रजापाते होते. सदां' एकरूप अशा. त्याने या! विचित्र सृष्टीला£
कस. निमाण: केळ ५. याप्रमाणे, सवे. लोक एकं समुद्रमयः झाला! असतां, स्थावर वः जंगम
नष्ट झालं असतां, देवासुरगणांचा ठय. झाला असतां; उरग वः रक्षसः यांचा विशेषप्रकारे
क्षय झाला असताः ६, अग्नीचा व. वायूचा लोक नाहींसा झालाः असतां,, आकाश
व पृथ्बीतल' यांचा' बाधः झालाः असता, सारांस,, सर्व' शून्यतुल्यः झाले. असता
आकाशादि महीाभूतांचा भ्यकर विपर्यास झाला असता' ७; हे मुने,,तो' महाभूतांचार
स्वामी, महातेजस्वी, महामातिः क॑ श्रेष्ठ: देवगरु. प्रभ, कोणत्या, नियतीचा आश्रय
करून रहातो; तें. हे ब्राह्मणा, तुळाः शरण' आलेल्याः मला' निःसंशय' सांग. हे धर्मिष्ट,,
नारायणात्मक यश' सांगण्यास तूंच योग्य. आहेस. ८; ९६. त्या: महात्म्यांच्या ज्ञानिदृट्या
नित्यसिद्ध व मूढदृष्ट्या; उत्पन्न, होणाऱ्या' प्रादुर्मावास, उद्देह्ून' मोठ्या श्रद्धेने ऐकावयासा
सप्रणीतं इरिवंदा' टळक क [ श्याय री
७ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुराणं [भभ
अद्धानासुपविष्टानां भगवान्वक्तमहीसे १० वैद्षेषाथन उवाच ।॥ नारायणयशोज्ञाने याः
भवेळ्वतः स्पृहा । त्वदंशानघपूतस्य कार्य कुरू कुठर्षम १३ क्षृ्ष्वाादिषराणेभ्यो देवताभ्यो
खथा्रुति । ञाहणानां च वदता थुतो$स्माभमिमडात्ननास, २ त्याच तपसा दृष्टा बृह-
स्पातिसमद्यातेः पाराशयंस्ततः श्रांमान्शुरुद्षेपायनाउनबावत १३ तेह. सगवक्ष्यासे यथाप्रज्ले
यथाल्युतर । न विज्ञात| मया राक््यओृषिसाजेण भारत. ५४ कः सभुत्सहते ज्ञातु परं
नारायणात्सकस् । विश्वात्सनो5यं बह्मांपिे न वेदयाते तत्त्वतः १५ थुर्त मे विश्वदेवानां
य॒बहस्यं महर्षिंगास् । तादिदं सरददेवानां तक््वतस्तत्दवादिनास् १६ तदध्यात्माविदां
व्विन्त्ये कारणं चेव कर्मिणास । आधिंदेवं च यहदेवं तहेदनिति संज्ितस् १७ यज्कूतमाथे-
शतं च यत्परं च महषिणा । यत्सत्यं देवइ्ट च यत्तद्वेदाविदो विदुः १८ यः कर्ता कारको
बुद्धिर्मनः क्षेत्रज्ञ एव च । प्रधानं एरुषः शास्ता एकस्तदभिशब्यते १६ काठ; काळं स्वप-
याते वष्ठा स्वाधीन एव च । प्राणः पंचविधश्वेच घुवमक्षय एब च २० ए्यते विविघे-
्भावेस्तस्येवानच तत्परेः । स एब भशवान्सव॑ करते विकरोति च २१ योइस्मान्कारयते
कमलंनाइस्म व्याकुळीछताः । यजामहे तसेवेशं तसेंबेच्छास निर्वृता: २२ यो वक्ता यश्व
बसलल्या आह्याठा सांगण्यास आपण समथं आहां. १० वेशंपायन “ह कुरुकुलात्पत्ना,
नारायणाच्या यशाविषयीं जिज्ञासा होणें हं तुमच्या निष्पाप व पवित्र वंद्याचे कार्यच
आहे. ११. यास्तव, आदेपुराणांतून देवतांपासून जसे ऐकले आहे तसें ते तं अवण
कुर. वेणन करणाऱ्या महात्म्या जाझणांच्या तोंडून आझी तें ऐकले आहे १२. त्याचप्र-
मारण माठ्या तपार्नच ज्याचं दशन झालें आहे अश्या बुहस्पतितुल्य तेजस्वी पराशशरपुत्र
गुरु द्वैपायनानें जसें सांगितळें आहे व मी ते जसे ऐकहें आहे. तसेंच यथामात तुला
सागता. ह भरतवराजा, केवल मंत्रदृष्टा झाल्यानें तें पला जाणतां येणे शक्य नाहा १२,१९४
कारण ( इंशप्रसादावांचून ) नारायणात्मक परतत्त्व जाणण्यास कोंण समर्थ आहे ! त्या
िस्वात्म्याच स्वरूप तत्त्वत: बह्माही जाणत नाहीं १५. पण सर्व आतमज्ञ देवांचे व कुपेने
शिष्यांस तत्त्व सांगणाऱ्या महषींचें रहस्य ह्मणून ज कांहीं आहे ते हच
नारायणात्मक यश होय १६. तेंच अध्यात्मवेत्त्यांचें चिन्त्य आहे. कर्मठांचें कारण आहे
देवां ( विद्वानां ) चें जें आविदेव ( ज्ञानाख्य महाभाग्य ) त्याळा देव ( अदृष्ट ) असे
हणतात १७, भूत ज्याच्या आनंदाच्या लेशावर आपली उपजीविका करितात ( ह्मणजे
त्वतःठा आनंदा समजतात ) तें अनंत अधिभत. व जै महष्तांच परम शेय अबाधित व
शानमात्रस्वरूप तत्त्व त्याला बह्मज्ञ जाणतात १८. जो आकाशाद्कांचा कर्ता, हिरण्य-
गपभादकाच्या हारा कारक ( क्रियासंपादक ) महत्तत्त्व, अहंकार, केवल साक्षिरूपानें द्रष्टा,
( हं प्रथम प्रश्नाचे उत्त ) आणि जो स्वतः जडवगरूप, जीव व शास्ता तो एकच पर-
मात्मा आहे १९. ( आतां तिसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर ) तो स्वतः कालात्मा काठाला निजवितो
( झ. तो कालाचाही काल आहे. ) त्यामळेंच तो स्वाधीन आहे, ( आह्यां देवपराधीन
पाण्यापमाण काढाधीन नाहीं ). ( पांचव्या प्रश्नाचे उत्तर ) तोंच स्वतः धुव व अक्षय
पचावध प्राण आहे. हे निष्पाप राजा, जे अविनाशि व झासशून्य तत्त्व तोच प्राणादि
पचावष् भेदांनीं विकार पावतो. तोच भगवान आपल्या अचिंत्य मा्येनें आपल्याच स्वरू-
गत [विकार उत्पन्न करून आकाशादि सर्द कार्य प्रपंच करतो २०,२१,. जो आमच्या-
८ ] | भविष्यपर्व । 1...
वक्तव्यो यथ्वाहे तहूवोमे वः । इदं डाणत यच्छेयो यक्वान्यत्पारेजल्पथ २३ थाः कथा
ब्येथे बतन्ते भ्ुतयो वाइथ गहराः । विश्वे विश्वपातिरदेवाः सर्वे नारायणात्सकस २९४
यत्सत्यं यदनृतसादिमं क्षरं वे यक्ूतं भवाते मिथश्व यद्कविष्यक् । यत्किविववरसचराव्यय
परिळोके तत्सर्वे पुरुषवरः प्रसरवारिष्ठः २५ [ २३७ ] हाते श्रीमन्महाभारते खिठेषु हारवशे
भावेष्यपवाणि पुष्करषाडुर्भाबेसप्मोइध्याय: || ७ ॥
वेशपायन उवाच ॥ चल्वा्याहुः सहखाणि वर्षार्णां त कृतं युगर । तस्य तावच्छती
संध्या दंयुमा जनमेजर १ तत्र भरसश्वतुष्पादो ह्यघर्मः पादावित्हः । स्वघर्भनिरताः; संतो
यजल्ते चेव मसानवाः २ स्थिता धर्समपरा विप्ना राजवृत्तेः श्थिता नूपाः । कुष्यासाभिरता
वेड्या: छूत्राः झुश्रूषव*त था ३ सदा सल्यं तपश्थेव धर्सस्वेव विवर्धते | साद्िराचरितं यथ कियते
ख्यायते च यत् ८ एतत्कुतयुगे चूत्त सवेषासेव भारत । प्राणिना धर्मबुद्धींनासापे चेकची चयो-
निनासम् ५ त्रीणि वर्षसहस्ञाणि त्रेतायुगमिहोच्यते । तस्य तावच्छतीसन्ध्या दविखणा परि-
०600) 6५५.
कांतिता ६ हाभ्यासधमः पादाभ्यां त्रिभिधर्मा व्यवास्थितः । तत्न सत्यं च सत्व च कृते
कडून बरें वाईट कर्म करवितो त्याच्याकडून आही विधिनिषेधरूप संकटांत पाडळे
गठा आहा. यास्तव, .आह्लां त्याचंच यजन करूं व शांताचित्त होऊन त्याचीच
इच्छा करू २२. ( आतां हे सर्व चिन्मात्र आहे असं सांगतात ) जो
वाणाचा प्रवतक, वाणीचा विषय व वक््तृत्वाचा अभिमान् बाळगणारा जीव त्याचें तत्त्व
मी तुझांला सांगतो. मोक्षरूप श्रेय व स्वगांदि नाना विकल्परूप दुसरं जॅ कांहीं तह्मी
झणत असतां तं हं सव ऐका २३. ज्या सत्यार्थरूप किंवा रहस्यप्रातिपादक कथा विद्वानां-
'मध्यं चालतात त्याही मी तुह्यांला सांगतां. ज्याचे पालन करावयाचें ते हे विश्व, पालक
विश्वपाते व पालनाची साधनें देव ह सर्व नारायणात्मक आहे २९४. जे लाकक' सत्य
व असत्य, कारण वे कार्यं, भूत व भविष्य परस्परजनक बीजांकराठे व तसेच या त्रिम-
वर्नांत असणारें जे कांहीं चर ( परिणामी ) व अचर ( कूटस्थ ) आहे तें हा सर्व श्रेष्ट
प्रभु पुरुषवर आहे २५. इत श्रीमहा खि० हरि० भविष्य पर्वातील पुष्करप्रादुमांवा-
विषयीं सातवा अध्याय समाप्त झाला. ॥७॥
वेशंपायन:-- बा जनमेजया, कृतय॒गाचें कालमान चारसहस्र वर्षे सांगितलें आहे. ब
त्याच] पवे व उत्तर अशी हिगुण संध्या तितकींच शंभर वर्षे आहे ( ह्मणजे दोन्ही
सध्यच [मळून आठश वषे ह प्रमाण आहे ) १. त्या युगांत धर्म चतुष्पाद व अधर्म एक-
पाद ( ह. चवथा भाग ) रहातो. त्यामुळें संत मानव स्वघर्मामध्ये नेरत होऊन
पूजनादे कारतात २. त्या य॒ंगांत जाहण घधर्मपराथण क्षावेय ( राजे )
राजकायीत निमग्न, वेश््य ज्ञेतीमध्यें तीन व शद झुश्रषा करीत राहतात ३
त्या युगात सत्य, धम व तप यांची सद्दा वाद्धि होत रहाते. सज्जन त्यांचेंच
आचरण करतात. तंच स्वतः करून दुसऱ्यांना उपदेशही त्याचाच करितात ४. हे मारला
कुतयुगामध्यं सर्व नीच योनींत उत्पन्न झालेल्या ( स्रीशूद्रादि ) धर्मबुद्धिप्राण्यांचेही असे
आचरण हात असं ५. नेतासुग तीन सहस्र वर्षे असतें व त्याची संध्या त्याच्या दुप्पट
झणज सहारा वष असते अर्स सांगतात ६. त्यावेळीं अधर्म दोन अंश्ञांनीं यक्त हाोतोव
बम तान पादांनीं व्यवस्थित होऊन रहातो. हणजे कृतयुगांत पूर्णपणें प्रवृत्त होणारे सत्ग्र
श्र सहर्षिव्यासभणीत श्रीहारिवशपराणे ।' [ अध्याय:
सर्वे प्रवर्तते ७ भेतार्या विकृति याति वर्णा छोल्येन संयुताः । 'चातुवर्ण्यस्य बैकृत्यायान्ति-
दोंईल्यमाश्रिता? ८ एष भंतायुगावोधिविा हतो दवनिर्मंतः-। क्मापरस्यार्फि' या चेष्टा तःभापि
झोंजुमह्यस' ९ दापरं दे सहस तु वषाणां कुरुसत्तस | तस्य तावच्छती संध्या हिणा पार
कीर्तिता १० तब्षाप्यर्थपरा विप्रा झानिनोषरूनसाः वृता£। रोठा नेष्कृतिका: क्षुव्रा जरयन्ते
कुरुपुंगव ११ द्वाथ्यां घर्भः स्थितः- पद्धत्यामधमीस्रामिरुत्थितः । विंपर्ययं शानेर्यान्ति कृते ये.
घर्मसेतवः ७१ बाहण्यभावा नश्यान्ति तथास्तिक्ये विशीर्यते । ब्रतोपवासास्तयज्यन्ते द्ापरे युग--
वर्यये १५ तथा वर्षसहत्न तुवर्षा णांद्वे शते तथा । संध्याया सह संख्यात करं कलियुगं स्मृतस् १४
ततराधर्मश्वतुष्पादः स्याद्धर्मः पादावेंग्रहः । कॉमनिष्ठास्तमइछकन्ञा जायन्ते तत्र मानवा: १५-
नेवोपवासकृत्कश्चिक्न च साधुर्न सत्यवाक् । आस्तिको अह्मवक्ता वा नरो भवतिवे तदा ६-
अहकमरग्रहीताश्वमरक्षीगरेहेबन्धना: । दिवा: द्रूदसमांचाराः शुद्रास्वावारलक्षणाः १७.
दूषकास्त्वाश्रमाणां च वर्णानां चैव संकाराः । अगंभ्येष्वभिरंस्थन्ते वर्तन्त्येवं कळी युगे १८
पृवं ह्ादशसाहस्रं तदेकं युगसुच्यते । तदेकसप्तातियुणं मन्वन्तरमिहोच्यते १९ त्रय्यां चेव न
संदेही युगान्ते जनसेंजय । दिव्यं ह्ादळझसाहक्तं युगं तु कवयो' विदुः ॥ एतत्सददस्रपर्यरन्त
तदहो बाह्मसुच्यते ९२० तताहाने गते तास्मन्सवॅषामेव देहिनास । शरीरकिडाती चक्रेः रुव!
व सत्त्व त्रेतायुगांत विकार पाक्तें.. चारी: वर्णाचे ठोक धर्मफलाच्या इच्छेने. युक्त होतात.
त्यामुळें चातुर्वर्ण्य धर्म विकळ होतो व लोक दोर्बल्याचा आश्रय करितात ७,८. राजन्, हाः
देवानेमित तरेतायुगावोधिः तुलाः सांगितला. आतां. द्वापराची चेष्यः कोणत्या प्रकारची असतेः
तें ऐक ९. हे कुरश्रेष्ठा, हापर दोनः सहस्र वर्षे असून त्याःची संध्या त्याच्या दुप्पट शंभर
वर्षे झणजे चारशे वर्षे सांगितलेढी आहे १०. त्यांतही ज्ञानी बाह्मण सुद्धां द्रव्यपरायण,,
रजोगुणाने आवृत, शठ, निर्दय व श्चुद्ठ निपजतात ११. त्यांत धर्म दोन अंशांनी स्थित होऊन
अधर्म तीन पायांनी उभा. रहातो. कुतय॒गांतीळ धर्ममर्यादा हळ हळू शिथिल” होत;
जातीळ १२. आहण्यभाव नाश पावतील. आस्तिक्य नष्ट होईल. द्वापराच्या शेवटीं कलि-.
सांकर्य झालें असतां. बाह्मणादि वतोपवासादिकांचा त्याग करतील १३. त्याचप्रमाणें क्र
कालळेयुगाचें प्रमाण संघ्याकालच्या दोनशें वर्षासह एकसहस्र: वष ( हा. एकसहस्र दोनर्शः
वर्षे ) इतके मोंजलेठं आहे १४. त्या युगांत अधर्म चतुष्पाद व धर्म एकांशानें सुक्त.
होईल. त्यावेळचे मानव कामनिष्ठ क तमाने आच्छादित झाठेले असे निपनतीछ १५.
त्यावेळीं प्राय: कोणीही नर उपवास करणारा, साधु, सत्यक्कका, आस्तिक व बह्मवक्ता
असणार नाहीं १६. सर्व जाझषण अहंकार पिज्ाचिकेनें पछाडलेळे, ज्यांची स्नेहबंधर्के
अतिशय क्षीण झाठी आहेतः असेः व दतुल्य आचार करणारे होत्रील: आणि. शूद्र उत्तम
शक्षण संपन्न निफजतील १७ ते. आश्रमांना दृषित करतील, वर्णाचा संकर करतील व
शगन्य स्र्यांशी भभिरत होतील. सारांश, कलियुगांत सर्व असें वागतील १८. याप्रमाणें
त्या दुर्बाच्या बारा सहस्र वर्षाचे एक देवयुग होतें. त्याचीच एकाहत्तर पर: हणजे मन्वः-
तर हाय १९. राजन, जें जें कार्य ते तें आनित्यः या न्यायास अनुसरून वेदांतही स्थाव-
शा अम्हान्त सृष्टीचे विनाशित्व सांगितलें आहे. त्यामुळें या युगाच्या नाशाविषयी
उच तह नाहीं, असो; याप्रमाणें दिव्ययुग्र बारा' सहस्र वषार्चे होते, असें; ज्ञानी
६ मन्वादि ) जाणतात. अशा! सहस्रयुगांनीं जह्मदेवाःचा-दिवस संपतो, असें. म्हणतात. २७..
७] | मविष्यपर्व १ २
'संहारबुद्धिसमाच २१ 'देवताना 'च संर्वेषां बाहामणा्सा महीपते । 'देत्यानां सानवार्ना जव यश्ष-
'गन्धर्वरक्षसास २२ देवषींणां चबह्मषीणां तथा राजपिणामांपे । किन्नराणामप्सस्सा अजेगानां
'तर्थेव च २३ 'फर्वतानां नदीनां च “पडूनां चेव भारत्त । तिर्थग्योनिगतानां पव सत्त्वानां मृग-
“पाक्षणाखझ् २४ 'महाभूतपातिदेव£ थंब्वभूलाने आअत्तकृत ॥ जगत्संहरणार्थाय कुरुते
'वैशसं महत २५ नूत्वा शर्यश्वक्षषी वाददानो भूत्वा वायु: संहरन्पांणिजातस ॥
भूत्वा वहिदह्यते सर्वळोकान्मेघो सूत्वा भूय 'एवाभ्यचर्षत २६ [ २६३] इति श्रीमहाभारत्र
'शेलेषु हारिवंदी भांविष्यपर्वाशरे पुष्करप्रावुर्भाचे प्रश्षोत्तरं नासाटमो घ्याव ॥ < ॥।
वैशंपायन उवाच ॥ भ्रूत्वा नारायणो योगी सप्त मूतिर्विभावसु: । गभास्तांभे: प्रदी-
'झ्ाभेः संशोषयाति सागराच ? 'पीत्वार्णवांच्व सर्चान्स नर्दीकपांड्य सर्वहाः । पर्वताना वव
'सालिलं सह पीत्वा 'च साईमांभेः २ भित्वा सहस्रडाव्वेव महीं नीत्वा रसातछस ) रसातरू-
जलं कृत्मं पिबतेरसखत्तसम ३ अप्सु सजन्क्षेदमन्यदरद्याते प्राणिनां घुवम । तत्सर्चमरावे-
'दाक्ष आदत्ते पुर्षात्तमः ४ वायुश्व बळवान्भूत्वा स विधूयाखिळं जगत् । प्रणोदर्य सुराणा
व वायुना कुरुते हरि: ॥ ततो देवगणानां च सर्वेषामेव देहिनास ५ ये चेन्डियगणा: सर्वे
ये चान्ये 'च यतोळ्भवाः । पूर्य घाणं डारीरं च प्राथिवीमाभ्रिता छुणा: ६ -------- सम िरीर च शचिचीमाजिता साणाः ६ जिह्ारसव्य जेर रसश्व क्ेदश्व
'मह्याचा हा एवढा दिवस संपळा असतां तोच परमात्मा संहारवुद्धिमान् रुंद होऊन
सर्वे परण्यांच्या झरीराचा नाह करतो २१. राजन्, सर्व देव, जाह्मण, दैत्य,
- मानंथ, यक्ष, गंधर्व, राक्षस, देवर्षी, जह्मष्री, त्याचप्रमाणें राजषी, किन्नर, अप्सरा, भुजंग,
'पर्वत, नदी, पज्ञू, तिर्यकू-योनीमध्यें पडळेळे प्राणी ) हरिणे, पक्षी, या सर्वाचे तो महाभू-
'तपाते देव, प्ंचभूलांचा कर्ता जगत्संहाराकरितां मोठे केदून करतो २२-२५, सूर्य होऊन
'नेजांचें अहण करणारा व वायु होऊन प्राणिवर्गाचा उपसंहार करणारा तो स्वतः आग्रे
होऊन सर्व लोकांस जाळतो आणि मेघ होऊन पुनः वृष्टि करतो २६. इति आमहा ० एतरि०
हॉरे» भविष्यपर्वाच्या पुष्करप्रादुर्भावापैकीं प्रश्नोततरनामक आठवा अध्याय समाप्त
झळा. | ८॥|
वैशंपायन:---योथी नारायण ( स्वयं शुद्ध चिन्मात्रच राहून ) महतू, अहंकार व
'पॅंचतन्माच अशा सात मू्तीनी युक्त अग्नीसारवखा होऊन चेतन पीह्लीपित किरणरूप वृर्चीनी
सागरांस सुकवून सोडतो १. नद्या व दुसरे कुपादि अलळाशय यांसह सर्व सागरांस
[पिऊन आणि पर्वतांतीळ जळ आपल्या कि (णांनी नाहींसें करून ( ह्मणजे
नदी, कूप सहश सर्व कामांस व पर्वततुल्य कामादिकांच्या सामथ्यास आत्म-
वणा चिचपरिणामांनीं नाहींसे करून ) स्यूळ-मुह्मशराररूप पृथ्वीस फोडून ( सर्वथा-
विलाप करून ) बव तिला रसातळास पोचवून ( कारण बह्मरूप करून ) त्यांतील सर्व
स्वळ १ 'निष्पापत्वादे संकल्पात युणजात ) व उत्तम रस ( मानुषादे आनंदाहून आते
उत्कृष्ट आनंद ) यांस सुकवून सोडतो. जलात ( कारण अम्ह्यमध्यें ) स्थित असलेल्या
क्षेदाचें प्राण्यांस अवश्य असलेलें दुसरें कार्य निर्माण करून तो देतो व कमलनयन पुरु-
घोत्तम त्यांच्या जीवनास अवड्य असलेलें सर्व घेतो. तो हॉरे बलवान् वायु होऊन व सर्व
णाला हालवून वायूच्या योगानें देवांचे प्राणोदय करतो. त्यानंतर सर्व देवगण व देही
यच पत इंडिययण आयाणि दुसरे झन्बादे विषय त्याच्यापासून उतपन्न होतात. गर्
बहरिंब्यासप्रणीतं श्रीहरिबशएराणं । [ अध्याय:
ला: | रूपं चदार्विणाकश्व ज्योतिरेवाश्रिता गणा ७ स्प्रॉोः प्राणज्य वेषछा'
धा: । परसेटिनं वरेण्यं च हृषीकेश ससाातिताः ८ तता. भमंगवता. तज
रकसिंभिः पाखिर्टिः ! वायनाळष्यमाणांच्व रूपान्योन्यससांभ्रयातू & तषा संघर्षजो-
जन: पाक; घातघा ज्वळव । अदहन्रिखिलॉोक संवर्तकोइनळ! १० सर.
येतां प्तरून्यल्मीदरावलीस्तृणाति [नाने च दिव्यानि एराणि विविधानिच ९१
झषात्रमांथ्य तथापण्यान्दिग्यान्यावतनानि च | यानि वॉधयणीयानि तावि सर्वाणि सोरद-
हत ३२ भस्मीमूतांस्ततः सरवॉ्लोकॉलोकडरुहीरेः । भूया निवापयामास जळवा
कमंणा १३ सहसखटळ्ट्मदातेजा भूवा कृष्णो सहाघनः । दिव्यतायंन हावषा तपयात्ाल
मोदेनीस १४ ततः क्षीरानिकाशेन स्वादुना परभांभसा । शिवेन पुण्येन मही निर्वाणसभ-
सत्परम् १५ तेन सा जलसंउला पयसः सर्वटो धरा । एकार्णवजलळीा भूत्दा सर्वसच्य
वार्जिता १६ महाभूतान्यापे चतं प्रविान्यमिते/जसम । वष्टार्केपबनाकारशी सकस जनावे-
बार्जिते ७ संशोषायेल्वा पीत्वा च दसत्येरः सनातनः । पोराणं ख्पसाल्याय किसप्यामि-
वदादमाच १८ एकार्णवजळे ह्यासीयोगी योगखुपागतः । अंयुताना सहलाण गतान्यका-
शश
सोशरता; रा!
म्य पचन शात!
[
कलकल,
दर
जवे
श्र
3
नांवाचा गण. प्राण-इंद्रिय व शरीर हे पर्थ्वींचा आश्रय करून असणारे गुण आहेत जिह्ला
रस व केद हे गुण जलाच्या आश्रयाने रहातात. रूप, चक्षरिंद्रेय व पाक हे ज्योतीचा
आश्रय करणारे गण आहेत २-७. स्पश, प्राण व चेष्टा हे गुण वायूचे आश्रित आहेत
घण हे सर्व परिणाम सूत्रात्मा, अवशय उपासना करण्यास योग्य व इंद्रियांचा ईश अशा
देवाचा उत्तमप्रकारे आश्रय करून रहातात ८. त्यानंतर अंतर्यामी भगवानानें सूत्रा-
त्म्यामध्यें मिळविठेले जाणि सूक्ष्मवृ्तींनीं परिवेष्टित झालेले देव व इंद्रियगण वायु आक-
ण झरुं डागळा असतां रूपादि विषय एकमेकांचा आश्रय केल्यामुळें एकरूप होतात ९
नंतर त्यांच्या संघधःमुळ उत्पन्न झालळेळा आमि शेंकडों मार्गानी दीप्त होतो. तो उग्प्रल-
या लोकांस जाळतो १०. पर्वेतांसह वक्ष, गुल्म, ठता, वेळी, तण, दिव्य विमाने
नानापकारची पु॑॑ ९११, पुण्य आश्रम, दिव्य मंदिरे, आणि त्याचप्रमाणे प्राण्यांना आश्रय
करण्यात उाचेत असलेडीां दुसरीं सव ( शरीरादि ) स्थाने त्यानं जाळलीं १२. त्यानंतर
मस्मींभूत झालेल्या सव लोकांस लोकगुरु हरिजल्युक्त कमाने पुनः शांत करता झाला १३
ता सहत्न नेञज महातेजस्वा कृष्ण महाभेघ होऊन दिव्य जलरूपी हवीने पृथ्वीला तृप्त
करता झाला १४. त्या दुधासारख्या मधुर, शुभ व पुण्य परम जलानें पथ्वी अतिशय
झ्ञांत झाली १५. त्यामुळें ती पृथ्वी जळानें सर्वतः आच्छादित झाली एकसमुद्रजलमय
. होऊन ती सव प्राणिश्वून्य झाली १६. याप्रमाणें ज्यांतीळ सूर्य वाय व आकाश नष्ट झालें
आहे अश्या जनवा गंत सूश्म व शुद्ध वस्तूमध्ये स्थित असलेल्या त्या आमित बलाढ्य
इश्वरामध्यें महाभूतें प्रविष्ठ होतांत १७. वर सांगितल्याप्रकारें सवीचा शोष करून ( विष-
पामर्घ्य विभक्त असलेलं ज्ञान आपल्या स्वरूपांत लीन करून ) व त्याचें प्राशन करून
( निर्वशिष जह्मामध्ये त्याचा पूर्ण लय करून ) आणि वाढ़मनसातीत ( असे आपलें
___ प्राचीन सनातन रूप धरून तो आमित बुद्धिमान ३श॒ एकटाच रहातो - १८. याच.
_ न्कायानें मागच्या प्रलयसमर्यीही सर्व त्रिमुवनं जलमय झाठें असतां योमास प्राप्त झाठेळा
यामा त्या एकाणेवांतच राहिल होता. तेथें त्याचीं अनेक सहस वर्षे मेली. त्या अवस्थेंत
'3७ ] भविष्यपर्वे । २५१
'णेवःभासि ॥ न ्वेनं कशविदव्यक्ते व्यक्त बादतुमहात १९ जनमेजय उवाच ॥ एकार्णव-
बाव: काय यव्वेतव पारोकाततः: क एष घुरुषा नास कियागः कश यागवाचू २०0
वेशपायन उवाच ॥ एतावतमशो काळमेका्णवांदाचे श्राति । कारष्यतीाम भगद्यांनाते
कफाश्वक्ञ बुध्यत २ ९ नेकबसमातानच मवधा न ज्ञाता नेव पाश्वेग: । तताइवक्षायत काश्दव-
च्च त दुवरतमशः २२ भभ क्षात पवनमथगळादायन्पजापातं भवन पाशसरव्वरय | ॥पळा- |
सहं थुतिनिळ्यं महाडनिं महोदधोः शयनसरोचयत्पकः २ ३8 [ २८६ ] इति श्रीमहाभा-
रत खळधु हारवक्ष भावष्यपर्याणे एुष्कर घादमा[दनदसा ध्यायई १ «९ ॥
बेशपायन उवाच ।!। एव्सकाणवीभहे शत लाक महा णात: | प्रच्छाथ गाळळं सन हारना-
रायण: प्रथः १ महतो रजसा मध्ये सहाणेवसनंस्य वे | ]विरजडळा म््हाबादरक्षर बढ्ाय
स्वडुः > आत्मरूपप्रकाशेनतपसासंवृतः पसु: । बिकमाल्थायकाळंतपव सुष्यापततो$व्यय:
डरषा यज्ञ इत्यव यत्पर॑ परिकांतिंतमा ॥ यद्यान्यत्एरुषाख्यं स्यात्सवे तर्ट्षोरसमः ४ ये
मह तीत शोभना डी किल ेत0006090000000,0000,0,00,0,0000000,0,00080000.08
असलेल्या त्या अव्यक्ताला कोणीही व्यक्त ( स्पष्टपर्णं ) जाणं शकत नाहीं १९
जनमजय:-- यमा, आपण सांगितलेला हा एकाणवाचा अवाधि कच्चा प्रकारचा आहे 0?
( देनंदिनप्रलय!प्रमार्णे या आत्यंतिक घलयाचाही कांडी अवाधे आह का नाहां ?
असल्यास केवल्य अपोआप सिद्ध हाइल, मग साधनानुष्ठानाची कांहीं अवश्यकता नाहीं
असा याचा भावार्थ ) त्याचग्रमाणें हा पुरुष कोण ? योग कश्ञाला हणतात. वब योग-
वान् ( योगी ) कोणं २०. वेशंपायन:--- हा भगवान इत्तके दिवसच ककिंवा इतक्या
डिवसाना एकाणव करीळ असा नियम कोणी जाणीत नाहीं ( यास्तव सत्वर केवल्य
मळण्याकारता साधनानुष्ठान अवश्य करावँ. शिवाय प्रलयासध्यें वीजभाव नष्ट होल
जाहा. त्यामुळ उत्पत्तितमयी पुनः अनर्थात पडावें लागतें. यास्तव बीजभावाच्या विनाज्ा-
कारताहा साधनानुष्ठानाची अवश्यकता आहे. ) त्यावेळीं असणारा एक प्रुष अ कारजून्य
असल्यामुळ प्रमाला नव्हे, द्रष्टा नव्हे, ज्ञाता नव्हे, व तटस्थही नव्हे. त्या अवस्थेंत त्या
उत्तम दुवावाचून अन्य कोणी कळत नाहीं. ( दुसऱ्या कोणाचा भास होत
नाहीं )९२१,२२. आकाश पथ्या ब वायु सास प्रकाशित करणारा प्रजापाह्ी भवनर्षात
सुश्वर, पितामह, वरान्तवेब व महा मननज्षीलळ माने असा लो प्रभ प्रलरानंतर झहा
सागरात आपल जयनस्थान करिता झाला. ( सागरांतील शय्या त्याला आवडली शुद्ध
आत्माच उपाधाच्या अभिभानामळे बद्ध होऊन ये गार्चा अधिकारी होतो ) २३. हाते
श्रामहा० [स० हार मावे० पुष्करप्रादुर्भावाविषयीं नववा अध्याय समाप्त झाला. ॥ '९ ॥
तशपायन;--- याप्रमार्ण सव सदि एकसागरमय झाली असलां तेजस्वी
हॉरे, नारायण प्रभु सर्व जलठाला आच्छादित करून शयन करतो १. हझणज
महासागरासारख्या मोड्या रजामध्यें, ज्याला अक्ष अक्ष झणतात तो रज:शून्य
महाबाड शयन करता. ( आपल्या स्वाभाविक झांल अवस्थेंत रहातो १) ५. असो
साना ज्याला परबह्म हणून समजतात तो परमात्मा चेतन्याभास रूप मनोरथात्मक
तपाने आपल्या स्वरूपास आच्छादित करून घेऊन आगे भत _ वर्तमान
भावष्यतू अशा तीन कालांचा अधिष्ठाता होऊन शयन करतो ( आपल्य स्वरूपाला
गवैसरतो ) ३. पुरुष, यज्ञ, अज्लांच' दुसऱ्याही' परुषाच्या संज्ञा -ज्या त्याठा दिलेल्या
, |
कळ
मडपिंव्यासदर्णीतं भ्रीहारिवेशपुराणे । [ अष्धाय£
च यत्षपरा विप्रा झातिजा डात सोजिताः । आत्मब्हात्णुरा भूता यकज्ञभ्य* श्रू्यतां तदा ५
ञजस्ाणं परस बक्ताददातार. च सामगस् 4 हातारमथ वाघ्वबु बाहुभ्यामसजत्मछः ६
बवण तात्मणन्याच तप्रस्लारं च सवराः 1 तान्सत्रा वरुण सदूवा प्रातठातारसमव च ७
प पस्रस्प्रनिडर्तारंपोतारे येव भारत । अध्यायकसथोरूभ्यां नेष्टार चव भारत ८ पाणे-
भ्या उथ चाझीधं सुतहण्यं च यातृयस । प्रावाणमथ बाहुभ्यांउनेतारं च याज्ञिकम ९
प: वष भगवान्यांददीतानू जनत्पाता । प्रवक्कल्सवयक्षानाया त्वजा उर जदत्तमानू १० तंदष
घे भदसयः पुरुषो यक्ञसंमितः : घेदाश्य तन्मयाः सवे सागांधानंबडाक्याः ११ स्वापित्यो-
कार्णयवे चेव यदाश्वयलभूत्पुरा । श्रूयते तयथावून मार्कण्डेयो यदन्वखूत १२ जीर्णो
भगवतस्तस्य कुक्षावेव सहाखानेः । बहुवर्षसहरायुस्तस्येव वरतेजसा १३ इति तार्थ-
प्रसंगेन पएधिवीलीथंगोचरः । आश्रसानापे पुण्यांच्च तोथान्यायतनाने च १४ देजयाज्रा-
दाण वित्राजि पुराणे विविधाने च जपहोमरतः क्षान्तस्तपो घोरं समाश्रितः १५ मार्क-
डयस्तनस्तस्श शनेवछाशरिनः सृतः । निष्कामतं नचात्मानं जानीते देवसायया १६ निष्का-
न्तस्तस्थ वडनादेकार्गवमथो गतः । सर्वतस्तससाच्छत्ने मार्कण्डेयोनिरीक्ष्यते १७ तस्यो-
रि त) ग्रह”
सो
त त्या सर्व हा पुळुषोचमच होय. ( डेतन्याचे ठायीं आरोपित असलेले यांतील कांहीं-
एक चतन्यभिन्न नाहीं ) ४. कत्विज या नांवाचे जे यज्ञपरायण असलेले ब्राह्मण तेही
पूर्वी या आत्मदेहापासून यज्ञानृष्ठानाकरितां ( केवळ विषयभोगाकरितां नव्हे, ) कसे
उत्पन्न झाले ते एका ५. तो अभ॒ श्रेष्ठ बह्मा ब सामवेदी उद्गाता आणि होता व अध्वर्य
यांस मुखापासून उत्पन करता झाला. त्याचप्रमाणें बाहूपासून बराह्मणाच्छंसी, प्रस्तोता
मत्रावरुण व प्रतेप्रस्थाता यांस उत्पन्न करून, उद्रापासून प्रातिहर्ता च पाता; मांड्यापा-
सून अध्यापक अच्छावाकव नेष्टा आणि दोन्ही हातांपासून आद्रीध्र, सुञह्मण्य, ग्रावस्तोता
बे उन्भंता यांस क्रमानं त्यान उत्पन्न केलं ६-९. याप्रमाणें हा भगवान जगत्पाते सर्व
यज्ञांच्या उत्तम सोळा प्रवक्त्या कत्विजांस उत्पक्न करता झाला १०. यास्तव हा यज्ञसं-
मत पुरुष वड्मय आहे. अस, उपनिष्षरें व सवे क्रिया यांसह सर्व वेद तन्मय आहेत ११९
ता प्रभु एकाणवामध्ये छूयन करूं लाभला असतां पूर्वी जे आश्चर्य झाळें व मा्कैडेयानें
ज्याचा अनुभव घेतला त्याच असं इत्थंभूत वत्त ऐकं येते १२. तो महामाने त्या भगवा-
नाच्या कुक्षींतच जज झाळा. ( सर्व उपाधींचा त्याम करून ढीन झाला. ) त्या भग-
वानाच्या श्रेष्ठ तेजानें त्याचें आयुष्य अनेक सहश्त वर्षे होते १३. त्यामळे पृरथ्वांतील सवे
तीथास विषय करणारा ( त्याचें दहन घेणारा ) तो तार्थयात्राप्रसंगाने पण्य आश्रम
ताथ, मोंदेर १५ नाचत राष्ट्र व बानामकारची पुरे पहाता झाला. तो जप व होप
यामध्य रत व क्षमावान हाऊन घोर तपा'चा आश्रय करून राहहला १५. पष्कळ दिवप्त
भमानाच्या कुक्षांत राहून माळडेय हळुच त्याच्या तोंडांतन बाहेर पडला ( ह्मणजे
व्युत्यान सदल्यावाचूनच तो, झोपेतून उठल्याप्रमाणे, समाधीतन उठला ) पण आपण
आता बाहर पडत आहो ₹ त्याठा देवमायेमळ कळले नाह्य १६. त्याच्या मखांतन बाहर
मानक मिड शामक नितकन प्रयत्न करूं लागला. पण त्याला आव-
चिक्य्य तत्तवामध्ये पव वेळ त झालेला चिन्मात्रात्मा दिसला (ह.तो. |
झा असतां तत्त्व तमानें आच्छादित झाल्यामुळें.
कलती भविष्यपर्व । -1:)
तपन भयं तरि संशाथश्वात्मजीविते । देवदर्दानसंहृो विस्मय वॉगसत्परस् १८ सावेन्त-
यात मध्यस्था माकडयाडतिशेकितः। किँसिदधवेदियं चिन्ता माहः स्वप्तोडनुभूयते १९
व्यक्तसन्यतसा भावा ह्येतेषां भविता मस । न हीदशमसंकिष्मयक्त सत्यमहीति २० नट व-
न्हाकफ्वन च्छन्नपर्वतशूतळ: । कतमः स्यादर्य लोक डावे विन्ताव्यवास्थत: २१ अपशय-
ऱ्वा[प छुरुष दायान पवतापमस् । तोयाढ्यमिवजीमतंमध्येमय' महाणवे २२ तपन्तमिज
तजाभिभास्वन्तामेव वच्चसा । जाग्रस्तमिवयांभीयांच्छवसन्तमिवपत्यागस् २३ स देवं प्रछ-
सायाते का मवानात विस्मयातू । तर्थेव च शनेभूंयो मानि: कुश्षि प्रवेशितः २४ सप्रविष्ठ;
डन; क्षुक्षा माकण्डयः छनित्वित; । तथथेव वरते जूयोएविजानन्स्वप्षदर्दावस २५ स तर्येव
यथापूच दाथवामठते डुनः । पुण्यतीथाने पूनानि मिरीक्षाद्विब भवळले ९६ झतागिर्यजमा-
नाआव समाक्तवरदाक्षेणेः । फ्यते देवकुक्षिस्थान्यक्षियाञछवशो हविजाच २७ सद्चमाभिताः
सव वण बाह्मणपूवका: । चत्वार्श्वाश्रमासम्यगझथोदिदपदानुगा: रट वर्षांणां दातसाहस््या
साकण्ड्या महाखानः । विचरच पृथिवीं कृत्या न च कुक्ष्यनसेक्ञत २९ ततः कडदाविदथ-
व ढनवक्काद ने; स्त: । सुत न्यप्रोधशाख:्यां बाळमेक निरीक्षेते ३० यथा येकार्णवजळे
४१४५५४४७00 ७०00000०५७ 0000000004 “29..2.24-“- *॥४४४५0०0१0॥॥५४॥॥॥॥॥१00000११/ कम क ५१071100०4 ५५५७७७तााल%6१ बाध ७० 0 कना पतत ७७९ /प जातक .9600000 90१...“
त्याचें विक्षेपरूप ऐश्वर्यच पाहता झाला”१७. त्याकारणाने त्याठा' मोठें भय वाटलं. व
आपल्या जीविताविषयीं संशय आला. आणि शुद्ध साक्षात्कारामळे आतिशय संतष्ट
झाळला ता माठ्या आश्वयांत पडला १८. नंतर आतिशय साशंक झालेला तो मानि
माकडय [नणेयाभावी मोठया बुचकळ्यांत पड्डून असा विचार करूं लागला.-- हें काय
बर॑ आहे ? ज्याचा मी आतां अनभव घत आहे ता मनोरथ ( मनोराज्य ) आहे का
गारुंडामा्ण अम आहे काँ स्वम आहे £ १९. खचित यांतील कोणता तरी एक विकार
माझ्या मनाठा झाला आहे. पण असंग व आवदयादि छुशून्य असे पारमार्थेक तत्त्व
मनोरथादे रूप होणे शक्य नाहीं २०. ज्यांतील चंद्र, सर्थ व वाय नष्ट होऊन पर्वतां-
सह भूतळ आच्छादित झालं आहे असा हा कोणता लोक आहे ) अश; चिंतेमध्यें तो
निमझ झाला २१. त्या माकेडयमुनीनं महासागरांत मग्न झालेल्या जलसंपक्न मेघाप्रमाणे त्या
नजठल्या पवततुल्य पुरुबासही पाहिलं २२. आपल्या तेजांनीं संतप्त करीत असल्या-
प्रमा, दोष्दीनँ प्रकाशित करीत असल्याप्रमाणे मांभीयामळें जागतः असल्याप्रमाणं
व श्वास सोडीत असलेल्या मुजंगाप्रमाणे त्यानें त्याळा पाहले २४, व विस्मयान ' तझी!
कण? अर्स हणून देवास वेचारावयास तोल्याच्या पाशी आठा. तो. मानि पनरापे हळचा
तयाच्या कुशात शिरला २४; पण मगवानाच्या कुशीत शिरळेळा ता. आते. निश्चित
माकड्य हे स्वमदशेन जाह, अर्स न जाणतां पुनः तसाच मटकं लागला २ ५. तो पर्वी-
प्रमाणच पुृथ्वामर फिरत सुटला. भूतळीं व अंतरिक्षांतत्याने पवित्र पण्यतीशे पाहिलीं २६.
उत्तम दाक्षणा दुऊन संपाविलल्या यज्ञांनीं परमेश्वराचे प॒ञजन करणाऱ्या देवाच्या कोश्चिस्थ
याशय शेकडा आहणपंना पहाता झाला २७. सदवत्ताचे आत्रय करून राहिलेले
जाझमणादे सवे वर्णांचे लोक शास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे उत्तमप्रकारे कतन करणारे चार
अम त्याच्या दृष्टा पडळ २८. याप्रमाणें तो मार्कंडेय महामाने अनेक: सहस्रवर्ष
नारायणाच्या उद्रवर्ति सर्व पृथ्वीमर फिरत राहिला: फण त्याला त्याच्या कक्षीचा अंत
छागढा नाह. २९. त्यानंतर पुन: एकदां तोः त्याच्या मुखांनून बाहेर षडळा. तों त्याळा
महषिंत्यासप्रणीतं श्रीइरिवंशपुराणं | [ अध्याय
उलान्मरे । ।षणे लोके सर्वभूतविवर्जिंते ३१ स बरूयो विस्मयाविष्ठः कोलू.
ग्वतः । बाळमादिल्मसंकारा न शाक्कोत्यपसांपतुड 5२ सोःचिन्तयदथकान्ते स्थित्वा!
ए3४फमिद नाते शंकिती देवसायया २ अगाधे साळळे स्तब्धे माक-
एडयः छुवन्रात न शान्ति लभते तत्र भ्रमात्संत्रस्तावेळुवः ३४ तथेब भगवान्हसा गता
योंगेन बाळतास् | बभाषें सेघतल्येन स्वरेण पुरुषोलसः ५५ श्रीभगवबानुवाच ॥ सा भंवंत्स
न भतव्यामिडेवायाहि चान्तिकस् । माकण्डेयमुने धीर बालस्तवं श्रमपीडितः ३६ भाकंडेव
उच्च ॥ को मां नाझ कीतयते तपः पारिभवन्सस॑ । बददुवर्षसहखायुद्र्षयंश्वेव ने वयः ३७
न हलु ससुदापारा देवेष्वापे समाहितः: | मां बह्मापं स दिश्वेशो दार्वायुरिते भाषते ३८
कस्तपोघोरादरस म[नद्य त्यक्तजी वित: । सार्केडेथेति सां प्रोच्य पृत्युमाशक्षितानिच्छाते ३९.
पेदपायन उवाच ॥ एवमा[भाषते ळकोथान्साकण्डयो महासानिः । अयिनं भगवान भरूयो
बभाषे तल्परावणफ् ४० श्रीभमवानुताच ॥ अहं ते जनको वत्स हृपीकेशः पिता एरुः ।
आयु: प्रदाता पेःरजः किनथ नाोपसपसे ४१ सां पुत्कासः प्रथनं पिता बघेहांम्रिरा मानि: 1
पममाराधयासास तपस्तानमुराश्रेतः ४२ ततस्त्वां घोरशिरस दहनोपमतेजसस । दस्वान-
रान व्यापून सोडला आहे अश्या एका्णव जठांतील, सर्व भतरहित अव्यक्त व॒भयंकर
ढाकांत जसा तत्ताच तो त्याहा ( त्या वटशाखेवर ) दिसला ३१. तेव्हां तो भनि पन
नत्मययुक्त व कातुकपूणे झाला. सूयांतारख्या त्या तेजस्वी बाळापार्शी जाण्यास तो
समथ झाला नाही. ३२. ह्षणून तां जळाजवळ एकांतांत बसन असा विचार करूं
ठागळा. हे मा. पूवा पाहिलेले नाहीं असें वाटन मी देवमायेन॑ जंकित झालॉ
आहे २३. याप्रमार्ण मनांत हृणणारा आणि अगाध व स्तब्ध जलांत बडणारा भमार्कडेय
न अनमान आत तस्त व व्याकुळ झाला. त्याला तेथे शांति मिळेना ३४. तेव्हां
आपल्या अवाटत घटना करणाऱ्या योगसामथ्यानें बालत्वास प्राप्त झालेला भगवान हंस
उत्यासन नवाहारख्या गमार ध्वनीनं असे झणाला ३५. श्रीभगवान: -- वत्सा. मिऊं
नका. य्थच मजपाशी ये. हे माकडेय मुने, हे धीरा, तं श्रमाने पीडठेला बालक
आढस <६. माकण्डयः-- मार्झ आयुष्य अनेक सहस्र वर्षे आह. पण म इया तपाचा
परामव करात व वयाची अवज्ञा करीत मळा नांवानें कोग हाक मारीत आहे ४७. अशा
प्रकारचा माझ्या नांवाचा उच्चार देवामध्येंही माह्या कानीं पडला नाही. तो. विश्वाचा
त्व बज्ञाहा मला दावांयु अस म्हणतो ३८. असें असतांना ज्यानें आपल्या जीवि-
ताचा आशा साडडा आहे असा हा कोण बरें, तपाने ज्याचें मस्तक धोर झाळ आहे.
अश मठा ' माकंडेया ? अशी हाक मारून मत्यठा भेटण्याची इच्छा करात आह? ३९
चरापायन--- राजन, माकेडेंय महामुनि क्रोधाने अर्थे बोलं ळागळा असतां इतक्यांत
_ कैपिपरायग झाडल्या त्याला मगवान् पुन: असं झणाला ४० श्रांभगवान्ः--- अरे बाळा
मा ठुझा जनक, हरजी केश, पिता, गुरु, फार जुना व आयष्य दूंणारा आहे. असं अस-
ताना मजजवळ कां येत नाहींस ! ४१. प्रवी पत्राची इच्छा करणारा तुझा पिता अंगिरा-
झाने ताबतपाचा आश्रय करून प्रथम माझी आराधना करता झाला ४२. तेव्हां मला
'अविप्रिय असलेल्या त्या महषीला मी धोर मस्तक॒यक्त अश्नीसारखा तेजस्वी व अमित
क
हिर
१०] _ _ भ्रविष्यपर्व । २९
हमात्मेटं महाषिंमामितायुषस् ४३ तत्र नोत्सहते चान्यो यो न भतो ममात्मकः दृइमेका-
णवगत कोडन्त वागधामणस ४४ वेशेपायन उदाच ॥ ततः प्रसक्षवदनो | वेस्मयोत्फुळळो-
चन; सभ मद्धाजाळडटा माकण्डयो महातपाः ४५ ना'मंगोबे ततः थुत्वा दोर्घारछॉ-
केपाजतः । अथाकरान्नसस्कार प्रणतः शिरसाप्रश र् ४६ साकडय उवाच ॥। इच्छह तस्वतो
सायाममा क्ञाठु तवानध । यदेकाणवसव्यस्थः शेबे त्वं बाळरूपवाच १७ | केसंक्ष: क्य भ-
गवलाक वज्ञायसडनच । तकये त्वां महाभ्रतं न भतामिह तिप्ठाते ७८ आ्रीभशद जुवाच ॥
अहे नारायणा नह्मा संभव: सवदोहेनास् । सर्वभतोळवकरः सर्वभूतविनाशनः. : ९ अइमे'
म्पद राक फतूनासाप वत्सरः । अहं युगे युगाख्यच्व वगस्यावर्व परव च «० अह सवण
सत्वान दवतान्याखलाने च । खुजगानानहं दोषस्ताल्य ह सवपाक्षणाप ५१ अहं साह-
सखशाषाययःपादरानंसवतः । आढदेत्या यक्षवुरुषा दूवा यज्ञतनरयोसमख£ । अहमा[सहव्यवाही
यादसा पातरव्यय; ५२ यत्याथिब्यां हिजेन्दाणां तपसा भावितामनास । बहुजस्मारिरु-
दात्मा नाह्मणा यातरुच्यते ५६ ज्ञानवान् रष्टविश्वात्मा योडीना यं गाळेसमः: । कुतान्यः
सद्भूताना वश्वषा कालसाज्ञतः ५४ अहंकर्म क्रिया जीव: सर्वेषां क्नकर्शनः । नि ष्कय:
सर्वभूतेषु स्वात्मजोातेः सनातनः ५० प्रधान डुडषा देवाइहुमायस्त्वक्षवाषव्वययः: । अहे
ककत 00७९७७७ ००००००५. १११५-0७-0० डड आ्कालाान बड अकिणलााममान
४५७४७.
आयुष्यमान् अशा तुजसारख्या पृत्राचें समर्पण केळं 2३. यास्तव जो मद्य झालेला नाहीं
असा दुसरा काणाहा एकसागरांत असळेल्या व खेळणाऱ्या मज योगवर्गवानाळा प ण्यास
कराणा समर्थ होत नाही. ४४. वेशंपायनः-त्यानंतर ज्याचें मख प्रस्न आहेव उ याचे नत्र
वस्मयान प्रफाहेत झाले आहेत असा महा तपस्वी, दाघियिव ळॉकपाजत माकडय मस्तका-
चर अ्जाठपुट जोडून व नांव आणि गोत ऐकन त्या प्रभस नभ्न होऊन मस्तकानं प्रणाम
करता झाला ४५,४६. माकंडेय हणतो:-ऱ्वे निष्पाप,मी ही तज्भी माया तत्त्वतः जाणण्याची
₹च्छा करता. कारण तू एकसागरामध्यें असलेला बालरूपाने शयन करीत आहेस ४७
तुझ नांव काय ! हे निष्पाप भगवन, तं लोकांमध्ये कसा जाणला जातास ? प्री तळा
महद्धत समजत आहे. पण यथ कोणतंही भूत स्थित नाही. ४८ भभगवान: -- मी
नारायण बह्मा आहे. मी सवं भतांचा संभव ( कारण ) आहें. मी सर्व भूतांचा - उद्भव
करणारा वे सवे भूतांचा नाश करणारा आहें ४९. मीच ब्राच्या पदावर शक्र होऊन
बसता. वसंतादे कतृंचाही वत्सर मीच. मी य॒गांतील युमाख्य ब सुगाचा आवते ( फेरा )
आहे ५०, माच सवे प्राणी व सर्व देव आहें. भजंगांतील मी शेप आहें पक्ष्यांतील
गरुड आहे ५१९. सहस्रज्षापादे पादांनीं मीच अभिवेषित आहें आदित्य, यज्ञपुर्ष, यज-
सय इव, मख, धुतादे हव्यांना वाहणारा आग्रे व जळजंतंचा अ सस स्वामी मीऱच
आहे ५९. स्वघमानुष्टानानं शुद्ध चित्त झालेल्या या पथ्वीस्थ ध्रिजेत्रष्ठामध्यं जी अनेक
जन्मात आपल्या चित्ताळा निरुद्ध करण्याचा प्रयत्न करीत असता त्याठा त्रशज्ञ व
सन्यात्ता अस म्हणतात. पण शाखांत ज्या रूपानें त्याला अम्हवित हणतात तें मायार-
हेत आम्ह मी आहे. ५३. मी ज्ञानवान, ज्यानें विश्वाचे स्वरूप पाहिलें आहे
असा, योग्यांतील उत्तम योगबेत्ता व विश्वांतीळ सर्व भूताचा कालसंजक अंत करणारा
महे ५४. मा कम, क्रिया, जीव, सर्वांस ध्य दाखवणारा, निष्किय, व सर्वभतांमध्यें
सनातन स्वात्मज्याते ५५, प्रधान, परष, आय अक्षय व अव्यय देव आहें. सव आश्र-
"५ "ण
३५ महधिंब्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुरार्ण । [ अध्याय
धर्सस्तपश्वाह॑ सर्वाश्रमनिव(सिनास् ५६ अहे हयशिरो देवः क्षीरोदी यो लहारणवे । कर्त
सत्यं च परममहमेकः प्रजापातेः ५७ अहं सांख्यमहं योगमहं तत्परमं पदऊ । अहमिन्यो
भवश्वाहमहं विद्याधिपः स्मृतंः ५८ अहं ज्योतिरहं वायुरहं भूमिरहं नभ>। अहसापः
ससुवाश्व नक्षवाणि दिशो दश । अहे वर्षमहं सोसः पर्जन्यो$हसहं रावे: ५५ झीरोदः
सागरश्वाहं ससुदी वडवासुखः । वाहेः संवर्लको भुत्वा पिंबंस्वोयमहे रावेः ६० अहं पुराणं
परमं तथेवेह परायणस् । अहं भूतस्य भव्यस्य वर्तमानस्य संभव: ६१ यत्किचित्पश्यसे येव
यच्छूणोपे च किंचन । यचानुभव्षे खोके तत्सर्थे सासकं स्मृतम् ६२ विश्वे स्ट मया!
पूर्व सरजेयं चाय पश्य माम् । युने थुगे च सरक्ष्यांसि सार्कण्डेयापरसिलं जगत ६४ तहे-
तदाखिलं सर्वे मार्कण्डेयावधारय । शुश्रूपुमस धर्मेप्सुः कुक्षी चर सुखी भव ६४ मम
बह्मा शरारस्थो देवात्व काबोभिः सह । व्यक्तमव्यक्तमोर्ग सामवगच्छापराभितस ६५ अड-
मेवाक्षरो मंत्ररूयक्षरश्वेव सर्वशः । विपद्खेव परसाश्रिकर्गार्थतिद्दांनः ६६ झियोपायन
उवाच ॥ एवमेतत्पुराणेषु वेदान्ते च महासुनिः । वक्कं व्याहुतवानाशु माकर्डय महा-
सनिस् ६५ प्रवेशयामास ततो लठरं बिश्वरूपघकू । ततो भगधतः कुर्क्षि विष्टा पुानिमत्तमः।
'रराम छखमासाय शुश्रूषृहसमव्ययम् ६८ तदक्षरं विविधमथाशिती वपुर्महार्णवे व्यपगत-
कद 00९0१०७ ली > (०९०१. प
मांत रहाणाऱ्या लोकांचा घर्म मी, तप मी, हयग्रीव देव मी, महासागरांतील क्षीरसागर
मी, वाचिक वक मानसिक परम सत्य मी व मुख्य प्रजापाते मीच आहे ५६,५७. मी
सांख्य, योग व ते परम पद आहे. मी पूज्य आहें. मीच शुंकर आहें. मीच विद्याधिप
म्हटळा गेलों आहें ५८. मी ज्योति, मी वायु, मी भाभे, मी आकाश, मी जल, समद्र,
नक्षत्रे, दहादिशा, मीच वर्ष, मी सोम, मी पर्जन्य व मीच सूर्य आहे ५९. क्षीरोद-
सागर मी. समुद्र मी, कडवायिंयुक्त समुद्र मी. प्रलयसमर्यीचा आग्रे होऊन जल
मशन करणारा सूर्य मी ६०. मी अतिशय पुराण ( जुना ) व परम परायण आहे.
मीं भूत, वर्तमान व भविष्यत्रू कालच्या वस्तूंचा संभव आहे ६१. तूं यालोकी जे कांही
पहातोस व ऐकतोस आणि ज्याचा अनुभव घेतोस तें सर्व मार्डेंच रूप आहे ६२. मी
पूर्ग हें विश्व उत्पन्न केलें. व आज उत्पन्न कीत आहे. मला पहा. माकंडेया, मी प्रति-
युगांत सर्व जग असेंच निर्माण करीत राहीन ६३. यास्तव बा माकडेया, या सर्वाचा तृ
निश्चय कर, श्रवणाची अथवा झुश्रूषा करण्याची व माझ्या ऐश्वर्याच्या प्राप्तीची ड्च्छा
करणारा तूं माझ्या कुक्षींत संचार कर क सुखी हो ६४. अम्हा व करपींसह सर्व द्व
माझ्या शररारांत स्थित आहेत. पराजित न होणारा व सृट्टिरूपानें व्यक्त असणारा मी
अव्यक्त घटनावान् आहे, असें समज ६५. मीच अ हें अक्षर व सर्व प्रकारे व्यक्षर (ऑ)
मंत्र आहे. त्रियदा : गायत्री मी आहें. धर्म, अर्थ व काम या तीन पुरुषार्थोरचे प्रयोजन
निदुशन मीच आहें ६६. वैशंपायन:-- राजन्, याप्रमाणें महामाने व्यासांनी पुराणें व
नदान्त यामध्ये परम तत्त्व बांधून ठेवे. असो; नंतर मार्कडेय महामुनीस मुखांत
8002 तत्व, जवळ आणलें ६७. व विश्वरूप धारण करणाऱ्या देवार्ने त्याला
_ जठरात प्रविष्ट केळं, तेव्हां तो श्रेष्ठ मुनि भगवानाच्या कुशींत शिरला व अव्यय हंसाची
छत्र करणारा ( निर्विकल्प समाधीनें आराधना करण्याची इच्छा करणारा ) तो सुखी
होऊन रममाण झाळा ६८. अक्षर बह्मच असा तो हंससंज्ञक देव विविध शरीराचा आश्रय
क$ ३ _- भविष्यपर्व । ३?
चन्दरभास्कर । शनस्वरन्य्षराप हुससंक्षितो$सृजज्जगादस जात काळपर्यये ६९ [_ ३५५ ] हाते
आसन्महाभारत [खलषु हारवशे भावष्यपवाणे दरामो$भ्याय: ॥ १० ॥
वशपायन उवाच ६ आपवः सावडर्भत्रा कारयामास वे तपः । छादयित्वात्मनो देह-
सात्सना कुभसभवः १ ततो महास्माञनचणो सर्ति लोकस्य सर्जने । महता पंचभतानां
ववश्वभूता घ्याचन्तयत २ तस्य चिन्तयतस्तत्र तपसा भवितात्मनः । निराकादो तोयसये
सद्त्म जग्यतगह्वर ३ इषत्सक्षोभयासास सोणेवं सलिले स्थितः । साइनभ्तरासणा सक्ष्मस-
याच्छडसशूत्तदा ४ तत्र शब्दगातसूत्वा मारुतकवसंभवः । स लब्ध्वान्तरमक्षोभ्यो व्यवर्धत
समारम;, ५ !ववधता बलळवता लेन संक्षोभितो$णवः । अन्योन्यवेगाभिहता मम थुश्वोमंयो
भृहस् ६ महाणेवल्य कुब्धस्थ हास्मज्ञंभाते मथ्यति । कृष्णवर्त्मा समभवत्प्रसुर्वे
स्वानराडचमान ७ तज सद्योषयासास पावक: साळेळं बहु । क्षयाजजलनिधेरशिछडम भवाज्ञः
2: ननद कटकट
7“ 00 0000000. ("ण ४ "णव 00 0 गणी नू > नट
करूनहा, चद्रु, सूय, त्यांचा कारणे मन व चक्षु आणि इतर सर्व कारण कार्यरूप प्रपंच
याना राहेत असढळल्या महासागरांत ( चिन्मात्र-अवस्थेंत ) हळू हळ ( भूमिजय क्रमानें )
सचार करात आवेद्यालशवशातू समाधिसुखाचा विच्छेदे हाळा असतां जगास उत्पन्न
करता झाला. नंतर महाभूतमय विविध भोतिक जग त्यानें उत्पन्न केढें ६९. इति श्रीमहा
१५० हर० भावष्यप्वांचा दृहाबा अध्याय समाप्त झाला. | १०॥ |
वरीपारन:-- तो हससंज्ञरक विभु आपव ( वसिष्ठसज्ञक ) बह्मषी होऊन व आपला
कुभातून उत्पन्न झाळळा देह समष्ट्यभिमानानें आच्छादित करून ( ह. स्थळ देहतादात्म्य
सोडून ) योगनामक तप करता झाला १. त्यानंतर तो अतिबरलाढ्य महात्मा विश्वात्मा
ढाकाच्या ब पाच महाभूतांच्या उत्पत्तीविष्यी मनांत आणून विचार करूं लागला २. तेव्हां
तपाच्या यायाने ज्याचा अहेकार वाढला आहे असा तो, त्या आकाशशून्य, जळमय, सुक्ष्म
अशय जयाचा ळय झाला असतां पुष्कळ विचार करीत राहिला ३ नंतर जलांत ( झ. आधे
हान चेदात्म्यांत ) स्थित असलेला तो सागरास ( परतत्त्वास ) डिंचित् श्चुन्ध करता झाला
(म पतन्य समा€--अहकारान मा इश्वर आहे. अशी भावना करूं लागला. )
नंतर ता इश्वर स्वतः ढुसर््या ऊर्नीनं ( संकल्पाने ) सूक्ष्म ( इंद्रियांस ग्रहण कारेतां न
यणार ) आकाझसंज्ञक छिद झाला ४. त्यानंतर तो संकल्पानेंच त्या आकाशांत शब्द-
रूपान पास्स्पद्वान् झाला. याप्रमाणे वयुद्रवोद्धव होऊन त्या वायवेगानेंच संयोग व
विभाग यांस कारण होणारा तो शब्दात्पत्तीचें कारण झाला. सारांश आकाशरूपी छिद्र
'मळताच ता अक्षास्य इश्वरही वायु होऊन वृद्धि पावला ( म्ह. आकाशाच्या मागोमाग
उत्पन्न झाढल्य वायु छब्द द गाते यांचें निमित्त झाला ) वाद, पावणाऱ्या त्या
बलवान् वायूनें समुद्रांत क्षोभ उत्पन्न केला. त्यामळे एकमेकांच्या वेगानं एकमेकांवर
हापटणाऱ्या लाटा आतेशय व्याकुळ करूं लागल्या ( अध्यात्म दृष्ट्या अर्थः--- समद्र
पहैणज चदास्या. त्याला अहंकार, आकाश व वायु यांनीं एकमेकांचा घात करून
च्याकुळ करून सांडल. अहंकाराने त्याचें छुद्धत्व घालावेठे. व वायला स्पंद्यक्त
_ कळ. वायून अहकार वृज्ञाच्या निश्वलतेचा घात केला. याप्रमाणें परस्परांवर
रणाम करून अनेक संकल्पांचा उद्धव झाला व त्यांनीं विदात्म्यास व्याकळ
कठे ) ६. क्षुन्ध झालेल्या महासागराचे जल याप्रमाणें वेगानें हळू लागलं असतां
-डर झहर्थिव्यासभणीतं श्रीहारिवेशपुराणं [ अव्याय£
सतं नभः ८ आत्सतेभोळवाः छुण्या आपोःसृतरसोपमाः । आकां छिडसंभूते वायुराका-
झासंभवः २ आज्यसंघर्षणोळतं पावक चाज्यसंभवभ् । हलबा प्रातियुती देवो महाभूताद-
भाबेन: १० इथ भूतानि भगवॉँलोकसंप्स्यर्थतत्ववित । जह्मणो जन्ससहितं बहुरूपो
विप्चिन्वाते ११ चदुर्यभादिसंख्यान्ते सहरयुशपर्यये । यत्पुथिव्या हिजदा्णा तपसा भावि-
तात्सनास् » २ बहजन्सांवेरुद्धात्सा बहाणा यातिरुत्तमः । ज्ञानवानू च्डावश्यात्मसा ययागना
योगवित्तसः ३ तं योगवन्त विज्ञेयं संपणेश्वर्याविकमब । देवो बह्माणे विश्वे च नियोजयाते
योगंवित् १४ ततस्तन्सिन्महातोये हाविषो हारेरच्युवः । स्थपच करीडंश्व विविध मोदते चेष
'पा्वाकेः ३५ पद्म नाभ्युद्धवं चेक समुत्पादितवांस्तदा । सइखपत्र विरजो भारकराभं हिर-
'"मयस् १६ हुताशनज्वालितशिखोज्ज्वलत्यभं सुगन्यिने शरद्मळाकतेजससख । विराजत
'कमलमुदारवर्यसं महात्मनस्तनुर्ह'चारुदर्दानस् १७ | ६३७९ | इति श्रामहाभारते खिलधु
हरिवंश भाबिष्यपर्बणि एकादशो&व्याय: ॥ ११ ॥ |
प्रभ बेश्वानर ज्यालांवान आझे उत्पन्न झाला अध्यात्म दृष्ट्या-वित्तत्व संक-
रूपाच्या योगानें व्याकुळ झालें असतां-असा भावार्थ ) ७. नंतर त्या अद्नीनें सर्व जळ
सुकवून सोडले. जलानेधीचा क्षय हाळा असतां छिद्ररूप आकाश व्यक्त झालें ८. आत्म-
तेजापासून उत्पन्न झाडेंठं जळ ( चवथें महाभूत ) अमृततुल्य मधुर होतें. याप्रमाणें ईश्व-
राच्या आकाशसंकल्पापासून तोच स्वतः आकाश झाला. आकाशापासून वायचा संभव
झांळा. ( वायूपासून आग्रे; अस्नीपासून जळ व ) जलाच्या परस्पर संघर्षांमुळें पृथ्वी
उंद्भवळी. महाभूतांच्या कारणाची भावना करणारा तो देव त्या भूतांस पाहून प्रींतेयक्त
झाला ९,१९०. याप्रमाणें भूतांना पाहून लोकांची उत्पाचे, प्रयोजन वतत्त्व यांस जाणणारा
लो अनेकरूप भगवान् बझदेवाच्या उत्पत्तीविषयीं विचार करतो ११. चतयुंगादे प्रमाणाने
महहस्नयुगांचा फेरा संपला असतां पृथ्वींतील तषाच्या योगानें श्रेष्ठ झालेल्या जराम्हणश्रेष्ठां-
मध्यें जो अनेक जन्मांतील योगाभ्याताने चित्तञजय करून उत्तम याते झालेला असतो तो
योग्यांतील उत्तम योगवेतता, व ज्ञानवान् व विश्वरूप परमात्म्याचा उपासक जम्हा
होतो १२,१२३. याप्रमाण उपासनेसळें ज्याला सूत्रात्मभावाचा साक्षात्कार झाला आहे अक्रा'
त्या सर्वास उयास्य झालेल्या, संपूर्ण ऐश्वर्य व सामर्थ्य यांनीं युक्त असलेल्या व योगवान
सर्वोत्तम उपासकाला योगवेत्ता देव वेद् व जगत् यांचा सततभाव . विच्छिक्न होऊं नये
म्हणून त्यांत नियुक्त करतो. ( सूत्राल्म्याची डयासना करण!रांतील ज्याच्याठायीं भाव-
नेंच्या उत्कषांची परम अवधि, पराकाष्ठा झाली असेल तो उत्तर कल्पांत ब्रह्मा होतो. ) १४
ञहदेवाची सृष्टिकमीत योजना केल्यानंतर अच्युत हारे महाजळांत ( आपल्या स्वरूपांत )
_ निजून रहातो. व ज्याला हरीनं नियुक्त कठे आहे असता तेजस बह्मा प्राण्यांच्या कर्मवशांत
विविध क्राडा करतो. १५. असा; अह्मदेवाच्या उत्पत्तिसमर्थी हरीने आपल्या नाभींतन एक
कमळ उत्पन्न केळे. त्याला हजार पाकळ्या असून ते निर्मळ सूर्यतुल्य तेजस्वी व सुवर्णमय
.. होते १६. त्याची प्रभा अ्नांच्या उज्ज्वल ज्वालांप्रमाणे होती. त्याठा सुंद्र वास येत होता
__ झरत्कालच्या निमल सूयांप्रमाण त्याची काते होती. सारांश ज्याची दीति उत्कृष्ठ आहे,
असं तं कमल त्या महात्म्याच्या अंगावरील रोमाप्रमाणें ज्याचें दर्शन आहे असें विराजमान
आरळे. १७. इते श्रीमहा. खि० हरि० भविष्य० अकरावा अध्याय समाप्त झाठा. ॥ ११॥
१२९ भघविष्यपर्य ॥. | ३३
वेशेपायन उवाच ॥ अथ योगावदा भ्रेष्टं सर्वभतमनासयस् । सखरष्टारे सवेभतानां बह्माणं
सर्वतोमुखत १ तास्सल हिरण्मये पद्धे बहुयोजनाबेस्तृते । सरवतेओोछणसये पार्थिवेलक्षणे-
झते २ तज परद्ध एुराणज्ञाः एथित्रीरृहसुस्तसस् । चारायणांगसंभूत प्रवदान्ति सहर्षयः श् या
तु पद्मासना देवी दाथिदी तां प्रचक्षते । ये अर्भाडकुरासारात्तान्दिव्यान्पर्वतान्बिदुः ४
हिमवन्तं च सरु च निळं तिषधसेत्र च । केलास सुखवन्तं च यथादिं सन्थमादनर ५
युण्यं तरिशिखरं चेव. कान्तं मन्द्रसव च । उद्यं च गिरिश्रेठं विन्ध्यमस्त च पर्वेतस् ६
एने देवगणानां च सिद्धांनां च सहात्मनास् । आश्रमाः एण्यशीळानां सर्वकासयतादयः
एनेषामन्तरो देशो जंबुद्धीप इति स्सृतः । जंबु्ीपस्य संख्यानं पाईज्ञिया यत्र चक्रे ट भर्भा-
दयत्खवते तोय देवासृतरसोपमम । ंदेव्यतीर्थदातापांग्यस्ता दिव्याः सरितः स्मृताः ९
यान्येतांने तु एद्मस्य केसराई " समंततः । असंख्ययता: पाथिव्यां तु दिश्वे ते धातुपर्वताः १०
यानि पद्मस्य पत्राणि थूरीण्यथ्वे नराधिप । ते दुर्यगसाः शेंळचिता म्लेच्छदेशा विक-
ल्पिताः ११ यान्यवः पद्मपत्राणि बासार्थ तांने भागदाः | देत्यानासुरळाणां च पाताळ तन्स-
हात्मना् ५३२ तेषामधागतं यत्तदुदकेत्यभिसज्ञितस् 4 महापातककरसाणी सज्जन्ते यत्र
मानवाः १३ पक्चमस्यान्ते कुडी यत्तदेकार्णवजळं महत् । पोक्ता सते दिक्ष संघाताश्वत्वारो
जलतागरा:; १४ क्बेनरायणस्याये महापुष्करसंभवः । प्रादुर्भावो$प्ययं तस्माश्याच्या
क ततक बनत णम कय व लतिका तितक अत पिती की विवन हीक
बशपायन:- नंतर आपव जगदात्मा त्या योगवेत्त्यांलील श्रेष्ठ सर्वभतांच्या मनोमय
सदभूतांचा स्र्टा व सवेतोमुख अशा बहदेवाला त्या हिरण्मय, अनेक योजने विस्तीर्ण,
सवे तजोगुणमय ब पार्थिब लक्षणांनी यक्त अक्वा कमलांत नियंक्त करतो १. २. अंतर्यानी
नारायणाच्या अंगापासून उत्पन्न झालेलें व त्यामळेंच देहाच्या आंत असलेलं ते कमळ
( सव जपाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळें ) उत्तम आहे अस पराणज्ञ महर्षी झण-
तात 2. जा कमठासना पृथ्वी तिंळाच पा्थेदी असं ह्मणतात. तिचें जे आते हढ अंकर-
त्यानाच दव्य पवत असं समजतात ४. हिमाळय, मेरु, निल, निषध, केळाप, मंजवान
यघधमादनपव्षत, पुण्यवान त्रिज्ञिखर, रम्य मंद्र, पवेतश्रेंड उदयगिरि, विंघ्य, अस्तप्रकत
€ व दइुसत्हा सव उपभागसाधनयुक्त पर्वेत पुण्यशील देवसंघ व महात्मे सिल्ध यांचे आश्रम
आहेत ५-७. यांच्या सघाल दे जंबद्दाप हणून सांगितलेळा आहे. कारण यज्ञिय देशाची
इच्छा करजाऱ्या ब्राह्मणांनी जंबूद्दीपांचें संख्यान करून तेथे यज्ञ केळ ८. यज्ञगर्भोतन
ज दवाच्या असृतासारख जल वुष्टिरूपानें पडतं त्याच्याच योगानें दिव्य तीर्थे हेच ज्यांचे
राकडा कटाक्ष आहेत अक्या दिव्य नद्या झणून सांगितले आहे ९. असो: त्या कमलाचीं
ख्रमतत* पसरलेली केसर हेच पृथ्वींतील असंख्य सर्च धातुयक्त पर्वत होत ० हे नरा- |
तपा, त्या कमलाची अनेक ऊध्वसुख पत्रें ( पाकळ्या ) हेच दर्गम पर्वेतांनी भरलले
स्ठूच्छरश आहेत (१. त्याची जीं खालचीं पत्रे तींच महात्म्या देत्यांच्या व सर्पाच्या
निवासाकारता भागशः काल्पलळ पाताळ आहे १२. त्या पाताळेभेह पत्रांच्या खाळीं
असठढढा उदक नांवाचा जो कमलाधोभाग त्यांत महापातक करणारे मानव बडलात १३
कॅसठाच्या अगद| खाला असलेले ज॑ पृथ्वीचे आधारभूत जल तेंच मोठे एकार्णव ( एक
समुद्रमय ) जल होय. त्या जलसंघातालाच चार दिज्षांतीळ चार सागर असें झय्लं
जगह १४. नारायण कषीचा हा महा पुष्कर ( कमळ ) संभव आहे. यास्तव' हा त्याचा
प |
०
३ महधिव्यासप्रणीतं श्रौहरिवंदापराणं । [ अध्याष£
अगे फु, ("८
ष्करसभदः १५ एतस्मात्कारणातज्जञेः पुरागेः परसाषोभे: | याजञेयेवद्रष्टाथेयज्ञे पद्-
चता कृता १६ एव भगतता पद्धे विश्वस्थ परस्थावार्थेः । पदतानां नदानांचदेवतानांच-
गासत; २१७ वेजुस्तथेवा४विमप्रभावः परभाकरो वे भगवान्महात्म! । स्वयं स्वयंभ: शय-
नउर्जत्तदा-जगम्त्रयं पद्मानर्धि महार्णवे १८ [ ३९० ] इति श्रांमहाभारते खिळेषु हार-
वश भातवष्यपर्वाल दादशो१रध्याय: || ३२ डि,
वशपायन उवाच ४ चतुर्युगादेसंभतो सहस्नयागपर्यंये विश्लस्तसांसे संभूती मधुनासम
महासुर: ९ तस्येच च सहायो$न्यो भूतो रजमि केटभ:] हौ रजस्तससाविष्टी संभतो काम-
रू.पणा २ एकार्णवजलं सर्वे क्षोभयन्तो महासुरी । कृष्णरक्तांमरघरा श्वेतदोपोग्रदांप्रेणी ३
कराटुकुटादग्री केयूरवलबोल्न्वलो 1 महावि रुतताम्राक्षा षीनोरस्का महाभुजो ४ मह-
स्छरःसहनना जंगसाविवपर्वती ३ नीलमेघा असकाशावादत्यप्रातमाननो ५ विदययदंभोद-
तासारभ्या कराभ्यामतिभीषणी ।पादसंचारये गाथ्यासाल्क्षपन्तांववाणवस ६ कंपयन्ताविवहरिं
शयाननारसूदनम्) तो तत्र विहरन्तो स्म पुष्करे विश्वतो संखम ७ पर्यतां दोपतवपुष
याायना श्रहठसुत्तमख । नारायणसमाज्ञप्त सजन्तमाखला: प्रजा: । देवताने च 'विश्वानि
बुनसात्व सुतानूषानर ट ततस्तावच तुस्तअ -अक्षाणससुरीत्तमी । हप्तो युकुत्सका कुसद्धा राष-
७. “हाना
माढुभावहा पुष्करसंभव या नांवानें प्रासेद्ध आहे १५. याच कारणाने तत्त्वज्ञ, यज्ञपरा-
यण, वदाचा अथे जाणणाऱ्या पुराण परमषींनी' यज्ञांत पद्मचिती १ इटांनीं पद्मकार
चयन ) केडी आहे १६. याप्रमाणे भगवानान त्या कम्नलामध्ये विश्वाचा. पर्वतांचा
नद्यांचा, व दुवतांचा परम अवाधि निर्मिळा आ १७. असो; अप्रतिम प्रभाववाज, भगं-
उहात्मा, ॥वलु, स्वयम् देव स्वत: छयन करून ( स्थूल देहास विसरून 3 त्यावेळीं
तसा महासागरांत जगन्मय असंख्य कमलांचा सांठा उत्पन्न कारेता झाळ १८. इाते
'ऑंमिहा० खि.» हरि भाविष्यपर्वांचा बारावा अध्याय समाप्त झाला. 1 १२॥
वरापायन: -- सहस्रयुगांचा फरा संपला असतां व चतर्यगाला आरंभ झाला असतां
तनागुणात मधनामक्र असुर मोठें विघ उत्पन्न झाला १. त्याचाच सहायक्र्ता दसरा एक
कॅटभ्रनाबाचा एक राक्षस रजोगुणांत उत्पन्न झाला. मनांत येइळ तं रूप घेणारे
ने रज ब तम यांनी झसरळेळे बे दोबे उत्पन झाडे २. त्य महा असरांनीं
सत्त एकस्रयरमय जळ झुव्ब करून सोडलें. त्यांनी क्रमाने काळे व लाल वस्र धारण
कळू होत. त्यांच्या पुढच्या दाढा शुभ्र व दौप्त होत्या ३8. किरीट व मकट यांच्या
स्रायाने व उत्कृष्ठ झाडे हो ,. बाहुभूषर्णे ब कंकणे यांनी त्यांच बाहू उज्ज्वळ दिसत
हात. त्यांचे नत्र मोठे, शविकाळ ज्र तांबडे होते. त्यांचा उरोभाग पष्ट च भजा लांब होत्या ४
त्यांचीं मस्तक ब शरीरें झोठी हाता. ते दोघ सक्षस ह्मणजे जणुं काय चालत बोलते पर्व-
तेच हावे. नाठवण मेघ व अञे यांच्यासारखी त्यांची अंगकयते होता. सूयासारसीं त्यांची
तोंडे होतीं ५. पँबेद्यययक्त मेघांप्रमाणें लालळट हातान .त॑ आतंभयंकर झाले होते. पायांचा
सचार ब्र बग यांच्या योगाने ते सागराला जणं काय वर उडवीतंच होते ६.. निजणाऱ्या
_ शेडुनाशक हताळा वे जणुंकांथ कंपायमानच करीत होते. असो. ते दोघे त्या पुष्करा-
* मध्यें सर्वत: विहार करीत रा हळ ७, इतक्यांत ज्याचे शरीर दोघ्त आहे अज्ञा योग्यांतील
_ आतश्न्ठ ब नारायणाने आज्ञा केल्यामुळें सर्व प्रजेला उत्पन्न करणाऱ्या अहदवालठा, सवं.
१५] भविष्यपर्व । ञ्ण
सरक्तलोचनी ९ कर्सवपुष्करमध्यस्थः तितोष्णीषश्वतुर्मुख: । आवामगणय *मोहादासे त्व॑
विंगतज्वरः १० एह्यांवयोभहुयुद्ध॑ प्रयच्छ' कमलोळ्व ॥ आवाभ्यामतिवारा्या न शक्यं
स्यातुमाहव ११ कस्त्व कश्काजवस्तुभ्ये केन वासीह चोदितः । कः खा कश्वचि गोमा
केन नाख्राभिधीयते १२ अह्योवाच ॥ यः क इत्युच्यते लोके ह्याविज्ञात:ः सहसरठाः । तत्सं-
भव यागवन्त कि मा नोभ्यवगच्छथः १६ मधुकेटभावचत्तुः ॥ नाव'योः परमं लोके किवचे-
दास्तमहामते । आवा च्छांद्यता विश्व तमसा' रजसा. तथथ १४ रजस्तमोमयाधवाचां यतीनां
इ*खठक्षण! । छळका धमशीलानां दुस्तरी सर्वदाहनास १५ आवाभ्यां मुह्मते ळक उध्छि-
ताभ्या युग युभे। आवामथश्व कामश्व यज्ञा; सर्वफरग्रहा: १६ सुख यत्र सुदा यत्र यत्रश्ना
साश्ववृत्तम: । एषा यत्काक्षित चेव तदूबुध्यस्व विचिन्तयन १७ नह्मोवाच ॥ यत्तदयोगवतां.
अष्ठ यव्या पूवमयाचेतम् । तल्समाधाय युणवान्सत्वे चास्म प्रानिष्टेत: १८ यपरं
यागयुक्तानामक्षर सत्वमंव च । रजसस्तमसश्वेव यत्सष्टा जीवसंभवः १९ यतो
तान जायन्ते सात्विकानीतराणि च । स एव युक्तः समर॑ वशी वां डामायष्या? २०
वेशापायन उदाच ॥ लल: शयानं श्रीसन्तं बहुयोजनविस्तृतस् । पद्चनाभ हृषाकेदा प्रलम्याः
वाचताऊुभाः २१ जानांवस्त्वा विश्क्योनिमेक॑ पुरुषसत्तमम॒। तवे) पासनहेत्वथीमिदं नी
00 ४७ टू
दवाना, मानसपुत्रांना व क्षांना त्यांनीं पाहिले. “ व ते. मत्त युनद्धाचा. इच्छा, करणारे
रागादढळ, क्रांधाने ज्याचें नेत्र लाळ झाले. आहेत. असे दोवे श्रेष्ठ राक्षस बह्मदेवाळा!
हणाळ ८७. कमलामन्य असलेला, झुभन शिरोवे्न घास्ण करणारा व चतर्मख असा तं
कोण ! आह्मांला मुळींच न मोजतां मोहाने तं. निर्भयपणे राहिला आहेस १.०. हे कम-
छावा, य; आमच्याश| बाहुयुद्ध कर. पण आतिवांर अश्या आमच्यापटे तं रणांगणांत
उभा रहाण्यास समर्थ नाहींस ११. तूं. कोण, तुळा कोणी उत्पन्न. केलें ? तुळा' या.स
कायात कराणा एनयुक्त केळं आहे ! उत्पन्न करण्परा. कोण. १ यात्ा' रक्षणः करणारा: कोण !
तू काणत्या नावान हाक मारळा; जातोस ? १२. बहा: -- लोकांमध्ये ज्याला क ( बह्मा );
अस हणतात. व जा सहस्रावाधे उपयांनींही जाणला जात नाहीं त्या सर्वांच्या. उत्पादक
त यागसपत्न मला तुझा जाणत नाहीं कां ) १३. मधकेटभ:--बा महामते, अल्या उभ-
सतापक्षा या जगात भ्रष्ठ असं कांहीं, नाहीं. आह्यीं तम व रज या गणांच्या योगाने सर्व
_ विश्व झांकून सोडतो १४. प्रयत्नशीलांनाः दःख देणारे असं आह्मी दोघे. रजस्तमोमय
आहे. आह्या धमाल पुरुषांचा छल करणारे क सर्व देहधारी जीवांसः दस्तर आहा. १५..
पत्यक युगात ताक पावलेल्या आमच्याकडून लोक मोहित केळे जातात. आह्मांच. दोवे;
अथ, काम, यज्ञ: क सवे फारग्रह ( ख्री-पुत्र-धनादे ) आहो ९६. जे सुख, विषथानन्द,
संपात, कामजन्य तापत कया सर्वाकारितां प्राण्याचे जे इष्ट आहेत सर्व.आह्लीं आहों. असे तूं
"वचार करून जाण १७. जह्मा:--- जं योंगवानांतीलःश्रेष्ठ क जं फर्वी अथावित. त. सर्व एकत्र
जमदून गुणवान् झालेला मी सत्त्वामध्ये प्रतिष्ठित झालो आहे १८. जे यागयक्त परुषांन
अष्ट अक्षर वाटत असते क सत्त्व मी आहे. जीवांच्या उत्पत्तीचे निमित्त करज आणि
तम यांचा सष्टा मा आहे. १९. यास्तव ज्याच्यापासून सात्विक व इतर भूतं उत्पन्न
हातात. ताच वशा समरामध्यं तुमच्याशी भिडून तुमचा नाडा करील २८ वेशपायन: ---
त्यानतर [नेजलेल्या व अनेक योजने विस्तृत असलेल्या त्या; श्र मान पद्मनाभ द्षषीकशासः
चि सहषिव्यासप्रणीतं श्रीहरिषशपुराणं । [ अल्याय$
वादझफरणस «२ असाषदर्शनं सत्यं यतस्त्वा विदुरीश्वरस् । ततस्त्वासाभितो देव कांक्षावः
पातढक्षतुख २३ तादच्छावो वरं दर्तं त्वया ह्याकाःमरिंद्स । अमोधं दर्दी देव नमस्तेस्त्व-
जल जय २४ श्रामगदाजुवाच ॥ कानिच्छतो इतं जत वरानसुरसत्तमी । दत्तायुपी मया
सकस्त्वहा जाावलासमच्छथ: २५ तस्मायदेष वां यनस्त्माप्त महाबली । वध्यो भवन्ती
फि स्थाता तावल्थ्वाबवीद्धारेः ॥ उभावपिमडात्मानादर्मितो क्षतवर्मिती २ ६ सधकेटना
कचल. यात्मकष काववन्यूतवांस्तस्सिन्देशे विभो वधम । इच्छावः पुतता याठु तेध चेव
खराष्प २५ त्रामअगबानुवत्च ॥ बाढं सुतो से प्रवरो भविण्ये कल्पस्तनवे ) भ वेष्यथा न
सदहे: सत्यसनद्रशाने वा. २८ वेशेपायन उवाच । वरं पदायाथ म्झ्हासुराभ्यां सनातनो
व्वहसा पहायात; | रजस्तसो्यां भवभावनोपमी ससंथतावरुतले खुरारिहा २. ४१९]
हात श्रासहाभारत खिलेघु. हारवहे भाविष्वपदाणि मधुकटभ बरप्रदानं नबासमचयोडशो-
अप्याय: 1 १६॥. |
वेशंपयत्त उवाच ॥: स्थिव्वा तरस्मित्त कमळ अह्मा बह्मवेदा वरः । ऊध्देबाहुमहाबाह
स्तपां घोर समाशितः « स्वछान्चिव च तजेस्या भामिः स्वाभिन्तमोतद: । बभासे सर्वध-.
मस्थ: सहसखांशारवांशुमात २ अथान्यद्रपसास्थाय राझनारायणोडव्यव: । हि कुव्वात्म-
गचका,
1,
स
णाम करून त. दोषे हणाले २१. “ तुं एक किन्वयोनिं व पुरुषोत्तम आहेस. हे अक्षी
जाणता. तुझ्या उपासनेकरितां आमचा ह्य सर्व प्रयत्न आहे २. तुं इश्वर सफलदर्शीन
ब सत्य आहेस, असं. ज्याअथी तुला ज्ञानी जाणतात त्याअर्थी हे. देवा, आह्मां दोवे
सकत. तुला जाणण्याची इच्छा कीत आहो. २ राळुदमना, आह्लीं दोघ तं दिलेला
हेर मळावण्याची इच्छा करीत आहो. दका, तल दूशेन अम्तोध आहे. हे अजित
ठ्य नमस्कार असा. तुझा. जयजयकार असो » २९ श्राभगवान:- हे श्रे&्छ अशुरांनो
कुझा कोणत्या वरांची इच्छा करीत आहां दे सांगा? मी तुझांठा दाघं आयुष्य, दिलें असतां
नाणा अधिक जगण्याची इच्छा किता हे माठ आध्वय आहे २८५.. तस्म्पृत 8 महा-
कठाढ्याना, ज्याकारतां तुमचा हा यत्न आहे तें तुझयाला प्राप्त होवा. पण. हझी मला!
व्य वहाळ. अत हारे त्य़ दोघांना हणाला. ते. दोवेही. महात्मे ऊर्जित, व. क्षतराहित
हात २६. मडुकटम.- हे विभो, ज्याप्रदेशांत कोणी आजवर मंळेला नाहीं तेर्थे आमचा
बघ व्हावा व हे देवाधिपक आही तझ पत्र व्हावें असे इच्छिता २७, श्रींभगवान:ः-- चरे
आहे. उत्तकल्प ठागळा असतां तुम्ही माझे आतिश्रेष्ठ पत्र व्हाल, यांत संदेह नाही. हे.
मा. तुझाला, सत्य सांगत आहें. २८. वैशंपायन याप्रमाणे. त्या दोघां, महाअसुरांस,
वर दूऊन' तो सनातन, विश्वास हरण करणारा महातेजस्छ् देवशत्रुनाशक रज व तम
याच्या यांगान मव व भान थाच्या सारख्या असलल्या त्यांस आपल्या, मांड्यासाली
"चरडून टाकता झाला २९ होत श्रामहा० [खे० हॉारि० भावि ० मघूकटभकरब्रदाननामक
करावा अध्याय समाप्त झाला. || १३ ॥
वैशपायन:--- नतर वदवेत्त्यांतील श्रेष्ठ व महाबाह तझा, घोर तपाचा अश्रफ करून व॑
- पोह वर उचलून त्या कपलांत राहिला १. दाह असल्याप्रमाणे तेजस्वी, आपल्या प्रका-
शान अधकाराचाः नाश करणारा वसद वमस्थ असा तो. सहस्राकिरण सर्याप्रमाणे
भापळा २. नंतर दुगरेंच. रूप घेऊन कल्याण करणारा, अव्यय, अचिंत्याच्मा व सनातन
१४) __ _ भविव्यप्व । हर ७
नात्सांनसाचन्त्यात्सा सनातनः: ३ आजगास महातजा योगाचाया नहायशा: |! सांख्या£
यवायल्वय भातसान्कापला जाह्यमणा वरः ४ दुवाषाभस्ततावंती अत्ता बत्यावदा वरा 1
उभावाप सहात्मानादाजता क्षत्रतत्पााा ५ ता प्रापावचतुस्तत जह्याणमासत जसप । परा-
वरावशषक्षा पाजंता परमाषाभः ६ बहत्वारृढपादख्व विश्वात्मा जगतः स्थात: । ग्रामणाः
सवलळांकाना बह्मा लाकभुरुवरः ७ तयोस्तहचनं थुत्वा तिर व्याहूतयो जवन । चीनिल्ा-
न्कृतवछाकान्यथाह ब्राह्मणी थातिः ८ प्वंभूसंज्ञक चेव सपठुत्पादितवान्यभु: । ततारग्रा
तहतखेहीा जह्मा मानसमव्ययस् ९ सोतन्नस्त्वश्रे बह्माणभवाच मानस: सुतः ; करा किं
तें साहाय्य बवीतु भगवानाते 9० बह्यावाच ७ य एष कापिलो नाम तह्या नारायणस्तथा ।
वदते वरद् त्वा तु तत्कुरुष्क महासते ११९ वेशंफायन उवा'च' ॥ जह्मणोाक्ते तदा सो५थ भय-
शस्तावुपास्थतः । शुथ्रूषुरास्स युब्योः कि कुवात कुतांजाळेः ५२ परस्श्वरावचतः ॥ यत्म-
त्यमक्षर जम्ह ह्य्टादशाविधं स्सृतम् । यत्सत्यममृतं चेव परं तत्समजस्मर ,: वेदोपायनः
४४४४000000 सक.
बाणा णहटाले
नारायण आपणच आपल्याला द्विधा करता झाला ३. त्यामुळं महातजस्वी व महायशस्वी
असा नारायण स्वतः योगा'चार्य बनला आणि दुसरा कपिळ नांवाचा अष्ठं
आहण बुद्धिमान सांख्याचाय झाला ४. ते. दोंबेही देवषीकडन स्ताति केळे गे3
ते शांताचेत्त व वेदुवेच्यांतील श्रेष्ठ होते. ते दोघेही महात्मे, ऊर्जित व क्षेत्रां-
मध्यं ( प्रकृतीच्या कार्यरूप शरीरामध्यें ) तत्पर होऊन राहिले ( क्षेत्राचा विचार कर-
ण्यांत गढून गेलं ) ५. परम कषींकडून पूजले गेळेले आणि पर व अवर हणजे कारण व
काय यांच तत्त्व जाणणारे तं दोघे अमिततेजस्वी बह्मदेवापाश्ीं येऊन झणाळ ६
व माक्ष यांचा व्यवस्था लागणे अवशय असल्यामुळें जीव अनेक मानळे पाठिनेत. व
त्याचा [नयन्ता संनापताप्रमार्ण तटस्थ असर्णेच सयाक्तेक आहे. शिवाय तो सत्यपाद
आहे. ह्मॅणज विषया सत्य असल्यामुळें प्रकतीही सत्य आहे. ( हें योगाऱवायांचिं वचन
झाल. आता साख्याचाये हणतात --- ) तो लांकगुरु विश्वात्मा आहे. हणजे सर्व चतन
हेच त्याच स्वरूप आहे. ( बह्मरूपी समुद्रांत जगत-जीव-ईश्वररूप तरंग कोस्यवाधि ऱ््-
वतात. ) तोच जलचंद्रन्यायानें ( ओपाधिक भेदानें ) जगाची स्थिति करणारा आहे. तो
सव ठाकाच्या समूहांचा नेता आहे. सारांश तो बह्मा श्रेष्ठ लोकगुरु आहे ( येथील सांख्य
झिणजे आपानषद्दशन घ्यावे. व कापेळ ]शब्भानें सेश्वरवादी दुवहूती पत्र घ्यावा. निरी-
स्वर वाढा कापे नव्हे. ) ७. असो; त्या दोघांचे तें वचन ऐकन बक्षदेवानें भः इत्यादि
तान व्याहताचा जप कला. व या तीन ळोळांस निर्मिले. बह्मप्रातेपादक अतीनेंटी असे
सागतळ आहे ८. नंतर त्या प्रभूने भूसंज्ञक मानसपुत्रास निर्माण केलें. त्यानतर अहमद
वाचा त्याच्यावर मांठा रोह बसला ९, याप्रमाणे बह्लदेवाच्या संकल्पामळें उत्पच झालेला
ता मानसपुत्र पुढ उभा राहून अम्हदेवास ह्मणाला “ मी कोणते साहाय्य करूं त॑ आपण
मळा सांगावे 2 ९०. बहाः-- बा महामते, हा जो कपिल नांवाचा जह्मा व नारायण
ते दोवे जें तळा सांगतील ते. कर ११. वैशंपायना-- झदेंवाने असे सागितळे
असता तत्काळ ता पुनः त्यांच्या समीप जाऊन अनन्यभावानें उभा राटिळा. “ व' हात
जाडून मा तुमचा झुश्र्षा करणारा आहें. काय करूं ? ?' असे किचारू लागला १२
गन
परमश्वर हणतात -- ज॑ तरेकालिक बाधरहित, अपरिणामी, ज्याला कमैद्रिय-ज्ञाने| र्य
शट महधिंव्यासप्र्णीतं श्रीहरिंवंदपुराणं । त्तया
उवाच ॥ एतद्दचो निडाम्याथ स ययो. दिशखत्तरास् । गत्ना'च तत्र बम्हत्वमगमज्ज्ञानच”
कषा १. ततो ब्रम्हा सुवर्नाम द्वितीयमसृजत्मभुः । संकल्पयित्वा च एनर्मनसेंव महा-
मनाः १५ ततः सोप्यबर्वाद्वाक्यं किं कुवीति पितामहर । पितामहसमाज्ञप्तो जम्हाणं ससुप-
स्थित: ५६ अम्हभ्यां साहितः सोथ भूयो भागवतींगतः प्रापश्र्व परमं स्थानं स तयोः पार्श्वे-
सागत: ९७ तास्सन्षाप गते पुंज तृतीयमसजत्ममुः । मोक्षोपपत्ति कुछलं भर्भवं नासते
वडु: १८ आतमसाद स तद्धनं तयोरेवागसद्रातिस् । एवं फत्राक्र्योप्येते उक्ताः शंभोर्महा-
स्सनः १९ ताचू गहात्वा सुतांस्तस्य प्रय्यी स्वा गात तथा । नारायणा$थ नगवान्कापलश्व
यताश्वर; २० य काळ तो गतो सुक्ती अम्हा तत्कालमेव तृ । तेपे घोरतरं भूयः स तप&$
साशतत्रतः २९ न रराझ ततो अह्मा प्रसुरेकस्तपश्वरव । शारीराधमथो भाया समत्पादे-
तवान्छुभासर् २२ तपसा तेजसा चेक वर्चसा नियमेन च । सद्द्तीमात्मनो भार्या समथा
छठाकसजचन २३ तया सह ततस्तत्ञ रेस ञम्हा तपासयः । सूजत्मजापदाीन्सवान्सागरान्सारे-
तस्तथा २४ ततोडसजड्व तरिपर्दा गायत्री बेदमातरस । अकरोष्वेव चवत्वारो बंदानू गाय-
असभवानू २५ आत्माथे चास जत्पुत्र! हाककतातपतामह ववश्व भ्रजाना क्तया यभ्या
खछाका !वान;सृताः २६ विश्वेशं प्रथमं नास महातपसमभात्मजम । सवाश्रमपदपण्य नास्रा
क स लड आ अतीत लि जदली च क शतती ति 06
इत्याद अठराप्रकारचे हणतात व जं सत्य अमृत त्या परम तत्त्वाचें अनुसंधान कर १३
कैशपायन- - हे त्यांच वचन ऐकून तो उत्तर दिशेस गेला. तेथें मेल्यावर ज्ञानद्र्शाने तो
महझत्वास प्राप्त झाला. १४. त्यानंतर महा उदार प्रभ बह्मदेवानें एन: संकल्प करून मना-
नच दुसर्या भुवन|मक मानसपुत्रास उत्पन्न केलं १५. तोही पित्तामहालाः “ मी काय
करूं » अर्स वाक्य बोलला. पितामहाने आज्ञा केली असतां तो नारायण्मपार्शी सेव-
कभमावान जाऊन उभा राहिला १६. पण त्यांच्या योंग व तिचारशासत्रांसह तो पनः
भगवत्सबषा पराकाष्ठस पाचला. ( ह्मणजे त्या शास्त्रांचाही जेथें लय हातो अद्ा
स्थितींस पाचला, ) तात्फ्य, त. दोघांपा्शीं गेठेला , तो परमः स्थानास प्राप्त झाला.
ता दुसरा पुत्रही गळा असतां प्रभूने तिसरा पुत निर्मिला. तो मोश्षोपारयांम र्ये फार कुशल
हाता. त्याठा भूमुव या नांवार्न लोक ओळखतात १७, १८. पण त्यानेही पूर्वीच्या दोघांच्या
पमाचाच अगाकार केला, व त्यामुळें तो त्यांच्या गतीस प्राप्त झाला. अशा प्रकारचे हें
तानहा पुत्र महात्म्या शंभूचे हणून सांगितलेले आहेत १९. त्याच्या त्या पुत्रांस घेऊन
नारायण व यताश्वर भगवान् कपिल आपल्या निर्विकल्प गतीस गेळे २०. पण ते ज्यावेळीं
उक्त हाऊन सले त्याचवेळी तीक्ष्ण बत करणारा बअह्मा पुनः आकेशय घोर तप करता
साळा २१. पण तो. एकाटाच तप करणारा प्रभु बह्मा रममाण आला नाही. ( त्याच्या
मनाला चद पडल नाहीं ). हणून त्यानें आपल्याच शराराच्या अधेभ्गगास शुभ भार्या-
रूपान काल्प्ड २२. तप, तेज, काते व नियम यांच्या योगानें आपल्यासारखी व लोकांची
उत्पात करण्यास समर्थ अशी भार्या उत्पन्न कढी २३. त्यानंतर तपापय बह्मा तिच्याशी
तथ रममाण हाऊ लागला. त्यानें तिच्या सहायानें सर्द प्रजापता, सागर व नद्या यांस
00001 री कान गायत्री निमिळी. गायत्रीपासन उद्भवणारे
श्याक्ारता ठांककते पुत्र उत्पन्न केले. ज्यांच्या-
सून सव लाक निघाले ते सर्व प्रजापती निमाण कल २६. त्याने विश्वेश नांवाच्या
क] __ भविष्यपर्व । | ३९
थम स सृष्टवाच २७ दक्ष मरांचेमाजें च पुलस्त्यं पुलहे कतम । वसिष्ठ गोतम चेव
भरयसागेरत मनुर २८ अथवंभूता इत्येते ख्यताचेवमहषंयः । बयोदडझा सुता येषां
वंदा वै संप्रातोष्ठिताः २९ आदेतिदितेदूनुः काला ह्यनायु; सिंहिकाखसा । प्रवोधा सुरसा
क्रांधा विनताकडुरेव च ३० दक्षस्येतता दुहिलर: कन्या दादर भारत । नक्षच्राणि च भड ते सप्त-
वशातराजताः २१ सरसचेः कश्यप: पुत्रस्तपसानि्वमतः प्रश: ।तस्मे कन्या दाददोमा दक्षस्ता
अन्वसन्यत ३२ नक्षवाख्याने सोमाय वसवे दत्तवानाषेः । रोहिण्यादीने सर्वाणि पुण्यानि जन-
सेजय ३५ ळक्ष्मीः कीतिस्तथा साध्या विश्वा कामानुगाच्युभा । देवी सरुत्वती चेव चाम्हणा
नासता पुरा २४ एता पच वारष्ठा वे सुरश्रष्ठाय भारत । दत्ता धमाय भद ते ञम्हणा दष्टध-
सणा ३. यव रूपाद्धमर्या पत्नी जह्मणः कासरूपिणी । खुरमि सा तु गौभूत्वा जह्मागं ससुप-
स्थत[ ३६ततस्तमगमद्रम्हा मेथुचे लोकपूजितः । ठोकसर्जनहेतुज्ञी गवासर्थाय भारत ३७
जज्ञ चेकादश सतान्वपुलान्यमसा हतात । रक्तसंध्याभसहशान्दहनोपमतेजसः ३८ ते रुदन्तो
अवन्लश्व भगबन्त पिवामहम् । रादनादावणचिव ततो रुडा इति स्सृताः ३५६ नि्क्तिश्वव
सपश्च तृतीया झज सकपात् । सृगव्याधः पिनाकी च दहनोडयेश्वरश्व वे ४० आहेर्बु-
घ्न्यव्व भगवान्कपालाचापराजितः । सेनानीश्व महातेज्य रुदधा एकादडा स्मृताः ४२ तस्या-
मव झरभ्या तु जज्ले गोवृषभस्तथा । आकृष्टाश्व तथा माषाः सिकताः प्रश्रयोःक्षताः ४२
यऑऑऑऑऑऑऑशाअ््््ि जाहाला
पाहल्या मह्यतपस्वी] आत्मजालठा जन्म दिला. सवे आश्रमाचे स्थान अश्या पण्य घर्झना-
मक पुत्राला तो उत्पन्न करता झाला २७. दक्ष, मरीचि, आत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु
वासष्ठ, यातम, भृगु, अंगिरस व मनु हे मागून झालेलं त्याचे मानसपुत्र अथर्वभूत असून
महष या नांवान प्रख्यात आहेत. त्यांतील दुक्षाच्य़ा तेरा कन्यांच्या द्वारांत्यांचे वंश प्राते-
डत झळ २८,२९. आदोते, दिति, दन, काला, अनायु, सिंहिका, खसा, प्रबोधा, सुरसा
कोंधा, बिनता व कद ३०. हे भारता, या बारा दक्षाच्या कन्या तशाच सत्तावीस नक्षत्रे
याह त्याच्या ऊजेत कन्या हात. तक्च देव बः करा ३१९, मरीचीचा पत्र करऱ्यप. त्या
भ्रभून मरीचीनं तपाने निर्माण कलें. त्याला या बारा कन्या दक्ष देता झाला ३२. त्या
कषान नक्षत्र नावाच्या कन्या सांमसत्क वसला दिल्या. हे जनमेजया, रोहिणी प्रभाते
सव नक्षत्र पुण्यकारक आहेत ३३. लक्ष्मी, कोति तशीच साध्या, विश्वा, शुभा कामा-
डया वे दुवा मरुद्धत| यांस पूर्वा जह्मदेवाने निनिठें ३४. या क्रष्ठ पांच (सहा?)
केन्या ज्यान धमं प्रत्यक्ष पाहिळा आहे अश्या बह्मरेवाने धमास दिल्या. राजा
तुस कल्याण हावा. ३५. जी अधेशरीरमयी कामरूपिणी बह्मदेवाची पत्नी तीच
झुराभ गाय हाऊन जह्दूेवापार्शी त्याची सेवा करीत राटिलळी ३६. तेव्हां लोक-
पूजित बहा लोकांच्या उत्पत्तीचे कारणा जाणत असल्यामळे गायींची प्रजा
वाढावी या हेतूनं तिच्याशी मेथूनभावानें संगत झाला ३७. तिच्याठायी अकरा
मोठें, धर्मयुक्त, संध्याकाळच्या लाळ अभ्रासारसे अग्नीप्रमाणे दीप्त पत्र झाले ३८. ते
मोठ्याने रडत व पळत भगवान् पितामहाकडे गेले. रोदना मुळे व पळण्यामुळें त्यांना रुद्र
असं झटलें आहे ३९. निक्तात, सर्प, तिसरा अज एकपाद्ु, मगव्याघ, पिनाकी, दहन
इश्वर ४०, भगवान आहिरबध्न्य, अपराभित कपाळी व महातेजस्वी सेनानी असे ते
अकस रुद्र सांगितलेले आहेत ४१. त्याच सुरभीच्याठायीं गोवषभ झाला. तसेच माफ
महपिंव्यासभ्रणीतं श्रीहरिवंशपुराणं । [ अध्याय?
अजाव्वविकयशीऱचे वेघेबामृतसनसंत !। ओषध्यः प्रवरा याच्व सुरभ्या ताः समृत्थताः ४३
घर्मालॅ्न्यज्वूरः काम; साध्या साव्यन्यजायत | भरव च प्रभवं चेवमाशानं सुराने
तथा ४५ भरग्यं सहतश्वेव विश्वावसुबलळघुवो । महिबं च ततूजं च विधानमनधं तथा ४५
मध्मरे च विशूनि चसर्वाः सुएभिस्नवः । सुपर्वतं विष नार्ग साध्या छोकनमस्कृता ४६
[सवा रुगता देवी जनयासास वे सुताव । धरं वे प्रथसं देवं द्वितीय घुवसव्ययस ४७
विश्वावसु तनतीयं च चतर्थ सोकमीश्वरम् । पंचम पर्वत चेव योगेन्दं तदनन्तरस ४८ सप्तमं
यच ततो वायुसडमं निक्तीते वसत । धर्मस्यापत्यातत्येव सुरभ्या समजायत ४९ विश्वेदे-
चाल्तु विश्वायां धर्माजजञाता इति थ्रतिः । सुवर्मा च महाबाहुः शंखपाश्वमहावल: ८
उक्थश्वेच सहावाहु<पुष्सांश्व तथेव च । चावतुषस्य मनोरेते तथरनन्तसहीरणो ५१ विश्वा-
चसुसुपर्वाणी विर्य महापा: । रुरूश्व कंबिपुत्रो चे भास्करप्रातिमयरुतिः ५२ विश्वंदेवान
देवप्ताता विश्वशाच जनयत्सुताच् । मरूतवती भरुत्वत्तो देवानननयच्छुभाव ५३ अधिश्वक्षह-
वेज्यातिः सावित्रे निज्र एव च । असरं रारवार्ट च संक्षयं च महाभुजख ५५४ विरजं चेव
शुक्र च वश्वाव्ाने नावल । अशमन्ते 'चित्ररश्िसि च तथा निष्कुपितं चपस ५५ नहुषं
चाहुति चेव चारत बहुपक्षगम् । बृहन्तं च बृहद्रपं तेव परतापनम । सहत्वत्यां पुरा धर्मा-
ज्जज्ञे पुजअदर्य शुभस् ५६ अदित्यां जज्ञिरे राजन्षादित्याः कर्यपादथ । इंदो विष्णुभगस्त्वष्टा
वरुणा शायना रावेः ५७ पूषा मित्र्व वरदो मनुः पर्जन्य एव च । इत्येते द्ादशादित्या
७... ह. हल्णच क
चारष्टाखिद्वाकसरः ५८ आदित्यस्य सरस्वत्या जज्ञे पुतद्दयं शुभस । रूपश्रेष्ठं बलश्रेष्टं बादवे
क डा चतचा स तड 000400.0त् वेत तक ही
१ उडीद ) शिकता ( रेती ) प्रश्नी ( ? 3-- व अक्षता काढल्या. बकरे, एकवंश. तसेंच
अततम अमृत, व त्याचप्रमाणं उत्तम असलल्या आषधी सुरभीच्याठायीं झाल्या ४२.५३. धर्मा-
पासून लह्नाजन्य काम झाला. साध्या साध्यांस उत्पन्न करती झाळी. भव, प्रभव, इशान,
तशाच सुरान ४४, अरण्य, मरुत, विश्वावसु, बलव, माहिष, तनूज, विधान, अनघ ४५,
मत्सर, व वमात हे सवे सुरभीचे पुत्र हात. सुपवंत, वृष व नागं यांस लोकनमस्कृत
साध्या जन्न दुवा झाला ४६. इंद्रानुमता देवी या पु्नांस उत्पन्न करती झाली. पाहिला
शर दव, दुसरा अव्यय भव ४७, तिसरा विश्वावसु, चवथा सोम इश्वर
पाचवा पवत व त्यानतर योगेंद्र ४८. त्यामागूत सातवा वायु व आठवा निक्कात
बघु अशाप्रकारचा अपत्य धरसापासून सुरभीच्या ठायीं झालीं ४९. विश्वेच्या
ठाय बनापाचून वश्वेदव झाळे, अस वेदांत सांगितलें आहे. महाजाहु सुधर्मा, महाब-
ठाड्य शखपा, महात्राहु उक्ध, तताच वपुष्मान्, हे चाक्षुस मनूचे अनंतमहीरणीचे ठायी.
कठ पुत्र आहेत ५०,५१. विश्वावसु, सुपर्वा, महायशस्वी विष्ठर, व सूर्यासारखा अप्रतिम-
फत्वा काषपुत्र रू ५२. देदमाता विश्वेश्व/ विश्वेद्वेवसंज्ञक पुत्रांस उत्पन्न करती झाली
महत्वता शुभ मरुत््वत्त देवांस प्रसवळी ५३ आग्रि, चक्ष, हवि, ज्योवे, सावित्र मत्र,
अमर, शरवृाष्ट, महाभुज संक्षय ५४, विरज, शुक्र, विश्वावस वेभावसु, अशमेत, चित्र-
सश्म, त्याचप्रमाण निष्कु्पेत राजा ५५, नहुष, आहति. चारित्र व बहुपत्नग, त्याचप्रमाणें
पूवा धमापासून मरत्वतांच्या ठायीं बृहत व त्याचप्रमाणे शत्रंना पीडा देणारा बृहद्रप
असु दान झुभ पुत्र झाढे ५६. ह राजन, कऱ्यपापासून अदितीच्या ठायी आदित्य
७. इंद, (वष्णु, भग, त्वष्टा, वरूण, अंश, अर्यमा, रावे ५७ पूषा, मंत्र, वरद्मनु व
क
१५५ . "ॅमविष्यपर्व १ शे
'रूपिणां वस् ५९ दनुस्तु दानवान जज्ञे दितिर्देत्यान््यजायत । काळावुकालकेयांच्य हासु-
सन्शाक्षसांस्सथा ६० अनायुपायास्तनयाच्यावयश्वाधयस्तथा । तिहिका ग्रहमाता च संखर्व-
ज्जननी सात; ६१ प्रबोशाप्सरसः भ्रेष्टा सुरसायां सरासूपा: । क्रोधाया सर्वभरूतानि पिह्या-
जञास्वेव भारन ६२.तथा यक्षमणाश्वेव गह्यकाश्व विज्यांपते । ववतुष्यदानि सर्वाणि कते
गावस्तु सारभाः ६३२ अरुणा गरुडश्वेव बिनतायां व्यजायत । -सहीधरान्सर्पनागानदेवी "कद्-
'व्यंजायत ६० एवं विवृस्धिमगमन्विश्वे कोका: परस्प्ररस । तदा पोष्करके राजन्यादुर्भावे
सहात्सत: ६५ पुराणं फछकरे चेव मया हेशायनाच्छुतर । कथितं तेन पर्मेण यत्कृतं परस-
भः ६६ सल्वेद्सम्र्यं प्रथम पुराणं सदा5प्रमत्तः 'पठते महात्मा । अबाप्य काऱ्मानेह
वीतश्ोक: परत्र स स्वर्मफलाने सुंक्ते ६७ [| ८६ )] इति श्रीमहाभारते घेखलेषु वहस्किको
'भंबिष्यपवाणे चतुद्शोडव्याय: ॥ १४ ॥
" 'जनसेजय उताच ॥ सुन न: परमं नह्मन्त्स्ववंदाचारित महत् । दिव्यमन्योन्यसंभूते मानित
वहुभिर्खणे: १ छंदोभिवृत्ततंजातेः समासेआ्व सविस्तरेः । ,छ्घुभिसष्ुराभाषित्रथित पदाबे-
ग्रह: २ निवयणामिसपत्ध धसणा्थन भाोागिनास् । काखेत 'अहुरूपेण शारारान्तगेतेन च ३४
नाह्मणानां प्रभावेश्भ योधाना च पराक्रसेः । वेराननेय़ातनेश्वेव -प्ातिक्ञाकां -च पारंगेः ४ रिपु-
स्त्वःसुसंपक्षेत्तातुबन्य: प्रचित: ॥ वंशयोगांविनाशाय टूपेणसहंविग्रहाद ५ ये च तास्मन्म-
॥१४५५८/८०५-५४८५-००५५-५- ५५०८०. «४. "५ “५५. ५९५१ ५०-४१ 7 की ११५0५५00११ जन कल ५ णी क. "१०४००५०000 ७00५०१/५-- .९ ५४५५५५५५0५ 0०५०० टा प७०.१०१५0 १९०५११५००० मर
नन”
फर्गन्य हे बारा आदित्य वरिष्ठ देव आहेत ५८. आदित्याठा सरस्वतीच्या ठायी दोन
झुभ पुत्र झाळे. एक रूपश्रष्ठ ब दुसरा बलश्रेष्ट. ते दोघेही स्वर्गातील रूपवान्नांत
उत्कृष्ट होते ५९. दलु दानवांस ग्रसवली. दितीनं देत्यांना जन्म दिला. काळाने
अनुकाळक्रेयांत, असुरांस व राझतांस उत्मरन्न केळे ६०. आधी व व्याधी ह
हे. असाझुषेचे पुष होत. सिंहिका ही ग्रहांची माता. माने खसा :ही गंघर्चीची
जननी. प्रजोंधळ श्रेष्ठ अप्सस झाल्या. सुरसेच्या उद्रीं सर्प जन्माला आले. हे भारता
फरावच्याठाया सवे भूल व पशाच ६१.६२, त्याचप्रमा७ हे राजा, यक्षणण राहझ्क
आणि सुरभीपासून झालेल्या गायीभेलावाचून बाकीचे सर्व चतुष्पाद प्राणी झाले ६३
अरुण व गरुड़ हे बिनंतच्या उदरी जन्मले. प्रवत. सर्प ब नाग यांना देवी कद्व जर
देती झाली ६४. हे राजन्, त्या महात्म्याच्या पोष्कर प्रादर्भाचामध्ये याप्रमाणे सर्व
लाक परस्थर वाहे 'पात्रढ ६५. हे पोष्करसंमंधीं पुराण मीं द्वेपायनाप्रासून ऐकळें व
त्या पून सुनीनं ज॑ केळे तेंच पररप्रक्रषींनी पढे सांगिलळें ६६. नो महात्मा हे सवोत्तम
प्रथम पुराण सदां अप्रमत्त राहून पढतो तो य़ा ल्ोक्को शोकराहित होऊन इष्ट मनोरथांस
प्राप्त हता. आणि प्रलाकां स्वगंफळें भोगतो १७. इति श्रीमहा० खि० हरि» भविष्यप-.
ब्राचा चबदावा अध्याय समाप्त झाला. ॥। १४॥
जनमेजय: --हे अहमन, आमच्या मोठ्या वंशाचे उत्तम चरिञ ऐकले. ते दिव्या.
_ अन्यान्यसभूत च अनेक सुण्तांनीं मान्य झालेढें आहे. तं वृत्तांच्या योगाने उत्तभ बनलेल्या,
छंदांनीं आणि संक्षिप्त च विस्तृत, लघु व मधुरभाषायुक्त पदाबेअहांनी ओधथित केळळें
आहे १,२. भोगी पुरुषांच्या शरीरगत बहुरूपी कामाने, ध्रमासिं च अर्थाने अज्ा त्रिजर्मान
ते संपक्न आहे. ३. जाझणांच्या ग्रभाबांनीं, याध्यांच्या पराक्रमांनीं, वैऱ्यांच सूड
बुऊ्य़ानी, प्रातजञांच्या पार. जाण्यांनीं ४ व शजरूंच्या स्तुतीांनी ते सुसंप्र्न आ हुं. राजाशी
द्
र महर्षिव्यासपणीतं भ्रीहरिवंशपुराणं । | अध्याय&
हारोदे संग्रासे निहता तृषा: । तेषां सर्वाणि राष्ट्रपणि पुत्ाः सर्थे प्रपोद्िरि ॥ कौरव: प्राथितो
साज भगवच्छा पनानुगः ६ धमश्व बहुधा प्रोक्तत्रयाणां वर्णसंपदा । झूराणासापे विख्यातः
स्वगहेतांद्र जषभ ७ अनग्रहा्थे भतानां नोत्सेकाय कथेचन । चतर्णा च णर्तज्ञानां पृथक्पू थ-
मनेकया ८ गर्भवासंपरतेतश्व अरतानां संप्रबाधिता; । परच्छतां देवसंचारेक्षीणे क्षीणचकमीणि ९
दते यश्व-पि सवांग: स चाप बहुधाऊृतः । हाथ्यां सेयोगविहितासधुवाग्वचनं तयो; १०
ने तच्छक्य मयाख्यात भारताध्ययनं महत् । एकाहेन सहाजह्मत्नषपि दिव्येन चक्षषा ११
नह्मणाह्वत्तु [विस्तार सक्षेपं च सुसंग्रहर् । श्रोतामिच्छामि भगवन्महत्कोबूहलं हि मे १२
[ ४९८ ] इति श्रीमन्सडाभारते [खलेषु हारिवंशे भाविष्यपर्वणि ंचदशोएध्याय: ॥ २५ ॥
वशपायह उधघाच ॥ सणष्पेकसना राजचू पेचेद्रियसमाहितः कथां कथयतो राजनि-
'केकारण चतसा १ अम्हसबंधसबद्धमवद्धं कमाभलूप । पुरस्ताद्रम्हसंप्ञ नम्हणो यददाक्षि-
णस २ अव्यक्त कारणं अत्तत्रित्ये सदसदात्मकम । निष्कलः घुरुषस्तस्मात्संच भवात्म-
यानजः ३ देन्यानदन्यन -बपुवा तर्वभूनपातिबिमुः । अचन्त्यञ्वाव्ययश्येव यंगाना प्रशवा
प्यव: ४ अभतश्रवाप्यजातश्व सर्वत्र समतां गत: । अव्यक्तात्परस यत्तत्नारायणांबिदो विद: ७
कॉरशिरशिशिऑररशिणिणणणणण??0?2?0२2??2?0”00022_._._...
सद्ध करून वंशाचा सवंय्रा विनाश करण्याकररितांच तो त्यांचा कळहसंबंध प्रकत्त झाला
हर्ता ५. ळे सज त्या महाभयंकर संग्रामांत मारले गेळे त्यांचीं सर्व राष्ट्र त्यांच्या सर्व
उनास प्राप्त झालो. भमवानाच्या आज्ञेप्रमाणे वागणारा धर्म कौरवांचा प्रख्थात राजा
शाळा ६. वणसंपत्तीनं युक्त असलेल्या तेवार्गिकाचा धर्म बहतप्रकारें तांग्रितळा. हे ब्राह्म-
णश्र्ठा, दूरचा प्रख्यात स्वर्गहेतु धर्माचेंही प्रतिपादन केलें ७. भतांवर अनुग्रह करण्या-
काल्त, उच्छेद करण्याकरितां नव्हे, चारीवर्णीच्या लोकांचे पथक पथक अनेकप्रकारचे
पप सारयेतळ ८. गमवासांत एडणाऱ्या भतांस जागे केलें दुवसंचार क्षीण झाला असता.
न कम क्षीष्र झालें असतां प्रश्न करणाऱ्या लोकांस उद्देशून दानाविषयींचा संयोगही बहु-
तप्रकार वाणला. तुज्चीं दोघांनीं मिळन मधर वाणीचा त्यांत सयांग केळा आहे. त्या
तुमचं ( व्यास वशंपायनांचें ) वचन अझ्तासार ते मधुर आह ९,९१०. त्या भारताच्या
माठ्या अध्ययनाचे वर्गन करून सांगणे मळा शकय नाहा, हे महाञजह्मन, एका दिवसांत
रदूव्य हृष्टानहा त्याचं अवलोकन करद्यं येणें शक्य नाही. ११. असो; आतां ज्ञान-
रसाचा चागला संग्रह करतां येण्यासारखा अवेस्तार व सक्षप मा एंकण्याची इच्छा करीत
आहे. त्याविषयी मला माठं कोत वाटत आहे. (२. इले श्रीप्रहा० खि हरि०
'िष्यपवांचा पंधरावा अध्याय समाप्त झाला. 1 १५॥
बेशपायन:--हे राजडू, प्रांची ज्ञांनोद्रियांस सात करून एकमनारने ऐक. हे भपाला.
कया सागत असठेल्य़ा माझें भाषण निर्विकार चि ताने एंक १. हं माझं सांगणें वदसंबं-
भरने संबद्ध आहे. पण त्याचा कर्माशी दजंध गाही. ते अझज्ञांना पूर्वीच. प्राप्त असून
कसाच्या यांगानं कधींही प्राप्त होत नाह २. अव्यक्त, नित्य व सद्सदात्मक असे जे.
कारण त्व स्वयंभू निष्फळ पुरुष होय "याच्यापासून अहंकाररूप अज्ञानप्रधान अहं
अशा, प्रकारचा प्रथमाध्यास उत्पन्न झाला ३. तो ।दव्य सवे भूवपाते विभु दिव्य आंका-
रा मं ' मकट झाला. तो भर्चत्यव भव्यय आत्मयानेज य॒गांचा उद्भव बव लय आहे ४७.
ना अजात म्हगजे उत्पन्न झाठेहा नसल्यामुळे तिन्ही काडी असिद्ध आहे. असा भतूनही.
पपया
ल अबला
१४६] _ भविष्यपर्व |. | ४३
स्वतः पराणिपाद तत्सवंतोक्षिशिरोध्खम । सर्वतः थंतिमहोके' सर्वसावृत्य तिष्ठाते ६
असत्य सतच्येव [विशय तत्र कारणस् । अव्यक्त व्यक्तरूपस्थश्वरन्षषि, न हृ्यते ७ विवि [-
रपुरुषोःव्यक्तो ह्यरूपी रूपमााश्रेतः । चरत्याचन्तय: सर्वेषु गूढो ५ रेव ठौरुषु दट भृतभव्यॉ-
सेवा नाथ: परमद्ा प्रजापातिः । प्रस: सर्वस्य लोकस्य नाम चास्यांने तत्त्वतः ९ अपदासु
पदा जातस्तस्मान्नारायणे भवत । अव्यक्तो व्यक्तिमापत्ची' नम्हयोगेन'कामत: १०८ बह्मभावे
च त वाद्ध सशब्द लब्धवान्प्ञः । प्रसु* सर्वस्य लोकस्थ स्थावरस्येतरम्य च १३ अहं
त्यात स होकाच परजाः खक्यासि भारत । प्रभवः सर्वभूतांनां यस्य तन्तुरिमा: प्रज्ल १२
स्कभावाऱ्जायत' सव स्वभावाच तथाभवत् । अहंकार; स्वभावच तथा सदीसिद जगत् १३
सदव्यापा एनरालबा ह्यय़ाह्याउथः ज्यो घुव: । एवं बह्ममयो ज्योतिबह्ाडावन शाब्दत: १४”
अश्वक्ता' 5य[क्तमापत्भ: पंचाभिः कतुलक्षण: | घारयन बह्मणोव्यक्त विविध विम्तितं त्वरन १ पू!
अभ साठ समाधाय' स्वभावाद्रह्मचोदित: । ससर्ज' साठेळं बह्मा येन सवोमिर तत्र १६
किमान कक्कर 000000
सवकत्र समरूप आहे. नारायणास जाणणारे अच्यक्ताहून पर अस. ज॑ कांहीं अनिर्वाच्य ततक,
जपणतात त ता हाय ५. त तत्त्व सवतः पाणिपादयुक्त, सर्वत: नत्र-मस्तक--भांषित >
सवतः. कणयुक्त असून सवं ठकांत सर्वाला व्यापन राहिळे आहे ६. असत कारण. व
सल काय या दोघांचही कारण ( कल्पक अज्ञान ), तेथें आहे. व्यक्तरूपः वस्तभध्यें
राहून सव व्यवहार करीत' असूनही ते. स्वभावतः अव्यक्त असलेलं. तत्त्व
बाह्य सपनसाधनांनी, दिसत नाहीं. ७. झंद्वेवादिकांच्या योगानें विकार पावन,
काहासा' व्यक्त. हणारा तो. पुरुषः अव्यक्त व अरूपीच असता. तो दुसऱ्या.
रूपवान पदाथांचा आश्रय करतो. तो अचिंत्य परुष काष्टांतील' अग्नांप्रमा्ण'' सव भतां-
मध्य. गुप्त राहून व्यवहार करतो ८. तो. भत व भव्य यांचा उद्भव, नाथ, परमेष्ठी,
प्रजापति वसव लोकांचा प्रभ, असून तत्वत: त्याला अह. असे नांव -पडड आहे ९..अज्ञा-
नापसरून तह अहेनामः अहंकार झाला आहे. तो शुद्ध अज्नाही नारायणाचे ठायी अनादि-
कालापासून अध्यस्त आहे. तो अहंकारही. वस्तुतः. अज्ञानरूप म्ह. अव्यक्त असूनही अ-
पेष्ठानभूत अम्हाच्या सन्लेनें न्यापल्यामुळें अनप्रदे रागादि वासनावश्ातू. व्यक्त झाला
साहे १०. ता पद्सरशक अहंनामा पुरुष अम्हभागमध्यें स्थित. आहे.. असे. जाण, त्याम-
ळच. त्याला अहम हा शब्द् प्राप्त झाला व तो प्रभुत्वादे युक्त झाला. तोः सर्व स्थावर
जगमः जगाचा प्रभु आहे ११. हे भारता, मी; आतां प्रजा उत्पन:करतों. असें.तो. म णाला
व ल्यामुळ अह ” या नांवांनॅ प्रख्यात झाला. तो सर्व भूब्राच्या: उत्पत्तीक्ि-कारण, आहे
ह्या सव. प्रकारच्या प्रजा ह्य त्याचाच तंतु. आहे १२, सर्व:अनादि सेन, स्वभाघानेंः. होतें
असरा [सद्धात आहे. व त्याप्रमाणें. सर्व स्वभ्वापासून झाळे,आहे. अहंकार स्वभावाप [सून
साळा. ततच हे सक जगत् त्याच्यापासून' उद्भवले १३, तो अहंकार समझ्टीवर “मी »,
अता अभिमान; ठेकीत असल्यामुळें. सर्वन्यापी, असंग लानवान:ः असल्यामुळें. नरिराळंच
( निराधार ), अपारेभाव्य, जयवान', नित्य व बह्ममथ' ज्यातिरूप असून जह्मा या शब्दाने,
बाढळा जाता १४.. तो स्वरूपतः अव्यक्त असला. तरी, पांच सक्ष्म भूतांत्र्या. व, संकल्पमात
' भावांच्या योगानें पुरुषाकुतीसः प्राप्त झाला, व मोठ्या"त्वरेनें वेदाज्ञेप्रमाणे; कवल संकल्या-
"यक्त हाणार नानामरकारचे सव वस्तु जात. घारणा करूं लाग, १५. ज्यानें ह सर्व
की
शे महर्विव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुराणं ।! [ भष्याय्र?
वायु पूवेसयोसष्ट्वा यो. घातुर्धातृसत्तमः । धारणाद्धातृदाब्दं च लभते लोकसझितस १४
तदेतहा झसंभ्त छत्ञं. जगद्भूत्पुरा ।: एतदेवरतिकान्तं पर्वभेव सरश्वांते १८ पथक्त्व, स्लेमत
तोय पाथेबीशव्डमिच्छता. | घनत्वाव्व दवत्काच निखिळनापलळन्यत १५ फळत्वात्साद्मानप
च साळळे सालिलोळवः- । व्याजहार झुनां वाणी, समंतात्प्रयात्षव्र २० ऊकध्वाह स्थातु-.
मिच्छांम संसीडान्यद्धस्स्व सास । गंभीरे तोयाविवरे माताविक्षाभित्तन्तरस् २९ तता. सूत.
धरा देवी. सर्वभूतमरो हिणी । यथायोगेन. संअूना सवन्न बिषयेिणा ९२ खुत्वा, च मगादत.
लस्या गिरुंतां च खुभाविताम् । वराहरूपमास्थाय' निपात महाणवे २९ उखूत्य सोवांत.
तोयास्कृत्वा. कर्भ सुदुष्करस् । समाधो प्रलयं गत्वा प्रडीनी न. च रश्यत. २४. यत्तट्रह्ममय
ज्वोविराकाझामिपते संज्षितम्. । तत्र बह्मा ससुम््रतः सर्वेभूल पितामहः: २५ अदापि. मनसा.
घावा धार्यते सर्वयोगेना ।ज्ञानयोगेन सक्ष्मेण परजानां हितकाम्यया, २६. ित्वा तु. एाधि-
बीमध्यसुपर्याति. समक्वम. ॥ तपनस्तूव्वसातिष्टारमभिः-परदहानिव २७ तस्य: समण्दळमध्यात्तु
]नेःसूर्त सांममण्डलस !. स. सनातनजो जम्हा. सोस्य सोसत्कमन्व गरात ८८ सोखसमण्डलप--
७ ९ तिन
न्न "५ २५५५ 0० “0000णाताटा नी --नमापपपा पशा “ण पी? प ?0)?0ण एणणपपणपॅणापः?"िॅ0?१णा? री गणी
पापळ. आहे त्या स्वभावरूप बहमदेवानॅ प्रेरणा केला गेलेला तो. आपल्या सतींस. स्थिर
( निश्वळ, शांत. ), करून जल. निर्मिले १६. इश्बराच्या बशवर्ती, असणाऱ्या मरीच्यादिं
प्रजापत्तीतील श्रेष्ठ. अशा त्यानें जलोत्पत्तीच्या पूर्वी वायूला निर्मिठे. वः सर्व. सृष्टीचे धारणा
केल्यामुळें लोकांनीं योजलेल्या धातृशन्दास तो प्राप्त झाला १७: याप्रमाणें, स्थूळ. व्ययूपा-
सून, आग्ने, जळ इत्यादि. क्रमानें. हँ. सर्व. जग. पूर्वी झालें. पण पूर्वीच समुद्रांत स्थित अस-.
लेल्या त्याहा; डेवांनीं आपल्या; अधीन. करून' घेतलें १८. पृथ्वी या शब्दाचा, अर्थ. अशा
या. भूलोकीं लोकांस रहातं यावे या. इच्छेने. समुद्ग[चे. जळ: पथ्वीहून. निराळें. केलें. घनत्व
ब: द्रवत्व या भिन्न धमोवरून पृथ्वी व; जठ यांचं. प॒थकतव सर्वांच्या अनमदास यते १९
कार्यरूप. असल्यासुळें कारणरूप जलांत. विळांन होणारा. जलोद्धव मदूवता पुरुषः समंतातू-
माग: भरून सोडीत असल्याप्रमाणे छुभ वाणी उच्चारता झळा २०. मीः वर उभा, राह
ण्याची. इच्छा करीत, आहे. या गंभीर जलाच्या विंवरांत: टेंकळाप्रमाणे. मी विरघळत. आहें
माझी माते. घन झालेली असल्यामुळे माझा अंतभाग अतिशय. क्षुव्व, होता आहे.. गास्तव
मला वर काढ. माझा उद्धार कर २५. त्यानंतर स्थानाची इच्छा, करणारी: व सर्क भतांस
उत्पन्न करणारीं. मृतिमती पृथ्वी देवी: बुडत आहे अशा अवस्थेत. सक दिज्ञांकडे तोंड
करून मळा वर काढ, मला वर काढ, असा आव्र्षेश करीत सेवत्रा दिसू. लागली २२
तिचें तं स्पष्ट भाषण व् सुभाषित्रूप वःणी ऐकून नारायण वराहरूप धेऊन झहासागरांत,
झडला २३. व पुथ्वांला जलांतून वर काढून द् तं तसलं आतिशय दुष्कर कमी कळूत. तो
- समाधीत जाऊन अगदीं दीन झाला. त्यामुळें कोणास द्सिना २४. ते जे आकाशसंज्ञऊ-बह्ममय,
हज त्यात सव ढाकापतामहू ब्रह्मा उत्पन्न झाला २५. व अपे त्या सव यागी धात्याक्रडन,
म्थनाने ह सवे धारण केलं जातें. प्रजांचें हित करण्याच्या इच्छेने सूक्ष्म ज्ञानयोगानौ तो.
पृथ्वांच धारण करता २६. ५ण त्यानं पृथ्वीला अशा रीतीने धारण केलं होतें तरी पथ्यीचं;
करण जल पृथ्वाच्या मध्यभागास फोडून वरु निघाले, तो इतक्यांत सूय आपल्या किर-
_ _. णांबीं जणुकाय आतेशय दाह करात वर राहिळा २७. त्याच्या मंडलांतन सोममंडल
_ 'निबाढे. तो सनातन ब्रस्हापासून झालेला सोम ब्राम्हण, अम्ह विद्यावानू व उत्पन्न होहांचच
१६1. भविष्यपर्व | औ भट
्यन्तात्ववनः समजायत । तदक्षरमय ज्योतिस्तेजोभिरभिवर्धयन् २९ स तु योगमंयाज्ह्ञाना-
त्स्वभावाद्रह्मसंभवात् । सूजते पुरुषं दिव्यं नबह्मयानें सनातंनर ३० देवं यत्सलिलं तस्य
घनं यत्पृथिवी भवत् । छिडं यच्च तदाकाशं ञ्योतिर्यचक्षुरेव तत् ३१ बायुना स्पन्दते चेस
संघाताज्ज्योतिर्सभवः । पुष्ठषात्पुरुषो भाव: पंचभूतमयो महान ३२ भतात्मा वै समे तार्थ्म-
स्तास्मन्देहः सनातनः: । युहायां निहितं ज्ञानं योगायज्ञः सनातन: ३5 तपनस्येव तठ्ठपं यो५प्रे-
बसा देहिनात् । शरीरे नित्यशो यक्त धाताभिः सह संगनः . ४ स्वभावात्क्षपमायाने स्वभा
चाळूयमोति च। स्वभावादुन्दते शान्ति स्वभावाच न बिन्दाते ३५ इंज्विरानमढाल्मा माहिती
नह्मणः पदे । संभदं निधनं चेव कमाभिः प्रतिपद्यते ३६ यावसतद्रम्हविषयं नोपयारीह
तच्वतः । तावत्ससारमाप्तमाते संभवांच्य पुनः पुनः ३७ इंमियेब्यतिरिक्ती वे. वदा भवति .
यागावेतू । तदा नम्हत्वमाफत्नः प्रलयाग्रे प्रातिष्ठाते ३८ प्रतिषिद्धममं लोकं जम्हवान्त्स भंबे-
त्युत । न च रागव्ययेयाति न 'च सज्जाते कहिंचित ३९ आगतिचगातिं चेव निधनं संभव
तथा । भूतेन्यो वेत्ति सर्वज्ञ: परां सिद्धिमुपागतः४० आत्मनो गतयस्थेव तथा तिषयगो चरे ॥
अम्हवेत्ता झाळा २८. त्या सामाच्या मुसप्रदेशापासून बायु निःश्वास झाला. तो निश्वा-
सच वंद्रूप ज्याते होऊन तिला तो स्वतेजानें वाढवं लागला २९, सर्यमंडलपर्यंत आधि-
दैविक पदार्थांना उत्पन्न करणारा इश्वर सोमाख्य कार्यापासून वेळू प्राप्त करून धेऊन
स्वाभाविक जन्मांतरीय योगप्रभावानं उत्पन्न झालेल्या प्रकाशाने त्यास वाढविता झाला.
आणि अम्हसत्तेनें जागें केल्यामुळें तो बम्हयाॉने सनातन दिव्य पुरुष उत्पन्न कारीता.
झाला ३०. सारांश द्रवरूप जल होतें तीच घनरूप पृथ्वी झाली व छिद्ररूष असलें
तत्त्व तंच आकाश बनलं. ज्योतीच चक्षुरिंद्रेय झालं ३१, प्राणवायच्या योगानें हा देहे-
रूप संघात स्पंद करतो. त्या सस्पंदू देहापासूनच ज्योतीचा संभव होतो. याप्रमाणें परुषा-
पासूंन पुरुषाकार मोठा पंचभूतमय भाव उद्भवतो ३२. सवे शरीरघारी प्राण्यांचे ठायी समः
असलेल्या पांचभातंक संघांतांत तो भतात्मा जीव अनादि कालापासन रहातो व भतसंघातमय
देह त्याच्या आधारानं असतो. देहान्त्गत बुद्धिलक्षण गहँत ज्ञान सांठविलेलें आहें. त्या,
ज्ञानाचा साक्षी ( ज्ञाता ) इश्वर आहे ३३. देहवानांच्या देहांत असणारा आग्ने ह सर्था;
यच रूप आहे व ह परमात्म्याचे रूप आहे. यास्तव सतत यक्त असलेल्या शरीरांत तो
घातूंशीं संगत झाळेठा असतो ९४. पूर्वे संस्कारांमुळे तो क्षय व ऐश्वर्याबिषयींचें भय यांस
प्राप्त होतो. संस्काररूप स्वभावामुळेंच त्याला शांति मिळते. व प्रसंग विज्ञेषीं मिळत
नाहा ३५. इद्रेयांच्या योगाने ज्याचे चित्त आते मूढ झालें आहे असा तो जकह्मपदावि-
'षया माहित झाला आहे. जन्म व मरण त्याला कर्माच्या योगानेंच प्राप्त होते ३६, जोंष-
र्त तो यालोकीं तत्त्वतः बह्मविषयास प्राप्त होत नाहीं तोंपर्यंत संसारास व वारंबॉर
जन्मांस प्राप्त हातो ३७. पण जेव्हां तो इंद्रियें व. त्यांचे विषय यांचें उद्धंघन करतो
व॒योगबलवान. होतो तेव्हा बह्मत्वास प्राप्त झालेला तो स्वरूपानंदांत प्रतिष्ठा
पाब्रता ३८, या विषयानंदूमय लोकास प्रतिषिछ्ध करून तो अम्हवान होती
( निर्विकल्पपंदभाक् होतो. ) तो रागादिकांच्या योगानें क्षीण होत नाहीं ( तर त्यांस
जिंकून सोडतो. ) तो कोठेंही भासक्त होत नाहीं ३९. परम सिद्धीस प्राप्त झालेला तोसर्वज
भ्रूतांचा उत्कर्ष, अपकर्ष, मरण, उद्भव इत्यादे जाणतो ४०, परम फरदी स्थित असलेछा
न महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदापुराणं । [. अध्यायः
घुरस्तात्कर्मनिर्वृत्तेः पदे अम्हा पत्तिष्टितः ४१ चित्त ग्रन्थीश्व सनसा सुन्ध्यात्पूर्वाश्व यातना ।
'भिद्यमानाः प्रलोभन वायुभिन्नमिवार्णगवस ४२ पच्यते हृदय नील फेरेम्यो ज्ञानचक्षषए ।
'बम्हप्रोक्तानेवात्मा वे विसुक्तो देहवन्धनात ४३ सजेदपि ष्र । लोके संहरेदापे विद्या ।
नेजोमूतिरिवाविद्धासेह लोक च संस्जेत ४४ तियंग्योना गतांच्विव कॅमीभेनियमोपमेः ।
तान्यापे प्रातिसुच्येत अम्हयुक्तेंन वेतसा ४५ अक्षरे च क्षरं चेव योंगकर्माभिवियते । न क्षरं
विद्यते तत्र यद्रम्ह कममि्धुवस ४६ [ ५४४ ] इति श्रीमहाभारते खिळेषु हारेबशे भवि-
६यपवीणि षोडशो$ध्यायः ॥ १६॥ वि ः
वेशंपायन उवाच ॥ प॒थिव्यां यत्कृतं छिडं तपनेन बिकर्षता' । तस्मिन्नचयस्ताएथ भेनाकः
स्वभावविहतो$ईचल: १ पर्बभिः पवंतत्वं च लभते नाम संज्ञितमू । अचलादचलत्वे च.
स्वभावान्मेरुरेव स: २ तस्य पष्ठे परविस्तार्ण नगस्य सुमहर्धिमाच । तस्मिस्त पुरुषी व्यक्तोः
वसते ज्योतिसंभवः ॥ विंहितश्व सवभावेन तेव परमात्मना ३यत्तट्रम्हमयं तेजी निहितं शिर-
सेतिरे । तस्य ज्योतिर्मयं रूपं दाम पुरुषविग्रहस् ४ वदूनादभिनिष्कांतं ज्वळन्तासेव तजसा । चतु--
भिंबदनेयुक्त चतुर्भिश्व द्विजोच्तमेः « वक्कं अम्हसभुज्ूतं अम्हा नाम्हणपुंगवः। तदेव तन्महा भूतं
'पुनर्भावत्वमागतव् ६ उद्धृता पथिवी देवी इरस्तात्साडेळाशयाठ । नम्हत्वं बम्हण; स्थाना-
अम्हवेचा मुक्तीचे उपाय, भुत, भविष्यत् विषय पुढें मिळणारी कर्मफळें या
सर्वांस जाणतो ४१. कामादि चित्तमरंथींत व वायूने क्षुब्ध केळेल्या सागरा प्रमाणें
विशेष लोभामुळें पृथक् झालेल्या पूर्व यातनांस मनानें निरुद्ध करावें. ( त्यांना प्रतिबंध
करावा. ) ४२. ज्ञानहृदटीनें कामादेकांपालून निरुद्ध केठेठें चित्त वेदांत सांशे-
तल्याप्रमाणें शुद्ध होतें. व त्यामुळें आत्मा देहबंधनापासून मुक्त होता ४३. नंतर तो
साक्षात् इश्वर होत असल्यामुळें आपल्या विदेने दुसऱ्या लोंकालाही उत्पन्न करील. किंवा
एकाद्या लोकाचा संहारही करील.. अथवा तेजोमूर्तीप्रमाणें तो एखादा 'अविद्ध लोकही
येथें निर्माण करील ४४. अह्मामध्यें योजिलेल्या चित्तानें जुभसंकल्प करून खोडया प्र-
माणें प्राण्यांचें नियमन करणाऱ्या कर्माच्या योगाने तिर्यकू-योनींत पडडेल्या र्जावांनाही
तां मुक्त करूं शकेळ ४५. कर्म योगाख्य साधनामध्ये क्ष व अक्षर असें दोन्ही प्रकारचे
कर्मफल व्यापून राहिलेले असते. पण बह्म नित्य असल्यामुळें त्यांत कर्मोच्या योगानें
प्राप्त होणारें क्ष फळ नसतें ४६. इत श्रीमहा० सिल० हारे० भावि० सोळावा अध्याय
समाप्त झाला. ॥ १६ ॥ 2, ह. वक | |
वेशंपायन:--- वृद्धि पावणार्या सूर्याने पृथ्वीमध्ये अ छिद्र केळें होतें त्यांत स्वभा-
वतःच झालेला मेनाक पर्वत ठेवला गेला १. पर्वे हणजें कामना पूर्ण करणारे चिंतामणि
कामधेनु, कल्पददुमादिक पदार्थ, त्यांच्या योगानें त्याला पर्वतत्व प्राप्त होतें. हणजे पर्वत हृ
गास दुभाने उरुष रहातो. त्या परमात्म्यानेंच स्वभावाने त्याला केलें आहे ३. ते जें प्रतिंद्ध
अह्मयतेज तें भस्तकांत ठेवलें. त्याचेच ते दीप्त, पुरुषाकुति ज्योतिर्मय रूप होय ७. तेजाने
द्पप्त गण तं तोंडांतून निष्पन झालें. ते चार मुखे व चार उत्तम द्विज यांनीं
युक्त होतेंप.ते भम्हापासून उत्पन्न झालेलें मुख ( वेद ) होय. अम्हा बाम्हणश्रेष्ठ आहे.
१७] भविष्यपर्व । | ४७-
दलोको लोकतां ग्रतः ७ पद्संधी तरम्हलोक डांग मरास्तदाभवत् । उच्छित योजनडातं सहस्त्र
झतसव च ८ एवमेव च विस्तार चतुभिर्गुमितं उणे: । अथवा नेव संख्यातु दाक्यं भूतेन केन-
चेत । समा; सहज बहुभिरापे दिव्येन तेजसा ९ चतुर्भिः पार्श्वविस्तारेः झिळाभिराभेसंवृतेः
नगस्य यस्य सजन्दाविस्तारेः शतयोजन: १० कोटिकोटीशतत्पुत्रेगाणितं बम्हवादिभिः ।
यांगयुक्तः सदास्न्हेनित्ये जम्हपरायणेः ११ मरुज्रिः सह देवेवेरवेवसाभिरेव च ।
आदत्यावश्वसाहत ररक्ष वसुधाधेपाच ५१२ ररक्ष पाथिवीं चेव भगवान्विष्णुना सह ।
ववस्वद्दरूणाथ्या च संघात ममितां चप १३ तेन ज्ञाम्हेण वपुषा बम्हपापेन भारत ।
यत्तः्दष्णामय तेज: सवेत्र समता गतम् १४ यत्तजह्मति वे प्रोक्तं नाम्हणेवेदपारी; । निय-
सहुय भड पापत: सत्यज्रतपरायणेः »५ एवमेते जयो लोका बाम्हे$हाने समाहिताः
अहान अम्हचाव्यक्ते न्यक्त पाणे प्रतिष्टितख् १६ त्राम्हणो नियतं कर्म प्रभावेन प्रचे दितिम ।
पवतसान भावन शश्वदच्छलवादिनास 2७ पएताद्धितमिते प्राक्तं बाम्हणेवेदपारगेः । यदेकं
जम्हणः पाद इदृष्टत्व मासतं घदस १८ बहुत्वाद्विपभावानां विश्वशब्दः प्रयज्यते । नाम्हणे-
नवम अडकलाय
"॥४४॥ 0०० ०००७०.
तेच ते महाभूत पुनः भावत्वास प्राप्त झालें ६. त्यानें पूर्वी जलाक्ञर्यांतन पृथ्वीद्-
वाचा उद्धार केला. अम्हाच्या स्थानास म्हणजे मेरूषृष्ठास प्राप्त होऊन तेच अम्हत्वास
९ चतुमुखतत्वास ) प्राप्त झालें. याप्रमाणें अव्यक्त असाही पृथ्वीचा उद्धार करणारा व्यक्त
झाला ७. तव्हा पदसघामध्ये मरूचं सुंग बम्हलोक झालें. ते शग शेकडों व सहस्रावाधे
याजन उच्च हात ८. असाच याच्या चॉपट त्याचा विस्तार होता. अथवा त्याची
ठामा-रुदा-उचा काणत्याह प्राण्याला दिव्य ज्ञानाने अनेक सहस्र वर्षोनींही मोजता
यण शक्य नाहा &. ॥शेलांनी व्याप्त असलेले त्या पर्वताचें चार पारश्वीविस्तार हे राजेंद्रा
रकडा याजन वस्ताणे हाते १०, पण त्यांचें यथार्थ प्रमाण कोणालाही कळळें नाहीं,
सम्हदवाच्या वद्ळत्त्या, यागयुक्त, सदा सिद्ध, व नित्य बरह्मपरायण पत्रांनी त्याची गणना
असख्य वळ] कळी ११. देवंद्रांसह वायूंनी, र्द्रांनीं, वसूंनीं, विश्वेदेवांसह आद्ित्यांनीही
त्याच पमाण जाणळं नाही. अत्तो; वर सांशितलेल्या या सर्वासह वितामहाच्या स्वरूपान भग-
बान पुथ्वापवाच व पृथ्वांचं रक्षण करूं लागळा. राजा. सर्य व वरुण य]सह संघातास प्राप्त
ठल्या पुथ्याच ता दष्णुसह रक्षण करूं ठाग्रला १२,१३.हेभा/ता, परमात्म्याने बह्मापा-
न यात झालेल्या त्या त्राहस्वरूपानेंच हे सर्व कलं. विष्णुमय तेज सर्वत्र समतंस प्राप्त
साळ आहे १४. अनक नियमांनी युक्त असहेल्या, सत्यवतपरायण व वेदृपारग त्राह्म-
शाचा त्यालाच अझ अस हटलं आहे १५. असो; याप्रमाणें हे तीन लोक ब्राह्म दिवसा-
"प समाईत आहेत. त्या दिवशीं अव्यक्त असलेलें अहम प्राणामध्ये व्यक्त हांऊन प्राति-
डत झाळ आहे, असा अनुभव येतो. १६. इश्वराच्या निःश्वासेत मात्र प्रभावाने विठष
प्रकार (वधान कल गेलेले नित्य कर्म निष्कपट भाषण करणाऱ्या पुरुषाकडून शुद्धाचित्तानें.
हाऊ लागळे असतां तंच हित असं हटडें जातें १७ वेदुपारगत आह्मणांनीं त्याला हित
अस हटळ आहे. अह्माचें जे पद् क्मजन्य सुकृतफलास प्राप्त झाल आहे तो त्याचा एक
सामान्य अश आहे असें वेद सांगतात १८. ज्याचा एक पाद हं सर्व विश्व आहे .तो
जहभूत आत्म! नित्यसिद्ध आहे. ( कर्म प्राप्य नाही ) पण ब्राह्मणांच्या चित्तवृत्ती अनेक
असल्यामुळे त्या सत्यत्रतपरायणांनीं त्या एकाढान्व इंद्र, मित्र वरुण इत्यादि. नांवें दिलीं.
क्ट सहर्षिव्यासप्रणीत श्रीहरिवंशपुराणं । | अध्याय
अँम्हभूनात्मा सत्पत्तपरायणेः १५ विश्वरूप मनोरूपं बुद्धिरूप च मानयव् ।) एव द स
भगवाच प्रथमं मिथुनं सजत २० स एव भगवान्विश्वी देव्या सह सनातनः ।! वधाय
विपळात भोगा तम्हा चराति सानुगः -९स एष भगवाच अम्हा नित्ये बम्हावदा वरः | [नवा-
जणपद रांउणासकिंचनप्थेषिणास २२ सोमात्सोमः ससुत्पत्षो धारासलिऊावग्रहात । ययाभ-
बिक्ती भतामाबाइधिपत्ये सहेश्वरः २३ अभिषिच्य च भूतेशं कृत्वा कर्म स्वभावतः । नदाल
स्म तदा नाद तेन सा हाच्यते नदी २४ सा अम्हळोके संभाव्यमाभेश्य सहखधा । गा. गता
गगनादेवी सततचा प्रससार च २५ सहुख्राथा च राजेन्द बहुधा च पुनः पुनः । इम लाक-
सुं वैव भावयन क्षरतेभवस २६ ततो भूतानि रोहान्ति महाभ्ूतफळान च । ततः सव
कियारंभाः पवर्तस्ते समनीषिणास् २७ चतुरभिर्वदनेस्तस्य मुखपद्याद्वानिःसताः । तदाक्षरमयी
शिद्धिदिशत्वं ससुबागता २८ तस्य ज्ञानमय पुण्य चतुष्पादे सनातनस् । पातित्वेनाभवददवी
चम्हा चाच पितासमहः २९ पादा धर्मस्य चत्वारो येरिद्ं धार्यते जगत् । ञजम्हचयेण व्यक्तेन
य॒हस्थेन च पावने २० गुरुषावेन वाक्येत श्रुद्यगामिनणामिना । इत्येते धमंपादाः स्युः
स्वर्गहेनोः प्रचादिता! ४१ न्यायाद्धमेण गह्येन सोमो वर्धेति संडळे । बह्मणो बह्मचरणाद्वेदा
कड बब
य यज्ञामध्ये त्यांचाच ते उपयोग करिदात १९. स्थूठरूप व सूक्ष्मरूप असें दोन्ही बुद्धि-
मात्रस्वरूप आहे, असें जाणणारा भगवान् उक्त क्रमानें पहिलें -स्रीपुरुषात्मक जोडपे उत्पन्न
करता झाला २०. ( पण तें जोडपें सुद्धां बटाप्रमाणे त्याचेच रूपांतर होय. ) कारण
तोच सनातन भगवान् बह्मा विश्व देवीसह अनक भोगांस प्रकाशक करून त्यांच्या उप-
भोगाकारितां कः्यपादि अनुयायींसहवर्तमान कर्मानुष्टान कारेतो २१. तो भगवान् ज्मा
निर्वाणघदास जाणाऱ्या व दुरिऱ्यांच्या मार्गाची इच्छा करणाऱ्या नह्मबेत्यांस नित्य श्रेष्ठ
आहे २२. स्त्रगांतून पडळेली जलधारा हच ज्याचें रूप आहे अज्ञा सतत अलुष् ज्ञान-
सक्तिमान् परमश्वरापाठून चंद्र झाल्य. त्या धारेने त्या महेश्वराला भूतांच्या आधिपषत्यावर
अभिवक केळा २३. भूतेशाला अभिष्षेक करून व स्वभावतः कर्म करून ती ६ घारा )
सत्झाळ मोठा नाद करूं ठागली. त्यामुळें निला नदी असें ह्मणूं ठागढें २४. असो; ती
पूज्य बझळाकात सहस्रधा फोडून झणजे मार्गरोधक पर्वतादिकांचें उन्मळन करून
आकाांतून पृथ्वीवर आल्याकारणानें ती देगंगा हेऊन सात मुखांनी पसरली ( गोदा-
चाहा उद्दछून हा उल्लेख असावा. ) हे राजेंद्रा, भागीरथी, नर्मदा इत्यादि नद्यांच्या
रूपाने ता पुन: पुनः असेक प्रवाहांनी पसरते. असो; आविद्याजन्य अशा या व पर
लोकाला पुड करीत चंद्र राहतो २५ २६ त्यामुळें महाभतांचीं जणंकाय फळंच अशीं मरत
( जरायु जादि चतुविंध प्राणी ) वृद्धि पावतात. त्यांच्या योगानें विद्वानांचे सर्व क्रिया-
रभ प्रवृत हातात २७. ब्रह्मदेवाच्या मुखकमळापासून चारप्रकास्चे चार. वेद निघाल.
तेव्हा ताच अक्षररूप सिद्ध उपडेज्ञत्वास प्राप्त झली २८. त्याच्या. ज्ञानमसन पुणय़क्तारण
सनातन. ( कह्या, उद्गाता, होता ब अध्वर्य या ) चार पाद्मय यज्ञ असन त्याचा स्वामी
जेह्मा देव झाला. पण हें संत्र पितामह ( शुद्ध बह्मच ) आहे २९, ज्यांच्या. योगाने
जमाच घारण हात ते धमाचे चार पाद आहेत. स्वाघ्यायरूप व ध्यानरूप अक्षा व्यक्त
क्यात रक प्राद हता. मृहांत स्थित असलेल्या गहस्थाश्रमार्न दसरा प्राद होतो.
आह्ण़य़ा सराव दुवह झालेल्या वानप्रस्थाभमानें तिसरा प्राद होतो. आणि तत्त्वमस्याद्रे
कुष्गु ___._. भविष्यपर्वे ४९.
चर्तन्ति शाश्वताः ३२ गृहस्थानभिवाकथेन तृप्यन्ति पितरस्तथा । करषयोरे च अरसेण
नगस्थ शिरांसे स्थिताः ३३ नगस्य तस्य संपश्य मेरोः शिखरसुत्तमम । पद्ध्चा संपीड्य वृषणा
'वृषिभिस्तार्वचारयते ३४ ग्रीडां निगह्य पष्ठं च विनाम्य प्रहसान्षिव । नाभिदेश्षे करो न्यस्य
सर्वतोंगानि संक्षिपत ३५ म्धिं बह्म सडात्क्षिप्य मनसापि पितासमहः । असजन्मनसा विष्णु
योगादयोगेश्वरस्य च ३६ व्यातिरिक्तादियो शिष्णुबिबाहविंबनिवोद्धूतः । तेजोसूर्तिधरो देवो
नभसींवुरिवोदितः .७ रराज ञअह्ययोगेन सहत्षांशुरिवापरः । विराजन्नमसो मध्ये प्रभाभिर-
क्त
कूटस्थ आत्मत्रत्त्वप्रातिपदक संन्यासाश्रमानें धर्मांचा चवथा पाद होतो. हे धर्मपाद सुखाचे
कारण ह्मणून सांगितलें आहेत ३०,३९१. वेदान्तन्यायानें श्रवणमननद्वारां पारिपर्ण झालेल्या
विचाराच्या व योगसंशुक गुह्य धर्माच्या योगानें मंडळामध्ये सोम वाढतो. ( बह्मांडगोलामध्यें
चंद्रदेवताक मन अध्यात्म फरिच्छेदाभिमान सोडून समष्ट्यमिमान धारण करतो. ) या प्र-
माणे प्रमाणभूत वेदापासन योगानुष्ठानाचें ज्ञान करून घेऊन साक्षात् योगानष्ठान केलें
असतां शाश्वत वेदही बाधित होतात ३२. पूर्वोक्त बम्हप्रातिापादक वाक्याने यक्त अस-
लेल्या गहस्थांस पाहून पितर तृप्त होतात. त्या पर्वताच्या शिखरावर रहाणारे क्रषीही
धंमांचरणानें आनंदित होतात ३३. ( याप्रमाणें आपापल्या आश्रमधमीचें अनष्टान कर-
णाऱ्या गहस्थादिकांचे आहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य व अपस्ग्रिह हे यम आणि शोच
संतोष, तप, स्वाध्याय व इश्वरप्राणिधान हे नियम स्वभावतःच सिद्ध होतात असें सांगन
आतां आसनादे पुढच्या योगांगांचें विधान करण्याच्या इच्छेने प्रथम मेरुशिखरसज्ञक
नबह्मलोक जिंकावा असे सांगतात.) ज्याअर्थी आश्रमधमंतंपत्न कर्षीकडून त्याचाच विचार
केला जातो त्याअर्थी त्या मेरुसं्ञक पवते उत्तम शिखर, पायांनी व्षणांस दाबून धरून,
पहा ३४. म्रीवेच्ा निग्रह करून ( म्हृणजे हनवटी गळ्याच्या खालीं रांवून ), ऊर वर
येईल अश्या बेताने पाठ वांकवून, हंसत असल्याप्रमाणं ( दांत दांतांस स्पधा न करतील
अश्ाारीतीनं ), नाभिप्रदेशीं जोडलेले हात घरून, स्वतः शरीरावयवांचा निग्रह
करावा ३५. मूर्धास्थानीं बम्हाचा न्यास करून मनाने पितामहार्चेही संघारण करावें.
कारण योगेश्वराच्या योगसामरथ्यानें पितामह मनाने विष्णूस निर्माण करता झाला.
( त्यानेही प्राणायामाच्या योगाने मनाचा निरोध करून सृष्टीच्या उत्पत्तीचे अचिंत्य
सामर्थ्य मिळावेलें. तसेंच आधुनिक जीवालाही प्राणायामान मनोनिग्रह केल्यास अचिंत्य
ऐश्वर्य प्राप्त होणे शकय आहे ) ३६. ज्याची इंद्रिय विषयांपासून निवत्त झालीं आहेत
असा प्रत्याहारव!न् योगी जवळ असलेल्याही विषयांचे ग्रहण करीत नसल्यामुळें परिच्छेदा-
मिमानाभावीं व्यापक होतो. मुशीत धातूंचा रस ओतून त्यांतून तसठी च मूर्ति जशी काढावी
तशी त्याची अवस्था होते. आकाशांत उद्॒य पावलेल्या जणुं काय चंद्राप्रमाणे तो तेजोमतिंघर
दैव होतो. ( याचा भावार्थ-- घटामध्यें ठेवलेल्या दिव्याची प्रभा घटांतीळ अवकाक्ा-
लाच मात्र व्यापते; तिलाच घटाच्या तोंडांतून बाहेर सोडल्यास ती घरांतील कांही
मागास व्यापत्ते पण तोच घागरांतील दिवा बाहेर काढल्यास घरांतीळ सर्व भागास
व्यापतो. हँ प्रासेद्ध आहे. या दृष्टान्ताप्रमाणें जीव चैतन्य देहांत असले झणजे केवळ
देहांतील भागासच विषय करते. इंद्रियांच्या ह्वारां बाहेर. गेले कीं, त्या त्या इंद्रियांच्या
विषयास व्यापते, व मनानें त॑ सर्व. सृष्टीचे चिंतन करूं ढागल॑ कीं, जगन्मय होते. त्यामु-
धे
आक. हाका कला
१ महर्षिन्यासप्रणीतं श्रीहारेवंशपुराणं | डं
तुळ प्रथः: ३८ नोपलभ्यात मूढानां पत्यक्षे बह्म शाश्वतस । ळळाटमध्ये त्ष्तिं टरधाभूतं
क्रियां प्रामे ५९ ज्योतिश्वक्षूषि संबद्ध बिंबं भास्करसोसयोः । बुध्या पूव तु पश्यान्त अध्या-
स्सविषय रताः ४० बाह्मणा वेदविद्वांसः सत्यन्रतपरायणा'ः । नेतरे जातु पश्यन्ति अध्यात्स
नावबुध्यते ४, हिंसायोगेरयोगात्मा सर्वपाणचरेनृप । झ्तयो झांवे भूतेशो _ मोहम्राप्तेन
ख्बनसा ४१२ कमाभेः कुत्सितेरन्येः सवपाणिवधेषिणास् । नराणां योगनाधाय स्वेघु मातेषु
भारत ८३४ ससाहेतसना बम्हन्मोक्षमाप्तेन हेतता । चन्दमण्डलसंस्थानाज्ज्योतिख्वान्ये समह-
त्तदा ४४ प्रुविड्य हृऱ्यं क्षिप॑ गायञ्यानवनान्तरे | गर्भस्थ संभवो यश्व चतुर्धा पुरुषा-
त्मक: ४५ बह्मतेजोसया युक्तः झाश्वतो5थ धरुवोइव्ययः 4 न चेंडियगुणेयुक्ती5युक्तस्तेजो-
ग्रृणन च ४६ चंदांछाविमलपख्यो आजिष्णुर्वर्णसोस्थतः । नेत्राभ्यां जनयद्देवो क्ररंबे द् यजञुषा
सह ४७ सामवेद च जिह्ाग्रादर्थर्वांणं च सूर्धतः । जातमात्रास्तु ते वेदाः क्षेत्र बविन्द्न्ति
1. ] |.
नागीण
७१७0 ७७0000000७” डड
ळेंच योग्यांना सर्वज्ञत्व प्राप्ष होत असतें ) ३७. नंतर देहादि तांदात्म्याध्यास जाऊन
प्राप्त झाढेल्या बम्हभावानें तो योगी साक्षात् दुसऱ्या सूर्याप्रमाणे ज्ञोभतो. त्याच्या हृद-
याकाज्ञांत प्रभु अतुल प्रभांनीं विराजमान होदो ३८. पण भुंवया ब नासिका यांच्या
राधंभागीं असणाऱ्या व नियमन क्रियेस उद्देशून द्विधा झालेल्या शाश्वत बम्हास मूढ
साक्षातू जागत नाहांत ( पण योग्यांनीं तेथेंच चित्ताच्या धारणेचा अभ्यास करावा ) ३९.
( आतां धारेचा विषय सांगतात--- ) सूर्य व सोम या ज्यांच्या देवता आहेत अक्षा
इडा व पिंगळा नाडींच्यामध्यें नेत्रांशीं संबद्ध असलेली ज्याते हा धारणेचा विषय आहे.
पूर्वी अध्यात्मांवेषयामध्यें रत असलेळे.मागाहून बुद्धीच्या योगानें तिळा पाहतात. ४७.
घेदुवेत्ते व सत्यत्रतपरायण बाम्हणच तिठा पहातात. अध्यात्म्यास न जाणणारे इतर
पाकुत जन त्यास पाहू शकत नाठींत ४१. ( इतराचें वर्णन करितात ) जो या भूलोकॉ
भूतांचा निग्रहानुमह करण्यास समर्थ असलेला योगी ऐश्वर्यकृत मोहास प्राप्त झाठेल्या
चित्ताने अयोगात्मा होतो त्या योगास प्राप्त होऊनही स्वरूपानंदापासून च्युतचित्त
झालेल्या पुरुजास ऐश्वर्य सर्व प्राणभक्षक (हिस्ता योगानें पराभूत करून सोडतात ४२. सर्व
प्राण्यांचा वध करण्याची इच्छा करणाऱ्या त्या पुरुषांचा जो इष्ट विषयांच्या निमिचानें
अन्य कुत्सित कमीशीं संबंध जडतो. ( यास्तव योगसिद्धीविषयीं आनंदित न होतां
त्या श्रेयो मार्गात विघ़ करणाऱ्या आहेत असें जाणून त्यांचा त्याभ करावा ) ४१. योगा-
मध्यं अशा अनक विप्नं यत असल्य'्मुळें अम्हामध्यें मनास स्थिर करून मोक्ष ॅमेळावे-
ण्याच्या हेतनं चेडमेडररूप मनोविग्रहास सोंडून त्यांतील मोठ्या दीप्त ज्योतीस म्हणजे
इंद्यस्थ चतन्यास आप्त वहाब ४४. विघांच्या भीतीनें सत्वर हृदयांत प्रवेश करून गाय-
व्याख्य सगुणनम्हाचंडी प्रकाशक अशा शुद्ध ज्योतीमध्ये स्थिर रहावें. अव्यक्ताचा संभव
अकार, उकार, मकार व अधमात्रारूपानं चार प्रकारें होतो ४५. तो पनिरातिशय उत्कृष्ठ
तेज जें चेतन्य तन्मय आहे. इंद्रियादिकांचा विषय होत नाहीं. तो शाश्वत, कृटस्थ व
भव्यय आहे. तो इंद्रियग्राद्य रूपारद गुणांनीं युक्त नाही. पण तेजोगुणांनीं ( म्हणजे
गातात तादात्म्याध्यास झाल्याकारणानं त्याच्या सुसदुःखांदे गुणांनीं ) युक्त होतो ४६.
व झप्य हे न्याल र त्हादकारक आहे. तो सद्नेसतरण पावतो. लाह
अ त रुंष्य हे ज्यांचे वर्ण आहेत अशा तेज, जळ व अन्न यांच्या परिणामभूत
र्ण बड म र्ग भं ४9 पव ४
७] _ भविष्यपर्व । कश
तत्त्वतः ४८ तेन वेदत्वमापक्षा यस्मातठ्न्दन्ति तत्पदस् । ते सजस्ति तदा वेदा ञह्मपरव सनात-
नस् ४९ एरुषं द्व्यिरूपाभं स्वेः स्वे्भावेर्सनोभवेः । अ्थर्वणस्त यो योगः शौर्षे यक्ञस्य
त्स्यूतया ५८ आवाबाहवन्तर चेव फग्मागः स भवेत्ततः । हृदय चेव पार्श्व च सास भाशस्तः
निर्मितः ५१९ बस्तिशीषे कटीदेरी जंघोरुचरणः: सह | एवसेष' यळुर्भाग: संघातो वक्षकल्पित:
चुरुषा [दव्यरूपाभम* सभूताह्यमरात्पदात ५२ स ह वेदसयां यक्ष सवेभतसुखावहः । उभ-
याळाकयोस्तात ।डेसावज्यः सनातनः ५३ योगारंभं कर्म साध्यं बह्मचर्ये सनातनस । प्रभव:
सवभूतारना. यो विन्दन्ति सा वेदवित् ५४ स सिद्धः पोच्यते छोके सारेच न संदायः
निर्कतेः सर्वकमभ्यो खुनिमिर्वेदपारगेः ५५ वेष्णवे यक्षसित्येवं नवन्त वंदपारगा: । बाह्मणा'
निकमश्रान्ता वेदापानेषदे पदे ५६ जनमेःजय' उवाच ॥ चेतसस्तृपळंभं हि मनोग्राहस्य
कामत: । कारणं भश्रांतुभिच्छार्मः यथा त्व सन्यसे सुने ५७ वेजषेंपायन उवाच ॥ न हास्य
कारणं किचिद्वाह्य भवा. भारतः । अंतगत कारणं तु शरीरं सानसं सुप ५८ येन
वेद्य विदुसत्या आह्णाः सोशेतत्रताः । अवेयमांपे वेद च शक्यं घेत्तं न. कसंणा ५९
“भभ ह हसिििसिकाा्कााळाकााााावात
रिश डय "काडा
फशी” णी”) औभणताचा
ही
देंहाकमरांत तो राहिळेळा असतो. तो देव दोन्ही. नेत्रांपासून यजुर्वेदासह' करग्वेदास उत्पन्न
करतो ४७. त्याच्या जिह्लाय़ापासून सामवेद वः मूधप्रदेश्ापासून' अथर्वणवेद झाला. व्यक्त
होतांच हे आपापल्या उपाधीस प्राप्त होतात. ४८. ते तत्पदास प्राप्तहोतात हणूनच त्यांना वेदत्व
प्राप्त झालं आहे. ते वेद् अगोदर सनातन'ब्रह्मास प्रकाशित करितात. ७२९, ते चारी.मिळन आपा-
पल्या स्वभावभूत मनोरथांनीं दिव्यरूपाकाति पुरुषास निमाण करितात. अथर्वणाचा. जो!
यांग तं यज्ञार्च मस्तक ह्मणून हटले आहे ५०. त्या पुरुषाच्या बाहूंचा मध्यमाग व. गळा?
हाः कग्भाग होय. हृदय व कुशी हा सामभाग निर्माण कला आहे. ५१.. बस्तीचें मस्तक:
आणि जंघा, मांड्या व चरण यांसह कटिदेंड एवढ! हा यजुर्भाग होय: सारांश, अज्शाः
प्रकारचा यज्ञकल्पित संघात आहे. दिव्यरूपाने प्रकाशमान होणारा' पुरुष अमर पदापा- |
सूनः उत्पन्न झाला. तो वेद्मय यज्ञ सर्वभूतांस दोन्ही लांकीं सुखावह आहे. कास्ण तोः
सनातन योगयज्ञ. हिंसाशून्य आहे ५२,५३. सनातन कर्मसाध्य योगारभ ब्रह्मचर्यात. स्थित
आहे. या सवंभूतांच्या उत्पत्तिरूप योगाळा जो जाणतो तो वेदवेत्ता होय ५५. त्याला
लोक्धंमध्यं सिद्ध असे हणतात. ती त्याची सिद्धिच आहे यांत कांही संशय नाहीं. सर्व
कमंबधांपासून मुक्त झालेल्या व वेदांत. पारंगत असलेल्या मनीकडून' तो. सिद्ध हटला
जातां ५५. परमाथ वस्तु प्राप्त करून देणाऱ्या वद्रहस्यः विद्यारूप पदामध्यें निष्ठा ठवर-
एणार, [नयमाच्या यांगाने श्रांत झालेलं वदपारग ब्राहझ”८ण' त्याला मज्ञ. अर्स म्हणतात ५६...
जनमेजय: ---स्वेच्छेनं मनाग्राह्य असलेल्या. चित्ताचा उद॒थ पुनः: कोणल्या कारणानें. होतो*.
हे मुने, आपल्याला जसें माहीत असेल तसें सांगा. तें ऐकण्या'ची' माझी इच्छा आहे ५७:
वेशंपायन :-- | कारण कांहीं नाहीं. हं राजा, चित्ताच्या' पनरुद-
या'च कारण आंतर अहे. शरीरानं केलेल सुकृत व. दष्कुत मनामध्ये संस्काररूपानं असतं
तच मनाचे उद्धोधक आहे ५८. ज्या' चेतन्यानें सर्व जाणलं. जातें तें तद्रूप सचे. असल्यामुळें
अवेद्य असंही' ते. ज्लास्र व आचार्य यांच्या उपदेशाच्याः हारां वे होतें. कमाने नव्हे
तोझषू्ण वते करणारे जाह्मण मर्त्य त्याला याच उपायाने जाणतात ५९. राजा, यास्तव
वेदाध्यायी, विद्यामदहीन, बक्षयज्ञादे. करणाऱ्या, सदा ज्ञातततत्व ब्राझणानें सिद्धीकारतां'
ट्र सडबिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिंबंशपुराण । री [ अध्याय£
नाम्द्ोपविदीतनचसदानहानिधावेणा । सदाविदिततस्वेनासिद्धिहेतोमहीपते ६१. तदा
सैवय :रचिडत्या निता बम्हकमंणा 1 उपतिष्ठेत स भअुरुबडांजालेपरा टवंजः ६१
सायं पापण्यतच्वज्ञो सोक्षकर्मानि कारयेत् । विंनीतो जम्हभावेन समा हितसातळछानः ६२
संभप्रपयेदे मनसा वेप्ष्णवं पदसुसममस । ध्यायक्षेव भसीदेत समाहितसाताहेजः ६३ गच्छत
परमं अम्ह निर्विकारेण चेतता । अपुनर्भवभावज्ञो निर्भसो भावबन्यनात ६४ तदेवाक्षर-
मिच्याहर्यत्तट्रम्ड सनातनस् । ताहे तत्कसंयोणेन विद्यायोगेन दाशतम. ६५ जाम्हणानां
विनालाना घेष्णवे पद्संचये । सवेडव्यातिरिक्ताना कासयोगविगाहणास ६६ अघुनर्भा-
विना छोकाः कसंवांगप्राताठंताः । अनादानंन सससा राजन्कलाण कममाण ७७ अता
द्ृघ्यते जन्तुर्निरादानात्मखुच्यते । ञाम्हणेश्यः कियावातिजेतोः पूवाज्जनाधिप ६८ पक्तर्श्व-
द्वियवन्थेन मापश्व परनं पडळ । न भूयः एुनरायाते सध्तुषं देहविग्रहस ६९ | ६१३ ] इति |
श्रौमन्मडाभारते खिळेघु हारिवंशे नविष्यपवाणे सप्तदशो५ध्यायः ॥ १७ ॥ र
जनमेजय उधघाच ॥ उपसर्ग च योग च ध्यातब्यं चेव यत्पद्स्. । न भूयः पुनरायातिं
मानुधं देहविग्रडन १ वेशपायन उवाच ।। श्वृणु विश्तरतः सर्वे यथा पृच्छासे भेधया ।
उपपरधेन मनसा ज्ञम्हादींनामनेकधा २ पंचासेद्धिएणांस्त्यकत्वा पद्यतो नम्हणो सूप ।
यत्न करावा ६०. सदा शुचि व बहझकर्मांच्या योगानें नियत होऊन साधक जाह्मणानॅ
हात जोडुन गुरूपाशी शुश्रषेकारितां उभं रहावे ६१. त्य तत्त्वज्ञान सकाळसंध्याकाळ
मोक्षोपयागी कर्म करावीत. नह्मभावारने गवहीन, समाहितचित्त व मननशील. व्हावें ६२
मनान उत्तम केष्णवपदास प्राप्त व्हावे. छत वित्त ब्राह्मणाने ध्यान करीतच.
प्रसन्न रहावे ६३. अपुनजन्माचा भाव जाणणारा. वं परमात्म्यामध्ये चित्ताचा
सर्व भाव ठेवल्यामुळे ममताशून्य झालेला. साधक निर्विकार चित्ताने परजह्मासः
पॉाँचतो ६४. जें सनातन जश तेंच अक्षर असें ह्मणतात. निष्काम कर्मयोग व विद्या-
योग यांच्या योगानें त्याचा साक्षात्कार होतो ६५ गवेशून्य, वेष्णव पदामध्ये. निश्चित
सव द्रब्यराहेत ( संग्रहशून्य, त्यागशील ) व खासा कर्म योगाची निंदा करणारे असे
ज त्राह्मण त्यांना त अक्षर ब्रक्नम अवगत होत ६६. हे राजन्, प्रत्येक कर्माच्या फळावि-
ष्या मनापासून नारच्छ असलेल्या पुरुषांचे पुनर्जन्मरहित लोक कर्मयोगामध्येच प्रति-
४ित आहेत. ( निष्काम कमयोगानें त्यांना मोक्ष प्राप्त होतो. ) ६७. कारण फुलाचे
सकल्यद्वारा महण केळ का प्राणी बद्ध होता व संकल्पानेंच त्याचा त्याग केला असतां तो;
मुक्त हाता. हे राजन्, कमफला'चा त्याग पूवसंस्कारामुळेंच होणें क्षक्य आहे. यास्तक
वद्वान् ञाझणांपासून कमाचं तत्त्व समजून घेऊन प्राण्याने कर्म संपादन करावें ळ्ट
याझमाण दाव प्रयत्न करून इह्वेय बंधापासून मुक्त व परमपदास प्राप्त झालेला योगी
पुनरसाप मानुष शरारांत येत नाहीं ६९. इति श्रीमहा. ति. हारे भांषेष्यपवांचा सतरावा
अध्याय समाप्त झाळा. ॥ १७॥
जनम जय:--ज्याच्या योगाने मानुष देहाकार पुनः प्राप्त होत नाहीं ते ध्यान
करण्यास उडाचेत पद, यांग व त्याचा उपसर्ग मला सांगा १ वशपायन:-बह्माद याग्यांस
अनक्क प्रकार प्राप्त होणाऱ्या योगोपसर्गादिकांविषयीं तं जे विचारीत अ हेस तं सवे मेघा-
रफ सनान पक २. राजनू, पांच इंद्रिभांनी क ल्प्ढ्ल्या दूरचा शब्द ऐकणं, दूरचे रूप
बुट | भविष्यपर्व । शश
योगयुक्तेन मनसा पंचे द्रियनिवासिनः ३ नम्हणाश्विन्तयानस्य अग्डयज सनातनम । बहु-
रूपमनेश्वयांत्मवताते निरोधनभ् ४ पंचेंद्रियस्य ग्रामस्थ नबद्वारस्थय भारत । कामक्रोधस्य
छाभस्य सान्वरुद्धस्य सधया ५ तेजसा शुर्धे वाधाय धूमो दोधूयते महाःन । नीललो ह्ि-
तवणाभेंः पोत; श्वेतेश्व धाताभिः ६ मांजिष्ठरागवर्णाजे कपोतसदशेस्तथा । शुद्धवे-
डूयेवणांभेः पद्मवर्णदलळप्रभेः ७ स्फाटिकेमाणिवर्थाभेनगिन्दसहशोस्तथा । इन्देगोपकवर्णा
भेश्वन्वांशुसलिलप्रमे: ८ बहुवणें: सुधूमोधेरिंदायुधसमप्रभेः । संपतासिश््व युगपन्मेघे!रिव
समागम ९ नेरुध्यन्त इवाकाशेपक्षवाद्वरिरिवाजिभिः । ते घुमवर्णाः संघात घना: साल-
छूधारिणः ॥ निर्वेसुश्वेव तोयोघान्विविशुव्तधातळे १० मार्ध्े वेव महानग्रिमांनसो धूयते
पड: । खुक्तः परसयागन शातशोधिभिराबृतः ११ तस्याचेंबिस्फुलिंगानां सहस्षाणि शताने
च । वससखुः सवगानेभ्यो ज्वळान्िव य॒गासथयः ५२ यावन्त्या वर्षधारास्तु तावंत्योच्यॉ
नरूस्य च । ससयुवारिधाराभिर्विएळे वसुधातले १३ वर्णाभ्यां युज्यमानस्य वाय दोघ्यते'
महात । दव्यासेद्धणणाळूतः सूक्ष्मभाणविवर्धनः १५४ वेगवान्भीमनिघोषो बलळवान्पाणगो-
चर: । तरच चाभेसंघातेधाताभिः सह संगतः १५ सहसख्रशोथ दातश्ा माते कृत्वा पथग्वि-
आणण णा
पहाणं, इत्यादे पांच सिद्धीरूप पंचइईंद्रियांत रहाणाऱ्या गुणांचा त्याग करून
यागयुक्त मनान अह्याचे दशन घंणाऱ्या ४, सनातन बह्मयज्ञ करून अद्माचें चिंतन
करणाऱ्या पुरुषास परवराग्याचे बळ नसल्यास अनेक प्रकारचे उपसर्ग उद्भवतात ७. पंच
शानँद्रेय समूह, नऊ द्वारे, काम, क्रोध वलोभ यांचा निश्वयात्मक बुद्धीने चांगळा निरोध
कैठा तर| ५ मुवयाव प्राण यांच्यामध्ये ठेवलेल्या तेजाशीं चित्ताचा संयोग करून राहिलेल्या
याग्याठा भयकर धूर दिस लागतो. नील वर्ण, रक्तवर्ण, पीत, श्वेत, मांजिष्ठ पारव्या-
सारखा, शुद्ध वडूयंवण, पद्मवण, स्फटिक मण्याचा वर्ण, नागराजाच्या वणांसारखा वण
द्रगोप किड्याचा वर्ण, चंद्राकिरिण व जल यांच्या रगासारखा रंग, इंद्रधनष्यासारखा
वानर रग इत्याद अनेक प्रकारच्या वर्णांनीं युक्त असलेल्या फार मोठ्या पृमांचे ओघ
एकाचवेळी सवे बाजूंनीं येत असलेल्या मेघांप्रमा्णे पळत येत आहेत असें
ड्सत ६-९. पंखयुक्त पर्वताप्रमाणें असलेले ते जणंकाय आकाशास भरून सोडतात
त धूमप्रवण संघात जळाला धारण करणारे मेघच होत. ते जलसमूहास ओकतात
व पृथ्वीतळी प्रवेश करितात. (हणजे रज व तम या गुणांच्या योगाने अविरक्त
याण्याठा नाड्यामध्यच हा सव भास होतो ) १०. नंतर मूर्धाप्रदेशीं मोठा मानस
आथे पेटतो. परम सामर्थ्याने युक्त असलेला तो प्रभ रोकडा ज्वालांनीं आवृत झालेला
असत! १९. युगांतींचे अग्नीच जळत असल्याप्रमाणे त्या अय्नीपास्रून सर्व गावांतून हजासें
व शंकर्डा किटाळें बाहेर निघतात १२. जितक्या ज वृष्टांच्या धारा तितक्याच अग्नीच्या;
ज्वाला जल्धारांशी मिळून विपुल पृथ्वीतलावर येऊन पोचतात १३. जलव आशे यांच्या
उल वे लालवणीनी युक्त असलेल्या ( त्या रूपाने परिणाम पावलेल्या ) त्याचा सत्त्वो-
(कॅप झाला असता दुव्य सिद्ध गुणांपासून उत्पन्न झालेळा व सूक्ष्म प्राणांची वा्धि कर-
णारा महावा्यु वाहू लागतो १४. तो वेगवान, भयंकर घ्वाने करणारा बलवान् वायच
साणसज्ञक सूत्रात्मा होतो. तो अश्नीशीं ज्यांचा हढ संबंध झाला आहे अशा त्याच पथ्वी
चे जळ या धातूशी संगत झाला असतां स्थूल होतो १५. नंतर ञहझमॉरत अग्नि, दुय
1.1 महधिंव्यासप्रणीतं श्रीहर्विंशाप्रार्ण ।. [ भध्यास.
धाम । असिरत्रायुर्जलं भमिंधांतवो जम्हचोदिताः १६ ससवायत्वसापशचा ची जभूता सही पते '
संघात तम्हयेभेन धातवो गामता नृप १७ यट्टम्ह वक्षपोमंध्ये सर्कस: पुरुषो चिराठू ।
तयोरन्यान्वसन्त्सूक्ष्मान्तसने एुरुषोीतसः १८ स एव भभवान्विष्णुव्यक्ताव्य्त समातन:
आधारः सवंबिद्यानां प्रलये प्रलयान्तळत् १९ तं सार्घि धातुभिनंद्ध विशान्ति अम्हःचोिता भे
तैढतरा पर्वा: सर्वे ज्ञातारः सुखदुःखयोः २० अथ चोष्टितुमारन्या मूर्तयो नम्हसमिता: |
भिच्वाचधरणी देवी पापयन्त दिशो दृदा २९ इत्येते पार्थिचाः सर्वे कषयो बम्हनिर्मिता: । तनैव
झलयं याता भूमित्वउुपयाग्ति च १२ कर्मक्षयादिठुच्यंतेधाताभिः कर्मबन्धनेः | कर्मक्षयाठ '
सक्तत्वाद्न्द्रियाणां च बन्धनात २३ तामेळ प्रकृति यांति अक्षता कर्मगोचरे: | क्षराद्धूमक्षयं
येच अधिगर्भास्तपोमथाः २४ येन तन्तारिवाच्छन्नो भावाभावः प्रवर्वते । घूमादभ्रास्तु संभूताः
अभात्तायं सुनिमलम् २५ जगतीं जलात्तुसंभूता जगत्येव च यत्फळड । फलाद्रसस्तु संजक्ले
रसात्याणम्तु देहिनास २६ रसश्व तन्मयो यज्ञे यत्तजम्ह सनातनस् । प्रधानं बम्हेचोहिष्ठ
बहुभिः कारणान्तरेः । ज्ाम्हणेस्तपासे श्रान्तेः सत्यन्नतपरायणेः २७ अव्यक्ताद्व्याक्तिमा प्न
जल व भाम ह धातू शकर्डा अथवा सहस्रावाथे भिन्न भिन्न सूती करून रहातात १६. हे
राजन्, संघातरूपास प्राप्त झालेले ते धात बीजभत बनतात. हे राजा, बह्मवेगानें ते घात
सघातरूवास प्राप्त झाल आहेत १७. दोन्ही नेत्रांमध्यें असलेलं जे चेतन्य तोच सद्ष्म'
पुरुष व वराट हाय. त्या दोघांपासून बह्मभूत योगी त्यांच्याच सारखे दुसरे सूक्ष्म वसू
नमाण करता (८. अशा योग्यतेचा योगी हाच भगवान व्यक्ताव्यक्त सनातन विष्ण
हाय. सव वद्याचा आधार, व प्रलयसमर्यी प्रलयान्त करणारा आहे. १९. मुर्धाप्रदेशी
सृत्रात्मरूपान [स्थत असलेल्या योग्यामध्ये ब्रज्ञदेंवानें ज्यांस प्रेरणा केडी आहे असे इतर
झतदु-वाच भाक्त् व जाते जीव प्रवेश कारतात २०. कारण स्थळ देहावरील आभिमान
टाकून इशसाम्यास प्राप्त झालेळे व सूत्रात्म्याच्या ऐश्वर्याने यक्त असलेले ते चेष्टा कराव-
यास ठाम असता दशादेशांस जाऊन पोंचतात. ( या अवस्थेंत योगी सर्कात्मरूप
हात असल्यामुळ सवावत होतो ) २१. याप्रमाणें हे खर्व पृथ भूतांपासून झाठेळ कषी
व्यवहाराकारता योग्यांनींच निर्मिळे आहेत. प्रलयसमयीही तेथेंच लीन झालेले ते भामे-
भावास आहत हातात २२, कमक्षय झालेला असल्यास ते कर्मबन्धनभत घधांत कडून मुक्त
कठ जातात. कमक्षयामुळे त इंद्रियांच्या बंधांतून मुक्त होतात २३. आणि कर्मठ लोकांस
सशात असलेल्या त्याच प्रकृतीस प्राप्त होतात. पण तेच आग्निहोआढदे प्रधान कुच्छूचां-
द्वायणाद तपामय असले तर त्या कमामुळें धरमादे मार्गानें प्राप्त होणाऱ्या स्थानास
जातात. ( तेथून पुनः संसारांत यावें लागतें. ) २४. कारण न तुटलेल्या तंतूप्रमाण
कमाच्या थोगाने सड्सद्रूय संसार प्रवत्त होतो धूमाच्या दारा त अभरूप
बेनेतात. अश्नापासून आते. निर्मळ जल झालें २५. नंतर जलरूप झालेले त कर्मी
रेट'च्या धारांबरोंबर पुर्थ्यावर येतात. तेथें ते अनक्षरूय बनतात. तें अन्न
उस्पाच्या शरारांत जाऊन अंत्नरूप फलाचें रसामध्ये रूपांतर हाते. रसापासून रक्तार्दी
कमान शरारधारी जीवाचे प्राण पुष्ट होतात २६. फळापासन उत्पन्न झालेला रस बहम-
अतन्यमय असतो. ( बह्माच्या सत्तेनेंच देहादिकांमध्ये चेतन्य असतं. ) यास्तव र्जे सना-
तन अक्ष तंच प्रधान आहे, असें अनेक यक्तींनी तप करून श्रांत झालल्या क॒सत्यवतु-
१९ १ भविष्यपर्च । ५०५
स्वेन भावेन भारत । अन्तस्थं सर्वभूतेषु 'चरन्तं विद्या सह २८. कमकतोते राजेंद्र विषयस्थ-
सनेकधा । नोपलभ्येत चक्षुभ्या तपसा दग्धकिल्बि: २९ उपलभ्येत चक्षर्भ्या ज्ञानभिर्न-
म्हवांदाभिः । निःसृतस्तु कुवोसंध्यान्मेघमुक्त इवांजुसाच ९० चरद्धिः पक्षिवछोकेनिद्द-
द्वोर्नेष्पारेप्रहेः । योगधर्भेग कोरव्य झुवमासाथते फलम् ३१ पादुर्भावंक्षयं चेव भूतस्य निधनं
तथा । विधत्ते शतशो अम्हा संक्षये च भवेत्तदा ३२ कमणः कर्मयोगज्ञो भूतेभ्यो नाव-
सराय: । अविनाशाय लोकस्य धर्मस्याप्यायनेन वय ३& युर्ग दहादरासाहर्नं सहस्नयुगसोहे-
सस । एतट्टम्हयुगं नाम युगानां प्रथमं युगम् ३४ सहस्रयुगयोरंते संहारः प्रलयान्तकृत !
खझूम भवाते लोकानां निबिंकारमचेतनस् ३५ तथा प्रलयमापत्न ज गत्सर्वे सनातनस् ।
अम्ह संपते सूक्ष्म निर्मित कारणेर्मुणेः ३६ [ ६४९ ] इति श्रीमहाभारते खिळेषु हारेवंशे
भाविष्यपर्वणि अश्टाद्शो ध्याय: ॥ १८॥
जनभेजय उवाच ॥ प्राग्वंशं भ्रोतुमिच्छाभे विस्तरेण महासुने । आययोर्युगयोधम्हन्
अम्हप्रामस्य सर्वशः १ वेशंपायन उवाच । श्रवण विस्तरशाः सर्व यन्मां परच्छसि मेधया ।
परायण आह्मणांनीं निश्चित केळें आहे २७. हे भारता, सर्व भूतांच्या आंत असलेलें व
ञअहाकार चित्तवृत्तीसह प्रकाशमान होणारें तत्त्व अनादि संस्कारांमुळे माया प्रमावानें
व्यक्त झालें आहे. ( संसारी बनलें आहे ) २८. विषयाकार झालेठे तेंच अनेक प्रकारचें
कर्म व कर्ता होय. पण हे राजेंद्रा, अश्या अनेक प्रकारांनी मासणारेही त॑ सामान्य चर्म-
मय चक्षूना दिसत नाहीं. पण तपाच्या योगानें ज्यांचे पाप जळले आहे अक्का बह्मवे-
त्यांकडून शञाननेत्रांच्या योगानें ते पाहिलें जातें. भंवयांच्या मधून व्यक्त होणारें ( तेथें
एकाग्नतनें लावलेल्या नेत्रांना दिसणारें ) तें तत्त्व मेघावरणांतून सुटलेल्या सूर्याप्रमाणे
साक्षात् ज्ञात होतें २९,३१०. बा कोरवकुलोत्पन्ना, ज्ीतोष्णादि दृंदभाव सोडून, खरीपु-
त्रादि परिग्रहाचा त्याग करून या लोकी पक्ष्याप्रमाणे असंग मनानें संचार करणारे पुरुष
योगधर्मानें त्या ध्व ( नित्य ) फुलास प्राप्त होतात ३१. अह्मज्ञ नजह्या असल्या योंग-
धर्मामुळें सर्व भूतांचां उत्पात, दाय, नाश व प्रलयकालानंतर पुन: उद्भव करूं शकतो ३२.
कर्मयोगास जाणणारा तो भूतांस कर्माचे फल सुखादि वाटून देतो. धर्मांच्या पुष्टीने,
ठोकांचा नाश होऊं नये हणून तो हे सर्व करितो. ( हणजे वर्णी व आश्रमी लोकांक-
हरून त्याच्याच संताषाकारतां कर्मे केलीं जातात. व संतुष्ट झालेल्या त्या योगेश्वर्यसंपत्नाक-
डून ठांकांचें रक्षण केडें जातें. ) सहस्र युगांच्या संघातांनीं झालेलें हे दुवांच्या बारा
सहस्र वर्षोनीं होणारें युग बह्युग होय. तें युगांतीळ पाहले युग होय ३३,३५४. याप्रमाणें
दोन सहस्र युगांच्या शेवटीं ( हा. अनेक वर्षानंतर ) कालाचाही अंत करणारा माक्ते-
संज्ञक महाप्रलय होतो. त्यावेळीं लोकांचें स्वरूप सूक्ष्म होते. ( केवळ सत्तामात्र अवाशेष्ट
रहातात. ) सत्त्वादे कारण गुणांनी निर्मिडेडें सर्व जगत् प्रलयभावास प्राप्त झाडे असता न
ड्रम सनातन अहम होतें ३६. इत श्रीमहा ० सि० हॉरे० भविष्यपर्वांचा अठरावा अध्याय
समाप्त झाला. ॥ १८ ॥ | 2 0 आ वि
जनमेजय:--- हे महामुने नाझणा, सर्व प्रकारें बह्मवेत्याची त्रेता व द्वापर
या दोन युगांतील प्राचीन संताते सविस्तर ऐकण्याची मठा इच्छा आहे १.
ह. >
वैशंपायन: -- राजन्, दिव्यज्ञानसाधन शीलयुक्त मनानें व घारणाशक्तीनें जें मठा.
ब्र महषिव्यासमणीलं श्रौहारिवंश्षपुराणं । शि [् डी $
उपपक्षेन सॅनेसा देवमत्येयसाधिना २ क्रद्ि प्राप्तस्तु भगवान्योगांत्मा मग्दराभत! ..! पक
बहुलत्वं च चकारिहेश्वरः प्रश: ३ श्थितो अम्हातन ब्रम्हा विक्षिप्त: सहसा प्रस: । अचलेनेव
भाविन स्थाणुभूतेन भारत ४ रक्तत्व मोक्षविषये स च ज्ञानमये पदे । यस्मातदसहसख्ाण
अभडन्ति भवान्त च ५ अम्हयज्ञें तु यजते योगाद्वेदात्मकं सदा । अम्हणो विपुळं ज्ञानसेश्वयं
पच प्रवर्तते ६ ततः प्रथममसेश्वर्ये युंजानेन प्रव्तितस् । आाम्हणा कादभततवताता तारा?
झ्छता ७ तदात्वाकाशसेश्वर्य युंजानस्य प्रवर्तत । अम्हणो अम्हभूतस्य न्रालकार्ण नक ८
तदांतारेक्षं संपा निमळं अह्म चाव्ययस । संहारः सर्वभूतानां नराणां गहावादनास् ॥ चुत
सैश्वर्ययोगानां प्रातिपद्यांते देहिनः : आकाडोश्वर्यभूतेन संयुगे हवा तता 1 अवताना
श्वर्ये वायुभरूनं करात च । विकारिबहानिः बामतेः संपतद्वि्महाबलळेः १० एंतेविकार: रावत
निरुद्धेश्ध समंततः । धुवमेश्वर्यमापत्नः [सिद्धो भवति बाह्मणः १९ शरारादाभानेष्कम्य
आकाशेन प्रधावाते | निरालंबो निरांठंबानाळंब्य मनसा ततः १२ ऐश्वर्यभ्षूतो भूतात्मा चर-
न्दिवि न हृश्यते । चक्षाभिंबहुभिलोकेः परंदरसमैरापे १५ आओंकारं ये त्वधीयन्ते सनसा
अम्हसत्तमाः । विभक्ताः सर्वकर्मभ्यस्तांहेपर्यन्ति साधवः १४ एताद्धे परमं बम्ह नाह्मणाना
भनीषिणाम् । अन्तब्वरांते भूतानां विद्धि चेतनया सह १५ एष शब्दी महानाइः
च साट |
वि हस त सावस्तर एंक २, कीस प्राप्त झालेला, योगेकनिष्ठ, बह्मरूपानें
अभिव्यक्त झालेला भगवान् इश्वर, प्रभु भूतांचे अनेकत्व करता झाला ३. कारण
अचलमावानें स्वैभासारखा बह्मासनावर स्थित झालेला ( बम्हामध्यें स्थित असलेला ) प्रभ
जल्ला रजागुणाच्या योगानें एकाएकीं वोश्लिप्त होतो ४. नंतर ज्याच्यापासून सहस्रांवाधे पदें
उत्पन्न होतात व ज्याच्या आधाराने कार्यक्षम होऊन रहातात त्या ज्ञानमय मोक्षाधिषय
पदाविषयी तो अनुरक्त होतो ५. त्यानंतर वेदात्मक बह्मसंज्ञक यज्ञ जो विष्णु त्याचें तो
योगानें यजन करतो. त्यामुळें बह्मदेवाचें विपुळ ज्ञानं व ऐश्वर्य प्रवृत्त होतें ६. यास्तव
भूटांचें हित इच्छिणाऱ्या अह्ममूत व योगाभ्यास करणाऱ्या ब्राह्मणाने आपलं सर्व प्रथम
<<
हनी हली) क
ऐश्वर्य परोपकारार्थ नियुक्त करावें. ( स्वार्थाकडे त्याचा विनियोग करूं नये ) ७. अ सो;
योगाभ्यास करणारा तो रजस्तमोजन्य विकारानें रहित असे कर्म करूं छाराला असतां
"या बह्ममूत जाहणापासून अव्याकृत ऐश्वर्य प्रवृत्त होते ८. नंतर ते अंतरिक्षरूप ऐश्वर्यही
अव्यक्त त निम॑ठ बह्मरूप होतें. कारण ते कूटस्थ ब्रह्मच सर्व भूतं, नित्य ऐश्वर्यवान्
जह्यादि देव व बम्हवादी मानव यांच्या जीवाचें ठयस्थान आहे असें ते जाणतात ९.
योगयज्ञामध्यें आकाशेश्वर्यभूत अह्मवेत्यानें ज्यास प्रेरणा केळी आहे असें ऐश्वर्य महाब-
ठाड्य अशा अनेक विकारांस प्राप्त होत शेवटीं वायुभूत होतें १०. पण असें हे अनेक
सत असतांना त्यांस सर्वत: निरोध केला असतां धुव ऐश्वर्यास प्राप्त झालेला ब्राह्मण सेद्ध
हाता ११. त्यानंतर शरीरांतून निघून स्वत: निराधार झालेला तो निराधार पदार्थांचाच
आक्नय करून मनानें आकाझमार्गाने धांवत सुटतो १२, ऐश्वर्यभूत झालेला तो भूतात्मा
इंद्वासारख्या अनेक नेत्रांनी लोक जरी. पाहूं लागले तरी,अंतारँक्षांत संचार करीत अस-
_ ताना कोणाला दिसत नाहीं १३. जे अम्हसत्तम साधु मनानें ओंकाराचें अध्ययन करि-
तात ते सव कर्मांपासून मुक्त होऊन त्याठा पहातात १७ - विद्वान् आह्मणांना इष्ट असलेठे
हब पज होय. ते चेतनेतह मुतांच्या जंत:करणांत संचार करीत असते असे नाण १५
५५९ ] भंबिष्यपर्व ॥ पड
खुरागो जम्हसंभवः । वायुभतो«क्षरं प्राधही वदस्येवं हिजातयः १६ अरूपी
रूपसंपन्ना धातुमिः सह संगत: । अंतश्वराते भूतेषु कामकारकरो वशी ५३७ एतत्पर्थ-
अधुध्याय सनसा पूरयाक्षिव । बेदात्मकं तदा यज्ञं चिन्तयन्तो मनीबिणः १८ जत्राह्वणाः .
शचयय दान्ता थक्योयुंजं स्तद्न्वयाः । बम्हढोकं काक्षमाणा वेष्णवं पदमतमर १९ पद-
हैतोः किया: सर्वाः कुवीन्ति विगतज्वराः ! न हेते प्रसबादाने भवामिच्छास्ते भारत वि
वाभिमाल्योपहारेव्व प्रातिभाविश्व वे दिजः । यजॉन्ति परसात्मान विष्यु सत्वपराक्रमस २१
यजन वेऊसं चेच अम्हघूवा: प्रचक्रिरे । अम्हाापे वेष्णवं तेजो वेदोकेरवचनेभप २२ जाम्हणै-
अम्हावा केशव अम्हजेनेम्हव दभि: झुचिभिः कमान केः सत्यज्तपरायणे:२: घाटभिर्मोशषकाले
च महात्मा संमहह्यते । तदेव परमं बम्ह वेष्णवं परमाळुतस् २४रघात्नकं तंदेश्वये विका-
राम्ते पहश्यते । घोररूपा विकारास्ते व्यथयन्ति महात्मन: २५ संच्छा शाही तोयेन क्षुन्य-
माणा वचेतन: । ऊर्निमिइछायते चेव शीतोष्णाभिर्विकारतः २६ महार्णवगतश्वेव दह्यते-
न च संज्ञेत । भझा्दव सहानद्यः साळेले नेव सीदांते २० सीदसानश्व सालिळे स शोता-
त्पात्यत बळातू । आसना च्छादना जेव सुच्यमानोविचेतत: २८ श्वभ्रे प्रपथसानथ्य तोयेन
७० ९५ “णक का ककी 0 टक "2 का ०५-७०. “क ०००५ ०५५» नन ना
ह. ह
हा आलशब्दच महानाद आहे. तो सर्व वर्णांचा आभेव्यंजक, अनित्य व आश्र-
सकत्यास अम्हभाव देणारा आहे. तोच मध्यमावाणीरूप होऊन मात़कामय वेसरीरूप
हाळा आहे अस आहण सांगतात १९. तो रूपराहेत असूनर्हा घातंशी संगत होत्साता
रूपसपक्ष झाला आहे. हा'च स्वतंत्र इच्छावान् व असंग होऊन भूतांच्या शरीरांत अंत-
यामारूपान संचार करतो १७, प्रथम याच प्रणवात्मक बह्माचे ध्यान करून हाच श्राति-
सारभूत यांग आहे असं अनुचिंतन करणारे विद्वान जाझण संकल्पाने त्यास सर्वत: जण काय
प्राप्त झाल आहेत १९८. शुचि, दांत, बह्मवशज व अह्मलोकाची इच्छा करणारे बाह्मण
उत्तम वष्णक्पदुधच्या प्राप्त्यथ त्याच्याशी ऐक्य पावतात १९, त्या परम पदाकरितांच
उवरराहेत होऊन ते सव क्रिया करितात. पण ते कर्मे करीत असळे तरी संस्ारास कारण
ह]णाऱ्या जन्माचा ते इच्छा करीत नाहींत २० पुष्पांप्रभाणें प्रतिमासरूप विश्व तेजस ब
प्राज्ञ यांचें समर्पण करून ( त्याचा कारण तरीय आत्म्यामध्ये लय करून ) द्विजसात्विक
पराकमा परक्मत्म्या विष्णूचे पूजन कारतात २१, ते वेदांनाच मख्य प्रमाण समजन
याग व याभश्वयं करते झाले. वेदोक्त वचनांप्रमाणे हे राज नह्मवेत्ताही वष्णवतेजास
साक्ष हाता २२. अह्मज्ञ, अह्मवादी, ्ह्मवेत्ते, शुची, कर्मीपासन सर्वथा मुक्त झालेळे व
सत्यथ्वतपरायण जाह्मण दोन्ही शरीरांपासून मुक्त होण्याचेवेळीं त्या महात्म्य़रास साक्षात्
पहातात. तच वष्णव, परमअद्भुत, परम ब्रह्म आहे २३, २४. विकारांचा नाश झाला
असता तच परमानंदरूप ऐश्वर्य अनुभवास येते. भयादि घोर तामस विकार महात्म्यास
फार व्यथा देत असतात २५. जलाने आतेशय आच्छादित होऊन क्षुन्ध होणारा व
"याळ चतनाद्यून्य अशा त्याला विकारांच्या योगाने उद्धकवल्या उष्ण व शात ऊर्मी
आच्छादत कारतात २६. महासागरांत पडलेठा तो दःखान पोळून निधतो. पण त्सांत
चुडून मरत नाहीं. त्याच्या दृष्टीनें सर्व महानय्या जणुकाय तुटून त्याच्यावर ये
येकन कोस-
ळतात. पण तो त्यांच्या प[ण्यांतही गतप्राण होत नाहीं. २७. त्या संकल्पमय तामस
विकारूप जलांत तो आतेशय कुश मात्र. भोगतो. आसन व॒ आच्छादून यांच्यापासून
द
ँकनककल
न्न सहर्षिन्यासभणीतं श्रीहारिवंदापुराणं । __ [. अज्याय:
दररिधिच्यये ! छुळुवर्णेन बहुधा खोतसा सार्ध्रे सर्वतः १९ क्व ज्योतिरवेक्षेश्व शके: तच
बाध्य ! वारिपूर्ण सुगंभीरोर्षेद्यद्रारिव भासितेः 1 'एंतेरविकारे: ब ता गर ेत्ेब सर्वदा र
भुवशश्वयंमासाय सिद्धो भवाति जाम्हणः <१ । रसात्मक तदेश्वये तकहाभादा मानि; तस् )
सहडखधारं विततं सेवत ससपायतम ३२ रसांश्व विविधान्योगान्सासेद्धः पतत प्रभु:
छात्व्र्थ सर्वभतानां योगप्राह्षेनहेतुना ३३ तेजसो रूपमेश्वर्ये विकारः सह वर्धते । आत्मनो
विप्रजननं स्वस्था ब्राह्मणकारणे ३४ उग्ररू
मुक्त झालेडा तो निश्चट होता. शीत त्याला बढात्कारानें खाली पाडते २८. खळग्यांत
रडणाऱ्या त्याच्यावर जळ परिसेक करतें. त्याच्या मस्तकावर सर्व बाजूंनी शुक्कुवर्ण
जलाचे अनेक प्रवाह पटू लागतात २९. वर ज्योतीकडे पाहूं लागल्यास त्याला जल-
पूण व आतिगंमीर अज्ञा चमकणाऱ्या विजाप्रमार्णेच शुअर व पिवळ्या तेजाकडून पीडा
हाते ३८. हे तामस विकार योग्याला सर्वत: आदत करूं लागळे असता त्यानें धेयाने
त्यांचा सर्वश्ञः निरोध करावा. ह्मणजे भव ऐश्दयीस प्राप्त होऊन तो बाह्मण सिद्ध
होतो ३१. तेव्डां रसनेंद्रेयापासून बाहेर निघालेले रसात्मक ऐश्वर्य सहस्रधारांनी पसरून
मधत्वास प्राप्त होतें ३२. तो सिद्ध ज्ञालेला प्रथु विविध योग व रस यांस निर्माण करतो.
योग प्राप्त झालेळा असल्याकारणानें सर्व भूतांच्या शरीरभोगादिकांकरितां तो ऐश्वर्यसंपन्न
हाते! ३३. तेजाचें ऐश्वर्य रुप हे आहे. त्वस्थ व अहम आह्मणाच्या मोक्षसाधनभूत
योगामध्ये चिध्च उत्पन्न करणारें ते आपल्या विकारांसह वाढतें. ३२४. उग्ररूप, विद्ठप, दुंड-
पाणी, घोररूप, आत गभीर, पिंगटवर्ण नेत्रयुक्त मनुष्याशरीरी तेजोविकारांकडुन तो
सारळा जाता ३४,३५. ते त्याचे नेत्र उपटतात. भयंकर कर्म करून जिव्हाय़ाचे तुकडे
कारतात. पुन: पुन: व्यक्त होऊन स्रयंकर नाद कारतात १६. पण असल्या चेष्टांना |
साधक दाद देत नाहीं असे वाटल्यास ते पुनः बहुरूपी होतात. विशेषरीतीने साधकास
शप काण्याच्या उद्दज्चाने नाचणारे ते गायनही कारतात ३५७. ते सर्व स्रियांच्या आक-
तीर्चे होतात, १ अनन्य मनाने त्याच्या गळ्यांत मिठ्या मारतात. याप्रमाणें बहुरूपी
बळी डोकी ठोवितात ३९. योगाभ्यासांत विध आणून त्यानें अपल्यावर अनग्ह
म अहं ते इच्छितात. शानापकारच्या गोष्टी सांगून ते त्याच्यापुढे. विचिञ
व _'त्तात द त्याचें उंच करिताद, ( त्याला जिंकतात ) ४०. पण तेजस
पावाचे सवंतः घरले असतानाही जो धीर साधक सवंशः. त्यांच!
$९ भविष्यपर्व । | ९
न्द्वः ४२ ज्योती षि चैव सूवृत्ता आकादामुपसंगताः । चरम्ति लोके सततं सूर्याचन्दससो-
जिंतस् ४३ चन्डसूयत्सिकं दिव्यं ज्योतिष्मद्दनसुत्तमर । एतह्वश्राजते छोके काल'चकधुवं
वरस ४४ अधेसासाञ्वमासात्र्वक्ततुसंवत्सराण्यथ । क्षणा लवा खुद्वूतांच्च कळाः काष्ठास्तयेव
च ४५अहोरात्रपमाण च निमिषोन्मेषणं तथा । ताराणां गतयश्धेव ग्रहाणां चच विडोषतः ४ ष्
अथ पार्थिव मेश्वर्य विकारग्रहसंभवस् । योगयुक्तास्वाभिश्नस्ठा यान्त्यंते ह्यमचळासनात ४७
अलोभाच्छियते सद्यो वेपमानो&नुकीर्त्यंते । सीदते वसुधामध्ये भिदयमाव: पुन: पुन: ४८.
ग्रूतानां बहुरूपेश्व अन्येश्व तलवासिभिः । विषयेर्युज्यते क्षिप्नं संक्षेपात्तमवरुध्यते ४९ ततः:
पार्थिवमेश्वर्ये सेवसानश्व सर्वतः । मूर्तिसाद्धिश्रव बहुधा धातुनिः स व हन्यत्ने ५० डाक्तितो-
मरनिख्रिशैर्गदाभिश्वाप्यनेकधा । आसिभिः पात्यते वेव क्षुरधारेः सहस्र: २ भियते चेव
चाणाग्रै: सुतीहगेमंर्मभेदिभिंः । एभिविंकारेनिवृत्तेनिझद्धेव सर्वडाः ५२ घरुवनेश्वर्यसा-
पक्ञ: सिद्धो भवति जाह्मणः । ततः पार्थिवभेश्वर्ये निर्झक्तत्य विकारतः «ह प्रादुर्भवाते
संजाते समाधो प्रलयं अते । दिव्यं गन्धं समाघाय दिव्या थॉस्ताज्च्छूगोति 'च ५४ दिव्य-
य य 2 0
निरोध करतो तोच ह्मण नित्य ऐश्वर्यास प्राप्त होऊन सिद्ध होतो ४ १. नंतर ते
विकार अग्नीच्या ज्वालांप्रमाणें अथवा सूर्याच्या किरणांप्रमाणे तेजारूप ऐश्वर्य उत्पन्न
करितात. ते तेजोविकारच जलबिंदू बनतात ५२. नंतर सत्त्वादे गुणांनी युक्त असलेले.
योगी ज्योतिस्वरूप बनतात व सूर्य आगि चंद्र यांनी संपादून केलेल्या आकाशाशी
संगत झालेले ते या सृष्टींत सतत संचार करीत रहातात ४३. भुवाच्या अनुरोधार्ने सतत
फिरणार हें कालचक्र विशेषप्रकारें भासत असतें. तें 'चंद्रुसूर्यात्मक, दिव्य, ज्योतिष्मतः
उत्तम वनच असून तेंही या योग्याच्या आज्ञेनेंच प्रवृत्त होतें ४४. अर्धमास ( पक्ष ),.
मास, कतु, संवत्सर, क्षण, ळव. मुहूर्त, कला, काष्ठा ४५, अहोरात्र प्रमाण, निमिषोन्मेषण,.
तारांच्या व विशेषतः अहांच्या गती ( इत्यादि सर्व त्याच्या अधीन असतें. ही योग्याची
स्तांते आहे ) ४६. आतां पार्थिव ऐश्वर्याचे वर्णन ऐक. राजस व तामस विकारांचा
स्वीकार केला असतां ते प्राप्त होतें. योगयुक्त पुर्षांस त्या विकारांनी ग्रासून सोंडल्यास'
शेवटी ते अचळ आसनापासून चलायमान होतात. अलोभानें तें ठिन्म- भिन्न होतें. पण'
लोभवश्ञश होऊन योगी कंपायमान झाल्यास त्याची निंदा होते. पुन: पुनः सिद्धीपासून भ्रष्ट
होणारा तो पृथ्वीमध्यें खिक्न होतो ४७,४८. भूतांच्या अनेकरूप क भूतलवासी दुसऱ्याही'
अनेक विषयांनीं तो युक्त होतो. सर्वतः संकुचित झाल्यामुळें तो. विकारांकडून घेरलाः
जातो ४९. नंतर पार्थिव ऐश्वयाचिं सेवन करगारा योगी अनेकप्रकारच्या मार्तिमान अनादर
घातूंकडून मारला जातो ५०. शाक्ते, तोमर, निंश्रिंश, गदा, तीक्ष्णधारांच्या तरवारी'
इत्यादिकांच्या योगाने अनेकप्रकारें ते त्याच्यावर सहस्रशः प्रहार कारतात. ५१, मर्म-
भेदी ब आतितीक्ष्ण अशा बाणांच्या अग्नांनी ते त्याचें शरीर ठिज-भि करून सोडतात...
पण इतकं करूनही योगी भीत नाहीं असे पाहून पार्थेव विकार आपाआप ज्ञांत होऊन
योग्यानेही त्यांचा सर्वश: निरोध केला असता ५२, धृव ऐ्वर्यास प्राप्त झालेला बाह्मण:
सिद्ध होतो. नंतर विकारापासून सर्वथा मक्त झालेल्या त्याचें समाधी छागून मन लींन झाले
असतां पार्थिव ऐश्वर्य व्यक्त होतें. दिव्य गंधाचा पुवासत घेऊन तो दिव्य विषयांचा अनुभक घेतो.
दारीरपात होई तों दिव्यरूप मुक्त पुरुषांहून तो भिन्न आहे असा अनुभव येतो. पण त्यानंतर
यापा
द्र भहिंब्यासभणीतं श्रीहारिवंशपुराणं [ अव्याय£
रूपेश््व पुरुषेडिछयते न च भिथते । गच्छन्त्युछातिनां चान्तः प्रधानात्मा च राक व डक
| ५०/ | इति श्रीसहाभारते खिळे हारिवंशे मावण्यपव[णे एकोनबिशाइध्याय :॥१ ९ र
| वेदांपायन उधाच ।! ततोन्या धारगां गत्वा सनसा स् पितामह: ! नहकर्म सामारंभं
नि्झकेनांतरात्मना १ संवागिधारणां ळुत्वा मनसा प्रइसाश्रिव । ञह्मयोगेन च अह्मा सजते
मनसा प्रजा: २ चक्षषा रूपसंप्ा हप्तरा सजते पर्थ: । नाधिकाग्राच गन्थकोन्साचि-
त्रांचरवा[ यः ३ तंदरुप्रसखान्स्सबाच्छतशो$थ सहस्र: । चृत्यवादिवकु शाछान्कु शलान्स-.
मर्गातिधु ४ कहायोगेन योगज्ञः स्वयंभूमगवान्परुः चारेतनापुकडाता सभ चारापमान |
नाय ५ पद्धेनदातपद्षेणचारुणासुविराजितास् । स्वक्षांशुचिशिरंसेन्यांनाह्मीं भूतिंमती श्रयस ६.
सस नेउनताबह्मासम्थकप्रोकतेनचेतस । भाषयोगेन भूतात्सा सर्वम्राणभूताळूप ७ चक्षषो
रूपततंप्ताः सूजत्सीप्तरसः प्रस: । नासिकायाच गन्ववन्त्पुवासः सुपवारदताचा ८ गान-
प्रभाषं संचक्ते गन्र्वागामदोषतः । अन्येषां चेव विप्राणां गाने तह्ममभाषितख ९ पक्या
सजा भूताने मातेसान्त शुवाणे च । नराकिल्लरयक्षांच पिश्याचारगराक्षसात १०
गजा न्तिहांश्वव्याधांच्व सृगांश्वेबसहखशः । तुण'जातीश्व बहुधा भाबहेतोश्वतुष्पदानू ११
य हु हस्ताचिखादान्त कमप्रातेनहठना । हत्तेन्यः कर्म ससे मन्तव्यं मनसा तथा १२
क साज क
( झणजे शरीर सोडून ऐकात्म्यास प्रात झाल्यावर ) तो भिन्न आहे असे मळींच वाटत.
नाहा. ता पुण्यवानांच्या अत:करणांतही प्रवेश करतो. प्रधानाप्रमाणें पॉरिणाभ पावणारा
त| त्याला [जळून सवाच्या अंतःकरणाचा साक्षी होतो ५३-५५. इति श्रीमहा. सि. हरि.
भाविष्यपव!चा एकूणिसावा अध्याय समाप्त झाडा. ॥ १९ |
बरपायन --त्यानतर मनाने दुतर््या धारणेस धरून ( ह्मणजे पूर्वोक्त विपरीत
हें सर्वे मीच आहे-- अशी भावना करून ) तो पितामह बाह्य विषयांपासून:
परतावडल्या मनान अकप्राक आप्तनादे धारणापर्थत कर्माचा आरंभ करतो १
मनान सवायर धारणा करून हंसत असल्यामनार्णे अज्ञा ( ञक्षज्ञ ) सूत्रात्म्या्शी
केये पाहून मनानेच सव प्रजा उत्पक्ष करता २. तो प्रभ नत्राने रूपपंपक्ष अप्सरा
'नामता. नालकाय़ापासून विचित्र वद्चं नेसणाऱ्या तुंजरुप्रभाते सर्व शकडो व सहस्रावाधे
टपवादत्न कुशळ व उत्तम गायनांत निपुण अशा गंधवीस उत्पन्न करतो. तों यांगज़
प्वयमू, भगवान् प्रभु ह्या ह्मयोगानें जिच्या केसांची अगे चांगलीं आहेत भुंवया उत्तम
आहेत, नक्त *मंगार्य आहेत, जिचें मुख शतपत्र कमलाप्रमाणे जोमेने आतेशय विराजमान
होत आहे, जिचे नेत्रगोळक पागणेदार आहेत व बाणा पवित्र आहे, अशा सर्वास सेव्य
असटल्या साक्षात् बह्लीलईमीस उत्तमप्रकारे वित्तस्थै्य करून उत्पन्न, करता, झाला. हे:
शजा, त्यान त्या वेदळक्षण देवीला जीवांच्या अभिम्रायाकडे ध्यान दूऊन नेमाण केलें.
आपल्या भांगांकारतां नव्हे ३-७. त्या प्रभने नजापासून रूपसंपत्न अप्सरा व नासिकाग्रा-
पाहून उत्तमवद्धे व अत्युत्तम वार्ये यांनी युक्त असलेडे गव यांस । घेमांण केलें ( असें
वर सांगितलेंच आहे. ) ८. तो प्रभु सर्व गंधवीकरिता गांधव वेद् ब इतर न्नाह्मणांकरितां
पामगायन करता झाला ९. तो आपल्या दोन्ही पायापासून गतियुक्त ( चर, जंगम )
वै. स्थिर ( अचर स्थावर ) भूर्वे निमिछो. नर किंभर, यक्ष, पिशाच, उरग, राक्षप्त. गज
सिंह, व्याध, नाताप्रकारचे हजारों परू, व प्राण्यांकरितांच नानाप्रकारच्या तृणजाता
२७ ] | _. भविष्यपर्व | _ ६१
वायुना सादिसर्गे च भूतार्ना सुखसिच्छता । उपतस्थे तदानन्दे पचेस्तियसम घिना १३
हृदयादसजड्वाबो बाहुभ्यां पाक्षिणस्तथा । अन्थानि चैव सत्वाने तेसैवेबे: पृथग्विधेः १४
क्षि त्यंगिरसं चैव सनि ज्वलिततेजसम । बह्मवंशकरं दिव्य व्यतिषक्तवडिन्दियर १५
भु्वातराद्जनयद्योगायोगेश्वरः प्रश: । जह्मवंशकर व्यं भूर्गु परमंधासिंकम १६ ठळाटस-
ध्यादसजन्नारदं प्रियविग्रहस । सनत्कुमारं मूर्धश्व महायोंगी पितामहः १७ अभिषेच्य तु
सोमं च योबराज्ये पितामहः । बाह्मणानां च राजानं शाश्वते रजनीश्वरम १८ तपसा
महता युक्तो ग्रहेरग्रहएुरः सरः । चचार नभसो सध्ये प्रभांभिभासयत जगत् १. स आत्रे-
भंगवान्योगान्मनसा सिद्धिमागतः । सृष्टदान्सर्वभृत्याने स्थावराणि वराणि चय 2० तज स्था-
नानि भूतानां योगांश्वेव पूथस्थिधान । निवे रशतशो क्ञम्हा सर्वभूनपितासमहः २ १ एष'
भनम्हमयो. यज्ञो योगः सांख्यश्व तर्दतः | विज्ञानं च स्वमावश्व केत क्षवक्ष पव च २ एकत्व
च पथक्तवं च संभवो निधनं तथा । काल: कालळविददां चेव ज्ञेय विज्ञानगेब च २ ३ ७२७]
क.
कम प्राप्त कारणानें जे हातांत घेऊन भक्ष्य खातात असे वानरादि चतुष्पाद, यांस त्यानें
पायांपासून निर्मिले. हातांपासून कर्म व तसेंच मनापासून मननविषय उत्पन्न केळे १०-१२.
भूतांच्या तुखाची इच्छा करणाऱ्या त्यानें वायूच्या योगानें प्राण्याच्या प्राणनादे कार्यरूप
विविध सृष्टि निर्माण केली. ( पण अक्ली राजसी साटि करणाऱ्या त्याला माक्ति कशी
मिळेल असें कोणी ह्मणेठ ह्मणून सांगतात. ) पांची इेंद्रेयांच्या निराधाने परमात्म्याचे
ध्यान करीत स्थित असतांनाच त्यानें ठीलेनें ही सधि रचली. अर्थातू बह्मसामीप्यास
प्राप्त झालेल्या त्याच्या मुक्तीला कांहीं बाध येत नाहीं १३. असो; त्याने हृदयापासून
गायींना उत्पन्न केळे. दोन्ही बाहूंपासून पक्षी निमाण केले. त्या त्या निरानिराळ्या
वेषांनीं दुसरे प्राणीही त्यानें उत्पन्न केळे १४. बहझवंशकर, दिव्य व पाहिजे त्या ज्ञानॅ-
द्रियानें पाहिजे त्या विषयाचा भोग घेणाऱ्या आते तेजस्वी अंगिरस नामक मंत्रद्रष्टया
मनीस बह्देवानें भूमध्यांतून उत्पन्न केलें १५. तो योगेश्वर प्रभ ललाटमध्यांतून
योंगसामर्थ्याने बहझवंशकर, दिव्प व परम धार्मिक अशा भूगूस उत्पन्न करता.
साळा १६. ज्याला कलह प्रिय आहे अश्ला नारदास सनत्कुमारास तो
महायोगी पितामह मूर्धप्रदेशांतून निर्माण करता झाला. १७. त्याने सोमाठा
आहणांचा शाश्वत राजा व रात्रीचा वलृठभ करून योवराज्यावर स्थापिले १८.
तेव्हां मोठ्या तपानें युक्त असलेला तो ग्रहांचा पुरःसर ग्रहांसह आपल्या प्रभेनें जगाला
प्रकाशित करीत आकाशाच्या मध्यप्रदेशांतून संचार करू लागला १९. तो भगवान,
गात्रे व मन यांसह योगाभ्यासामुळें सिद्धीस प्राप्त झाला आणि सर्व स्थिरचर भूतें उत्पन्न
करता झाला २०. नंतर सर्वभूत पितामह अह्मानें त्या सृष्टीमध्ये भूतांची शेकडो भिक्ष भिन्न
स्थाने व भिन्न मिक्न आधेकार नियत केलें २१. तत्त्वतः हाच बह्ममय यज्ञ, योग, सांख्य,
विज्ञान, स्वभाव, क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ आहे २२. एकत्व, पृथक्त्व, उद्धव, मरण, कालवेत्त्यांचा
काळ, जेथ व विज्ञान हेही सर्व तेच तत्त्व आहे. ( ह्षणूनच-सर्व जगाचे जे आदि कारण
तेंच शून्यवाद्यांचें शून्य, जक्मवेतत्यांचें बह्म, विज्ञानवादी बोद्धांचे विज्ञान, सांख्यांचा
_ पुरुष, योग्यांचा ईश्वर, शेवांचा शिव, वैष्णवांचा वैष्णव, कालज्ञांचा कालपुरुष, आत्म-
'ज्ञांचा आत्मा, अनात्मवार्ययांचा अनात्मा, माध्यमिकांचें मध्य, सर्वजन समहाष्ि ठेवणाराचें
धर मह्षिव्यासपणीतं श्रीह्वारिवंडापराणं । | अध्याम£
हाते श्रीमहाभारते सिलेषु हाश््विंहे भाविष्यपर्वणि विज्ञोध्याय: ॥ २०॥ |
जनमेजय उबाच ॥ धुतं बम्हयगं बहन्युगानां प्रथम युगरू । क्षवस्या[प युभ जञम्ह-
तुमिच्छास्यहं शभो १ ससंक्षेपं सविस्तारं निवसेबहाभिश्वितस । उपायजेत्व कथेत कतु-
भिश्खेब शोभितस २ वैशंपायन उवाच ॥ एतत्ते कथायिष्यामि यज्ञकर्लभिरचित्ळ । दानध-
मेश्व विविधे: पर्जाभिरुपशोभितस् ३ ते्गुष्टमात्रा हनय आदत्ता' डर्यरश्सांमिः । मोक्षपा
पेन विधिना निराबाधेन कर्मणा ४ प्रवृत्ते चाप्रवृ्ते च नित्यं जर्हपरायणाः । परायणस्य'
संगम्य न्नम्हणस्तु सहीपते ५ श्रीवृताः पावनाशैव ब्नाम्हणाश्व महीपते । चरित न्नम्हचर्याच्व
अम्हज्ञानावबोधिताः ६ पूर्णे युगसहखान्ते प्रभावे प्रलय गताः । नाग्हणा वित्तसंपक्षा'
ज्ञानसिद्धाः समाहेताः ७ व्यातोरिक्तेन्दियो विष्णुर्योगात्मा बम्हसंभवः । दक्ष: प्रजापाति-
गूंत्वा सुजते चिएुलाः प्रजाः ८ अक्षराद्रांम्हणाः सांम्याः क्षरात्क्षा नेयचान्धवाः । वेश्यावि-
कारतश्वेच द्ूद्रा धूमाविकारतः ९ श्वेतलोहितंकर्वर्णेः पीतिनींळेब्व बाम्हणाः । अभिनिवतिता
वर्णाश्रिन्तयानेन विष्णुना १० ततो वर्णत्वसापत्नाः भजा लोके चतुर्विधाः । जाम्हणाः
क्षत्रिया वेश्याः शकाश्वेच महीपते ११ एकलळिंगाः पथग्धर्मा हिरदाः परमाळ्ताः । यातना-
ह यययाययलबऑऑॅऑऑॅऑशशऑऑऑऑशशशशशशाकराा॒ाजाञाआआजजजजज्जजजखजययब्बियमग्ग्गवखलसन्ाजवावाावडाडाडपमाडाडामडावाकाााडााडामडाडावकशाडाामडवान्याडाववााम्याडाडावाडडडदमी
सम, सर्व शास्त्रांचा सिद्धान्त, सर्व प्राण्यांच्या हृदयांत असलेलें, व सर्व आहे, असें
बृहद्योगवासेष्ठ, पद्मपुराण इत्यादिकांत हटले भाहे ) २३. इते श्रीमहा ० सिळ० हरि ०
भाविष्य पर्वाचा विसावा अध्याय समाप्त झाला ॥२०॥
जनभेंजय:-- हे बह्मनू, युगांतील पहिलें जह्मयुग मी ऐकले. आतां हे प्रभो, मी. क्षत्र-
युगही ऐकण्याची इच्छा करीत आहे १. कारण ते संक्षप व विस्तार यांसह यज्ञांनीं उप-
शोभित, अनेक नियमांनी व्याप्त, व उपायज्ञ पुरुषांनी सांगितलेळे आहे २. वैशंपायन:
हें धमाचे माहात्म्य मी तुला सांगतो. उपासनादे कर्मी न कारेता केवळ यज्ञारिकमेच
करणाऱ्या कमठांकडून त्यांचा मोठा सत्कार होत असतो. अनेक दानधर्म व जातेष्ट्यादि
प्रजाकर्मे यांनीं आतिशय सुशोभित असतें ३. ते आपणाला, शरीर सोडून स्वर्गास जाणे
पुनः या ळोकों परत येणें इत्यांदे कृत्यांस योग्य अश्या, अंगृष्टप्रमाण समजणारे मनी
घूये करणांकडून वर आकर्षण केले जातात. पण मोक्षप्राप्त विधानें न जातां निष्प्रतिबंध
कमान व्यवहार करतात. यज्ञादिकांमध्यें प्रवृत्त, शमादिकांमध्यें अप्रवत्त, सतत वेदपरा-
यण, इश्वराच्याप्रीतांच्या उद्देशाने वेदोक्त कर्म करणारे, श्रुतिसंपच्ष, पावन, ब्राह्मणघर्माचे
आचरण करणारे, हे राजा, अहझमचर्य पाळणारे व परोक्ष बह्मज्ञानयक्त, असे जे कर्मठ यग-
सहस्रप्यंत ह्मणजे अह्मदेवाची आयुमयांदा संपेपर्यंत बहझळोकीं राहून पूर्व कल्पीं लीन
शाल असतात ते दव-मानुष वित्तसंप्ष, शांतचित्त व ज्ञानासेद्ध बाह्मण होऊन उत्पन्न
होतात ४-७. त्यामध्यें जो योगात्मा होऊन देहोंद्रेयांवर आसक्ति न ठंवतां विष्णच मी
आहे असा आभेमान घरतो तो या कल्पामध्यें अह्मपुत्र दुक्षप्रजापति होऊन किपुळ प्रजा
_ निमाण करतो ८. सात्विक धर्मापासून सोम्य बाह्मण, सत्त्वजजोमय मिश्र धर्मापासून
_ सांजय, सकाम घमापासून वेश्य, व तमोमय विधमांपासून शूद्र झाले ९. वर्णाविषयी चिंतन
_ करणाऱ्या ॥वष्णून श्वेत, रक्त, पीत व कृष्ण या वणीनीं बाह्मणादिकांस निर्माण केले १०.
_ पुणव वर्ण यांच्या गौण प्रयोगावरूनच या लोकांतीह चतुर्विध प्रजा वर्णत्वास प्राप्त
_ झाडी आहे ब हे राजा, जाह्मण, क्षात्रेय, वेश्य व गद हे चारी वण होत* ११. ज्यांची
२५ ] | भथिष्यपर्व | /7 षड
याभिसंफञ्ञा गतिज्ञाः सवकर्मछ १२ बयाणा दर्णजातानां बेदप्नोक्ता; किथयाः श्मताः | तेन
जाम्हणयोणेन वेष्णवेन महीपते १४ भ्रक्ञया तेजसा योगासस्मात्याचेतसः प्रश: । दिष्णुरेव
महायोगी कमणामन्वरं गतः १४ ततो निर्भाणशंभूताः शूपाः कर्भबिवार्जेताः । तस्माच्ा-
हेन्ति संस्कारं न ह्यत्र बम्ह वियते १५ यादी धूससंघातो ह्यरण्या मथ्यसानया । भादुर्भतो
विसर्पन्ये नोपयुक्षतिकमीणे १६ एवं झळा विसर्पन्तो झवि कात्स्न्येन जन्मना । नासंस्कृतेन
धर्मेण वेदमोक्तेन कमणा १७ ततो»न्ये दक्षपुत्ाश्व संथूता नम्हयोनयः; । बळवधन्तो महो-
त्सांडा महावीर्या महोजसः १८ पित्रा प्रोक्ता महात्मानो दक्षेणायज्ञकमंणा । अन्तामिच्छा-
म्यहं श्रोतुं पाच्याः पुनाबळो ह्यहस १९ ततो विधास्ये तत्त्वज्ञ: प्रजानां विषुळे बलम ।
विपुलत्वाद्धि क्षेत्राणां ममापि विपुला: प्रजा: २० न तेषां दर्शायद्देवी चक्षुषा रूपभ्रात्सनः ।
भज्ञापातिस्वुतानां वै विपुलासारामिच्छतास् २१ आत्सनो भावनिर्वुचे भावे छतयुगे तदा ।
जनित्री सर्वभूनानासण्डजालुक्रिजांस्तया २२ संवेदशननी धाबी चोते माजा प्रचोदिता ।
अणुता. तनुर्ता चैव जन्तूनां कर्मभोगिनास २३ [७५० ] इति श्रीसहाभारते खिळेषु
आक्कांते एकसारखीच असून धर्म मात्र पृथकू आहेत असें हे आते अद्धुत हिपद प्राणी
आहेत. सर्व कमीतीळ गाते जाणणारे ते कर्मफलांचा भोग घेण्याकारेतां जाह्मणादिवणीत |
उत्पन्न होतात १२. त्यांतीळ पहिल्या तीन वणीच्या लोकांना वेदोक्त क्रिया सांगितल्या
आहेत. यास्तव हे महीपते, तुझां तिघांनाच ब्राह्मण व वैष्णव योगानें वेद प्राप्त आहे.
( अर्थात् नेवार्णिकत्व हँ केवळ भगवत्कुपेनेंच प्राप्य आहे 3 ९३. ज्ञान व ऐश्वर्य यांच्या
योगानें दक्ष स्वत: प्रभ विष्णूच आहे. तो महायोगी कर्मपाशांनीं बद्ध आहे असे. वाटलें
तरी तो ज्ञानीच आहे. ( आपल्या आधिकारानुरूप सृष्टि करीत असला तरी तो जीव-
न्मुक्तच होय ) १४. त्रेवार्णकांची सेवा करण्याकारितांच उत्पन्न केलेले शूद्र कर्मशून्य
आहेत. यास्तव ते संस्कारास पात्र नाहींत व त्यांना वेदाध्ययन नाहीं १५. मंथन करीत
असलेल्या अरणीपासून जसा धूमसंघात प्रकट होतो त्याप्रमाणें शूद्र सृष्टीमध्ये प्रादूभूत
झालेला असल्याकारणानें कर्मामध्यें नियुक्त केला ज्ञात नाहीं १६. यास्तव शूद्र सर्व
जन्मभर सेवा करून भूळोकीं आयुष्य घालावितात. संस्कारांच्या अभावीं वेदोक्त धर्म व
कर्म यांच्याशी त्याचा संबंध होत नाहीं १७. त्यानंतर वेदांचें स्थानभूत असे दुसरे दक्ष-
पुत्र उत्पन्न झाले. ते मोठे बलवान्, महा-उत्साहसंपन्नष, महावीर्यवान् व महापराक्रमी
होते १८. त्या महात्म्यांस यज्ञकर्म न करणाऱ्या दुक्ष पित्याने झटले ' पुत्रांनो, मी
धात्रींचा अंत ऐकण्याची इच्छा करितों. कारण मी अबल आहें १९. त्याला जाणून नंतर
तत्व झालेला मी प्रजांनाही विपुळ बल देईन. कारण क्षेत्रे विपुळ असल्यामुळें मठा
प्रजाही विपुढ होईल ? २०. पण त्या मार्येचें सार जाणण्याची इच्छा करणाऱ्या दक्षपुत्रांना
त्या धात्री देवीनें आपलें रूप दाखावेढं नाहीं. ( कारण मायेचे प्रमाणतः निरूपण करतां
येणें शक्य नाहीं. प्रकाशाच्या अभावीं अनुभवास येणाऱ्या अंधकाराप्रभाणें विचार करी>
पर्यंतच ती अबाधित असतें ) २१. पण त्या प्रजापतिपुञ्रांचा कुतयुगामध्ये शुद्धतत्त्वमंयं
भाव झाला असतां व त्या धातरीचें दर्शन घडलें असतां प्रमात्यानें ब्रेरणा करितांच ती सर्व
भूते, अंडज, उद्धिज्ज इत्यादिकांस उत्पन्न करूं लांगडी. ज्ञानजननीही तीच धात्री होय:
त्याचप्रमाणें कर्माची फळें भोगणाऱ्या जंतूंची सूक्ष्मता व विस्तृतताही ती'च निर्माणं
र. सई्षिव्यांसंप्रणीतं श्रीहारवशापुराणं । [ अशभ्याबः
हारिवंद्षे भावष्यपदाणे एकांदेशोडभ्यायः: ॥ २१ ।।
जनमेजय उवाच ॥ साध्वहंश्रोतुसिच्छामित्रेतायांबाम्हणोतम ! यज्ज्ञात्वापर्वविदययांनांपर-
पश्ये यमव्ययपश्ष १ वेशंपायन उवाच । दक्षश्लु पुनरालंब्य खीभावं पुरुषीततम: । योगाययागे
श्बरात्मानं विशष्णो गिरितू्धेनि २ सुजानुः पीनजधना सुभूः पद्यानिभानना । रक्तान्तनयना
कान्ता सवंभूतमनोरमा ३ दक्ष: प्राचेतसस्तस्यां कन्यायां जनयत्मझः देहाधरयोगांवे[थेना-
कन्याः पक्मानिभानना; ४ दृक्षः पुरुषरूपेंण खीरूपसपहाय वे । दशेने सवभतानां;कान्तः
कान्ततरो$भवत ५ तां कन्या: प्रददी दक्ष: स्वयं प्राचेतसः प्रथु: । बह्मदेयेन विधिना बह्म-
भ्राप्तेने भारत ६ प्रद्दो दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशाते सोमाय पत्नीहेता
समाहितः ७ दक्षीदत्वाथताः कन्या मम्हक्षेत्रं प्रपद्य च । अम्हणाध्युषितं पण्यं समा हित-
मना सानिः ८ तप्यसाना मूगैः साधे चचार बसुधां खप । तृगमलफलेबद्धो वदडश्वतप-
सासकृठ्९ समृगरास्तु तस्य सादान्त फळ सोदातत बाम्हणा: | दोक्षिताः पुण्यकमा्णस्तपसा दरधाकि-
ल्ञषाः १० संग्रामकाठे कालल्ञः शरीरादिपतिमीनेः । कर्सथज्ञकृतां तव सिद्धि पश्याति
रछक्षणास ११ दानमानप्रवाराआ्य निरुठेगा निरामिषाः । संगे: सह जरां यान्ति सपत्नीकाः
सछडावणः १२ बाह्मणाः स्तात्रसंसिद्धा जनित्रे पथसे पदे । नम्हणाध्याधितस्वाच्व नम्हक्षेत्-
पणीांशॉरणाशारशारशिशल्णण्णणाण८0प09८0८0?0?090 8
करत २२,२३. इत श्रामहा. सि. हारे. भविष्यपवाचा एकविसाचा अध्याय समाप्त झाला॥२१॥
जनम जय<--हे उचम ब्राह्मणा, आतां मी त्ेतायगांतील केवल प्रवृत्यात्मक यज्ञाद-
रूप पमामध्य ज चांगळ असंल तंच ऐकण्याची मी इच्छा करतों. हणजे त्या चांगल्या
कॅम[चच तेवढ आचरण करून मी सांख्ययोग्यादे सर्व विद्यांचें प्रतिपाय जे अव्यय त्रझ
त पाहन १. वेशपायन:-- नंतर पर्वताच्या शिखरावर एकटाच असलेळा द्क्ष
बसन झाला. त्या पुरुषात्तमानं योगसामर्थ्यानें दक्षांच्या आत्मभूत खरी भावाचा
अवलंब केढा ( तो स्वतः अर्धशरीराने खरी झाला ) जिच्या जानू चांगल्या
आहेत, जवनभाग पुष्ट आहे, भुंचया उत्तम आहेत, कमलाप्रमाणें जिचे मख
आहे, नेत्रांचे प्रांतमाग लाल आहेत, जी रमणीय व सवं भूतांस रमणीय वाटणारी आहे.
अशाता खरा हाता २,३. प्राचेतस प्रभु दक्षानें त्या कन्येच्या ठायी देहाधयोगाविधीनें
कमलपुला कन्या उत्पन्न केल्या ४. नंतर दक्ष स्रीरूप सोडन पुरुषरूपानें सवे भूतांस दिसूं
छायलः व तां त्यावेळीं पहिल्यापेक्षांही आधेक रमणीय द्सिला ५. हे भारता. त्या प्राचे-
तस दक्ष प्रभूने स्वतः त्या कन्या याग्य वरास वदोक्त बाहझमविवाहविधीनें दिल्या ६. त्या
शाताचेत्त दक्षानं साठ कुन्यांतील दहा धर्माला । ल्या, तेरा कश्यपाला दिल्या व सत्तावीस
सोमाठा भार्या होण्याकरितां दिल्या ७. याप्रमाणें त्या कन्या देऊन व जह्मदेवानें जेथे वास
कळा हाता त्या पुण्यकारक अम्हक्षेत्रास ( आध्यात्मिक प्रयांगात ) प्राप्त होऊन तो माने
याताचच झाला ८. व हे राजा, तप करणारा ता हारणांसह या सर्व परथ्वीभर फिरू
_ लाग्रला. तो वृद्ध तृण, फळें, मळें यांवर । नवाहू करून वारंवार केलेल्या तपानेंही टर 4
झाला हाता ९. त्या अरण्यांतील पशू त्याच्या द्शनानें आनंदित होत असत दीक्षित;
क पुण्यकर्म करणारे व तपाने ज्यांचें पाप दर झाढ आहे असे जाह्मणही त्याला मिळाठेठे अहि-
व क्ट पडून आनंदित होत असत१०. कालजञ व झरीरादकांचा स्वामी माने चित्तजय-
क य ् नक कमयज्ञकृत परिमित ैद्धीस पहातो ११. आणि असेजे दान-मान-ज्ञूर, उद्देगघून्य
शल '
"२२ भंविष्यपर्व ॥ ६५
निहाच्यते १३ यांताभिः करमोभिर्भकेजेतकापोअतात्रेये: । चर द्धिवेसुधा विधेराकेचवनप्ये-
क, हसकध
षाभे: २१४ या प्रजा पूवेमारूढा सानसी अम्हचारणी । सेवैषा व्याक्तिमापत्ञा स्वभावदर-
ऑतिक्रमा १५ अव्यक्ता व्याकतिसायज्षा स्वभावाहरातिकमा । व्यक्ताव्यक्तगातेश्वेषा काळ-
घमान्महापते १६ स्थावरा जंगमा्वेव स्थूलसक्ष्माश्व भारत । काळयोगन कळला
भवान्त न भवत्न्त च १७ एताश्वेताः प्रजा: सर्वा दक्षकन्यासु जज्ञिरे ।॥ कश्यपरनाव्ययनेह
संयुक्ताः काळधमणा १८ आपदित्या बसवो रुठा विश्वे च समरुदृणाः । नागाश्वानकशि-
"रस: साध्या बरे पत्नगास्तथा १९ गल्धर्वाः क्रिज्षरा यक्षा: सुपर्णाश्व तथापरे । गरुत्मान्त्सह
यक्षेश्व किक्षराव्व सुवातसः २ गाव: पद्ुगणे: सार्ध तराश्व क्सुधाधिप । चराचरास्व
वसुधा धतारक्व धराधराः २१ गजा: सिंहाचे व्याघाश्व हणा: पक्षवरास्तथा । खडगा विषा-
पिनश्वेव वृषभात्व सृगात्तथा २२ चतुविषाणा नागेन्दा पद्माभा वर्णतः शुभ्रा: । सर्वलक्ष-
'संपक्षाः पाणिनः कामझरूपिणः ३ तेषांरूपेस्सथा गावेस्तेः शीलि एते: पराक्रमी: । सुनम्रः
'पुनरुःूता धर्मक्षेञ्र सनातने <४ क्षेधज्ञा मानसे लोके धर्मिणो वेदगोचराः । यबोळ्यताः
सुरा: सर्वे दिवि छोके प्रातेष्रिताः ९७ ग्रे त्रान्ये तप्रसा सिद्धा गृहस्था मनुजाधिप्र॥ बम्ह-
पणा
आशारांहेत, ब सुपुत्रसंप्रक्न पुरुष प्रत्नीक्रह हरणांवरोबर जरेस प्राप्त होतात १२
ब्रेदाध्ययनरूप स्तोत्ताने उत्तमप्रका( शुद्धाचेत्त झालेळें ब्राम्हण सर्वोत्पादक प्रथम पद अज
अम्ह त्याचे ठायी प्रणवांच्वार करीत याच जीवदेहांत निष्ठेत प्राप्त होतात. त्यामुळ यत्न-
शील, कमीपासून मुक्त झालेल्या, जितक्रोध, जितेंद्रिय, 'निष्कांचनमार्गीची इच्छा कर-
णाऱ्या व पृथ्वोभर संचार करणाऱ्या ब्राह्षणांनीं या देहास अम्हक्षेत्न असें बेदांत म्हटळें
आहे १९, १४. याप्रमाणे सपत्मीक बनस्थांनासुद्धां योगसिद्धि मिळते. असें सांगन
आतां यागफल सांगतात. ) जी मनम्राजकल्पित व बरस्$ रूपानें अवगत होणारी प्रजा
पूर्वी हूरयाकाशांत आरूट झाली तीच ही प्रारधाचे उ्ंघन करण्यास असमर्थ असलेली
प्रज्ञा समाधीत जम्हभावास प्राप्त झालल्याही योग्याच्या प्रारब्धकर्मवश्ात् संसारांत व्यक्त
. होते १५. समाध्रींत स्वभावतःच अब्यक्तरूपास प्राप्त झालेली प्रजा स्वभाव दुर्लघ्य अस-
ख्यामुळें व्युत्यानसमयीं व्यक्त होते. राजन, समाधि ब व्यत्थान कालधरमापुळेही अव्यक्त
खर त्यक्तरूप हात ८६. ह भारता, ळालठऱश स्थावर ब जंगम कालयोागान स्थूळ व सूक्ष्म
होतात. ते उद्भवतात ब नष्ट हातात १७. असो; अज्ञा प्रकारची ही सर्व स्थूल ब सूक्ष्म
प्रजा दक्षकन्मांच ठायीं कालधमंवास अव्यय कडूयप्राशीं या सृष्टींत संयक्त होऊन उंत्पन्न
झाली आहे १८. आदित्य, वसु, रुद्र, मरुद्रण, अनेक मस्तकांचे नाग, साध्य, पत्नग १९
गधश्व, ॥कत्नर, यक्ष, त्से इतर पक्षी, यक्षांसह गरुड, उत्तम वस्रे नंसठळे किभर २०
इतर सत्रे पशुसंघांसह मायी, हे राजा, तसेच पुरुष, इतर चराचर प्राणी, पृथ्वीचे धारण
करणार प्रेत २१, हत्ती, सिंह, व्याश्र, तसंच पंखयक्त घोडे, गेंडे, मोठमोठ्या शिंगांचे
बैल, हरिण २२, चार दातांचे ब कमलासारखे रंगाने शुभ्र नागेंद्र, यथेच्छ रूप धारण
करणारं सवं लक्षणपंपक्ष प्राणा इत्यादि सवे त्यांच्याच रूपांनी, तशाच गावांनी, त्याच
शाळाने व षराक्रमानें युक्त असे सनातन धमैक्षत्रामध्यें पुनः उत्पन्न झाले. तसावः मुनीही
उद्भवळ २३,२४. असो ज्यामध्ये सव देव उत्पन्न होऊन स्वर्गालोकामध्ये प्रतिष्ठित झाले. त्याच :
मामस ( मन;कल्वित ) बाह्य अथवा आंतर 'डोकांत धार्मिक वदत व आकानिध् मनी
०. ती |
६ महर्षिब्यासम्रणीतं श्रीहारेबश पुराणे । [ अध्याय
चर्येण सोसेद्धाः परिचर्या गता गरोः ६ ये च योगगातिं प्राप्ताः सिद्धिहेतोमहीपंते । ककला-
'धिकेः कर्मजन्येद्रनि लप्स्यान्त वे द्रिजाः *७ शिलोच्छवत्तयः ख्याताः सपन्नीका हढन्रलाः
सर्वे वेत दिर्वि चरा भवन्ति चरितत्रताः रट [ ७७८ ] इति श्रीसहाभारते- पखिळेषु हारवंदी
भविष्यपर्वणि. दार्विक्ञातितमो५ध्यायः 4 २२ ॥ ि
बशपायन उवाच ।। पितामहं पुरस्क्ृत्य 'मरुपष्ठे ससाहेताः । जटांजिनधरा चिभास्स्त्य-
क्क्तांधा जितेन्दियाः १ पर्वतांतर्संसिद्ध बहुपाद्पसंत्रते । धातुसेरांजितांदोळे ससमे
निस्तृणकग्टक २ त्र्रयाणां बह्मवेदानां पॅच्स्वरविराजिते । संत्रयज्ञषपषरा नित्यं नित्ये जताहिते
३ एक एवाभिभाधयय सर्वे बाह्मणपुंमबा: । बिनिदुर्सन्त्रविषये: सुसमाहितमानसाः ४
त्रिथा प्रणीत ज्वलनो छा्निभिर्वेदपारमेः । अतस्तेतस्वमापन्नायदेकाख्राविधः कृत: ५ एक ए-
वमदानासहांविषासंप्रवतते । स्वघाकारेण सन्त्रज्ञ मन्वाणां कार्यसिद्धये ६ स्वयं च दध्षसं-
प्रामा भववाचू भूतसत्कृतः । बह्मा बाह्मणनिर्माता सर्वेभत(पतामहः ७ दण्डी चर्मी झारी
00७०0५. १०५- क
झाळ आहेत २५. हे मनुष्येश्वरा, जे दुसरे तपाच्या योगानें सिद्ध झाठेठे गृहस्थ. गरू-ची
पारचर्या करून बह्मचयांने सिद्ध झाळेळे बह्मचारी २६, त्याचप्रमाणें, हे महीपत्रे, सिळ्धी-
करतां यागगतीस प्राप्त झालेले, कमजन्य मोठ्या क्ेशांनीं वृत्ति मिळविणारे बाह्मण, ज्ञेलां-
तील कणसें घेणं हे शशेळ व पडेठेला एकेक कण जमवन आणणें हं उञ्छ यांवर निर्वाह
करणार प्रख्यात झ्ाळोज्छवत्ति सपत्नीक टडमत ह सत्त घ्रताचरण केलेलं प्रस्ष आकाशांत
संचार करणार होतात २७,.२ट हाव श्रासमहा० [ख० हॉरर» भावष्यप्रत्रांचा बांब्रिसाचा
भध्याय समाप्त झाला ॥ २२. ||
वेशपायन---मंस्पृष्ठावर-समाहित होऊन . राहिलेले, जटा व आजिन ( मृग्चर्म )
भरण करणार, क्रोधराहित व जितंद्रिय ब्राह्मण पितामहास पटे करून कमानष्ठान करीत
हात. पत्ताच्या मधीळ सखळ प्रदेशानं युक्त, अनेक वक्षांनी आच्छादित ज्याच्याबररील
ढा, मरु इत्याद धातंनीं रंजित झाल्या आहेत अज्ञा, सम तृणकंटकरहेत व तिन्ही
अह्मपातगादक्र वदांच्या पांच स्वरांनों विराजित असलेल्या त्या पवतपृष्ठावर नित्य मंञ्र--
अश परायण ब नित्य अताहितांत रत असळेले ते सर्व ज्राह्मणश्रेष्ठ एकाच अग्नीचे आधान
करून मंत्रांच्या प्रतिपाद्य विबयांच्या योंगान झप्णामास उ्रण--- अपानादे वृत्तींच्या द्वारा
_ मि करत झाले १,२ ( याच प्र्होकांचा अध्यात्मपर साक्ष अथ असा--- मेरपष्ठसंज्क
अठ माण याच्या मध्यावरून उपळाक्षेत हाणारें जे सर्व कारण नित्यांसेद्ध, अनेक वर्ण-
'बजयुक्त नाडीचयसंचारी जीवोपाधानें यक्त व बाह्याभ्यतर दुःखश्ून्य अम्ह त्याच्या
'ळायी क्रोवादिकांस जिंकणार नेर्मम आहण ॥नताधाम्यासानं सिविशेष बह्मास प्राप्त होण्या
कोरता मआणजयद्वारा चित्तवृत्तीस एकाग्र करितात. ते एकाच प्राणांभीचा आश्रय करून
त्यास प्राणापानपरदू पांचप्रकारे भिन्न कारतात ) ३,४. त्या वद्पारंगत मनानी प्राणाग्रीचचे
जधा प्रणयन केल्यामुळें (-परक-रंचक- कुभकरूपाचन नाडीमार्गीनीं संचार करावेल्या-
मुळं ) ते सत्र तत्त्वास प्राप्त झाे आहेत. '( प्रकादे प्राणायामांच्या योगाने आत्मतत्वास
घाक्षात् जापातात ) ५. ह मंत्रज्ञ राजा, मंजञांच्या कार्यासेद्धयर्थ तो एकच मोठा आग्रे
हावदरव्याच्या ऱयोगान ब्र स्वथाकारानें प्रव होतो. ( योगाभ्यास करणाऱ्या साधकाच्या
“8.५ इत, मिष्टाभ, व मेताहाररूप हवीनें दोप्त होऊन विक्षेप न करितां आरोह व अव-
र्जर _ भविष्यपव । द्ऊ
खडूगी. शिखी पद्वनिभानन:-। अभवक्षच्वस्तसंतापो जितक्तो धो जितेन्दियः ८ यजते. पृष्करे
अम्हा सेधया सह संगतः:- । इद्रपोक्तापने सामाने गीयन्ते जम्हवादिभिः ९ घन क्षार च वाः
ब्रीहिः सर्वपरसकं हावे: ।. वेदपोक्तं मखे' न्यस्त कल्पित जम्हण:-पदे १० निर्मथ्यारांमा ण--
भेयीं शमीगर्भससुत्थितम् । स बह्मा प्रथमस् तास्मज्ञाभ्रेमन्यं प्रव्तेयतू १९ न ह्यहपं विहित.
व्यं यथाक्िर्यज्ञकर्सणि' । प्रवल्योद्वेभीर्वा हुतउव्यमये बलय १२ फलारनि ते: प्रयुक्तानि:
हवींधि बितते$व्वरे । प्रयुंजन्ते प्रयोगज्ञा मुनयो कह्मवप्दिनः १३ षण्मासांश्वतुरो बेदा-
न्त्संबभाषें बहस्पातिः । बह्मणो.वितते. यज्ञे परया बह्मसंपदा. ५७ शिक्षाक्षरसमेताया मधुराया:.
रोह मार्गामध्ये यथेष्ट संचार करतो ). ५ )६- (. असो;. याअमार्णे. वर दोन प्लोकांत. सागेतः
ल्याप्रमाणें पूरक-रेचक--कुंभकाभ्यासानें विपुल केलेला, हविष्याभभोजन व अभ्यास यांच्या
योगानें कश: करून घेतलेला अग्राणे कोठेही धारण केळेडा प्राणाम्रि. त्या त्या धारणेचें फलं:
देतो.. आतां या श्लोकांत प्रणवाच्या योगाने परमात्म्याच्या ठायी. धास्ण कलल्या प्राणाचे.
फळ. सांगतात-) इतक्यांत सर्व कार्यामध्ये दक्ष असलेला, बाहमणांस निर्माण. करणार 3
सर्व भूतांचा, पितामह व भूतांकडून' सत्कार केला. जाणारा भगवा ने जअह्मा स्वयं. प्राप्त झाला.
( प्रणवाच्या योगानें आत्म्याच्या ठायीं चित्त एकाग्र करणाऱ्या साधकाला. प्रथम उका--
राचा. अर्थ अस्ग जो सूत्रात्मा त्याचा साक्षात्कार होतो. ) ७..तो दुंड. धारण. करणारा,..
अजिनयुक्त, बाणसंपन्म,, खडूगवान्, शिखाभाषरित, कमलमुख, ज्यानं. संतापाचा. त्यांग'-
केला. आहे, जितकयेध. व जितेंद्रिय होता. ( प्राणाय्रींच हा दक्ष, होय. १ द...
महा: दक्ष पुष्करांत. (. आत्मतार्थामध्ये ) मेथेशीं. संगत होऊंन यजन. करतो.
( अत्मनिष्ठ होऊन रहातो; ) त्यावेळीं तेत्तिरीयगत इंद्रप्रोक्त अहमक्ममहन्० इत्यादि साम.
वेद्वेत्ते. मातात. ९.. घृत, क्षीर, बीहि, इत्यादि सर्व उत्तम वदोक्त हावे यज्ञामध्ये देवतोद्दे- -
शाने. टाकलं असतां. बह्मपदीं पोचते १०. आग्नेयी, अरणीचे निर्मेथन करून. त्यांतून उद्भध-
वळलेल्या, अमीत; प्रथम तोः ज्रह्ञा अन्य अग्नीस, प्रवृत्त करिता झाला. ( अविद्येचाः नाश ।
करून. शरीरावरील: अभिमान. सोडल्यामुळे. बह्म देहांतच: स्वरूपाने. व्यक्त हेते ) ११.
यक्षकमामध्यें जसाः बाह्य. आभ्ने विहित आहे तसा या मानस: यज्ञांत. नाहीं.. यांत कोण--
तेंही. अल्प दृब्य विहित नाहीं. कारण: या लोकिक यज्ञांत अल्पः द्रव्य अथवा अग्नीत.
टाकलेले इतादि स्वर्गात: दिव्य देहादिकांच्या योगानें परिपक्. होतें. वः त्याचें बेळ अन्नावि-
भागांनी उच्चनीच स्थानीं प्रवृत्त करत; पम: या मानस यज्ञांत तसें होत नाहीं. ( ह्मणजे ।
अल्पद्रूव्य साध्य यज्ञामध्ये द्रव्याचा, व्यय, श्रद्धा इत्यादिकांच्या न्यूनाधिकतेप्रमाणे.फळाट-
मध्यें न्यूनाधिंकता येते. पण आत्मथज्ञामध्यें हा; भेदू नाहीं. कारण तो यज्ञा करणाऱ्या
सर्वांना केवल्यरूप एका'्क प्रकारचें फल मिळतें १ १२. (तर मग यथे. हवी, अग्नि इत्या-
दिकांत्यी कल्पना करण्याचें प्रयोजन काय ? म्हणून कोणी वित्वारील यास्तव सांगलात-))
योगयज्ञ. चाललाः अतां जीं हविर्दव्ये. विहिता आहेत त्यांची कल्पना कल्यानें त्याचे फळ:
मिळतें. ( जशी. कासना' ठेवावी, जज्ा प्रकारच्या आत्म्याचे व्विंतन, करावे तसेंच चिंत-
काळा फळ मिळते. ) पण जे अह्मसाक्षात्कारवान्. असतात; त्यांना त्यांचीं इष्ट फळे निग्र-
हानुमह प्रयोग. मुनी येथॅच प्रकाशित: करितात.. (अर्थात् हविष्यादिं कल्पना काम्यआहे.
तात्विक नव्हे ) १३. देवा'चार्य ब॒हस्पाते बह्मसंपत्तीने बह्मसंबंधीं याग सुरू झाला असतां ति
ह यमबयजऑशक्आ खि अन्या २१ क न
दट महर्षिव्वासप्रणीतं श्रीहारेवंशापराणं । | अध्याय!
ससततः 1 सार्थस्कारेतरामायाः सरस्वल्याः प्रभाषते १७ तेन जोह्मणदाब्देन जाह्यप्रो-
क्रेन भारत । विंभाते ससखो व्यक्त बझलॉक इवापरः १६ मखो बम्हसुखोत्तीणी नम्हश-
बरैरनामर्वे: । शयोगेः संभयुक्तस्य जल्पक्षिव विवर्धते १७. सामाझ्िःसोमकळादी:पानेश्वेंव-
बडिःखळे: । यवेत्री हिभिराज्येश्वएणेब्यजलभाजमेः १८ कर्म प्रामेिश्व फ्थुमिः कर्मभिश्वाप-
सान्विगे: । गोभिः पयश्विनीमिश्व पश्वित्सेच्व कोमल: १९ अम्हवद्धो बयोवृद्धस्तपोबस्धश्व
भारत । अम्हज्ञानम्ो देवो विद्यया सह संगतः २८ सानसेश्य करियासूतिये च'
भता: स्वयं चूप । अम्हा जुहोते. तांतस्मान्मराद्धेः साहितस्तदा २१ तेजोस[तिधॅरेरूपेंन च
तत्क<णाठरपजत् । वेदप्रोक्तेत विशिना सर्वप्राणज्नतां तूप २२ निर्मथ्यारागिमाझेयीं शर्म- |
गर्भ ससृत्थितास । कतुन्य यजते पर्णमधिष्टोमेन स प्रथः २३ सद्स्येस्तत्सदो व्यक्त शुशुभे
यज्ञकमाणे । जल्पान्त मधुरा वाचः सालुसाराः फक्रिपास्तया २. कमीभित्क तपोयुक्तेव दवे-
दांगपारगेः । छयंड्मद्शे राजन्विराज महाकतुः २५ बम्हघोषेण महता त्नम्हावांस इवा-
परः! बसुधामिव संप्रापषेः सरव दिवीकसेः २६ वेद्वेदांगागिक्रिश्व विनीतेर्बह्यमवादिभिः ।
गतागंतेस्तपः श्रान्येः स्वर्गलळोके महीयते २७ ज्वळश्ि/रिक विभेस्तोखाभिरेबाध्वरअप्राभेः
णी
आयक
यपणापण शा लीप 0
नक औनणणतीथा णी णाणी णी पि?कि?$?१ि??णिशिणाणणी0 0११)?” १0?पप0१2?
सहा माहने मांठ्या आदरानं दांघकाल अभ्यास कल्यानेंच चार वेदांशीं संभाषण करूं
लागला. ( त्यास वेदांची प्राप्ति झाळी ) १४. तो शिक्षाक्षरयक्त, समंततः मधर व सान-
स्वार असल्यामुळ आभंराम अशा सरस्वतीशीं संभ्मषण करीत असतो. ( शिष्यांना ती
वेद्याणी शिकवितो ) ९ भारता, त्या वेदांक्त ब्राह्षणवाळ्यांनीं केला . जाणारा यज्ञ
आध्यात्मक यागयज्ञाप्रमाणे मासतो १६. याप्रमाणं बम्हमखांतन निघाळेलळा यजमानाचा
यज्ञ अप्रामाण्यशकाशून्र अश्या वेद्शब्दांचा ( मंत्रांचा ) यथाश्रत विनियोग केला असतां
जल्पना करात असन्याप्रमार्ण वाढतो. १७. ' समिधा, सोमकलश., स्रक--सवादे पात्रे
खळ्यात न झाडळल यव, बाहे, आज्य, पूण जलकात्रें १८. प्राप्त पू, परत्नह्माचे ठायी
समञण कळला! कर्म व कांमल वत्सांनीं परिबेष्टाते असलेत्या दुभत्या गायी यांच्या
यागान यजञेकमं वाद पावते. १९, वेदघोषानें वद्ध, दुक्षिणेनें ब द्ध, ब तपानं वद्ध,
असता ब्रह्मज्ञानमय दुव उद्गोथादे उपासनेशीं संगत. झालेळा आसतो २०. हे राजा.
काल्पत साममान यज्ञरूप जह्मा देवांसह यज्ञ करतो. व इतर त्राण अकाल्पित घतादे
पदाथाच्या यागान हवन कारतात २१. पण चिन्मय द्रब्य-देवतादि सामग्रीने हाणारा
“ता अह्मदवाचा यज्ञ वदाक्त ववधाने कलेल्या सद प्राण्यांच्या यज्ञास स्प्ही करीत नाहां
( म्हणजे तों सर्वाच्या यज्ञांहून श्रेष्ठ आहे ) २२. शमीच्या आंतन निघालेल्या .। पेप-
ळाच्या ठाकडान कठल्या आग्नेयी अरणीचें मंथन करून तो प्रभ प्रथम कत घव नतर
आमझष्टाम यज्ञ काता ९३. यज्ञकमामध्यं त्याचे तें यसगृह सदस्यांच्या योगानें फार
सभत. सर्व मधुरवाणा बोलतात. समस्त क्रिया सर्व सहाययक्त असतात २४. हे राजा
ता महाक्रतु, केलठ, तपायुक्त, वेदवेदांगपारंगत व तूर्यचंद्रतल्य तेजस्व्री अश्या बाहमणां-
कडून वराजमान झाला होता २५. मोठ्या बम्हघोषानें साक्षात् दुसऱ्या ञहमळाकाप्र-
_ "णच स्थान (दसत हात. जणकाय सर्वे देवच पथ्वीवर उतरून आळे आहेत असे.
| भस | पावणार वदवदागमत्त, नम्न, वेरज्ञ व तपाच्या यागानें श्रांत अशा ब्राम्हणांच्या यण्या- .
माऱ्याने स्वयाताळ यज्ञालाही जर मोठी शोभा येते ता भूलांकच्या यज्ञाला येईल यांत
२३५] | मविष्यपर्व । यर
अह्मलाक इवाभाते बह्मण: समहाकतुः रट इंडमोकानि सामान गायासि मम्हवादिन5 1
बचनात प्रयुक्ताने यजाधे वतत ५ध्वर॑ २५ तप गान्ता भ्रम्हपरा: सत्पत्रतसभााहता:
आययुसनयः २2 मना[भम>: धरात्रवादामः 35० हाता चबाभवदाजन जञम्हत्वे च बुहस्पातः
सवधमसावदा शत्र्ठाः एराणी नम्हसंभद २ यजमानध्क यक्षांते विष्णो: पजा परयज्याच ।
अाद्त्याः पाश्वते गभ तपसा संतउरते नप ३२९ पद [कुष्ण्रजा नम्ठा नहून्ह निडपारमहय ।
यतः» पदसहसत्ताण भावणष्यन्त्युद्धवान्त उ ३ - अवध्य चापसय चच व्यातारक्त च 2.61.
भझत्सापयस्य उनया भवान्त नष्पारभप्रहा: २४ पारमप्रहाच्व ववण्यादाषप्रापा पहापत |
दाषाश्व युगपत्सनन छादयान्त सना मलातू ३१. हाः यय्मासावषय चरतरा लष्प [*प्रहा: ।
पारग्रह शुभ घमसावेद्यालक्षणं विंदुः ३६ बविदययाडठक्षणसंयोगाज्ञ सनरुछायते नप ।
याद चन्यानराव्दन गुह्यते बम्हवादि'नः ३७ बदावियानतस्नांतेरनिधमे; क रुसर््लस । [दोव-
छाका> सता स्थान ळोकाना लोक उच्यत ८८ यतञ्नदडवा हव्यषु्धा नक्षस यान्त, मारत ।
यजसानच्य भान: स्केः कसंपापतोदृंते पदे । मोदते सह पक्वीभांवंन्वरो बसुध्ाथप 5९ यज्ञा-
बेसान शलन्द टदुजेभ्य:ः भददो प्रभः । दयया सर्वभताना | गेखलनान्तराबग्मना ४०
रशिशिश्स्सिणिपिा 8850.
काय आश्वय आह २६,२७७. नबम्हदुवाचा तो महाकत ढौप बाम्हणांच्या योगाने दी
नताझयुक्त ब्रम्हळाकाप्रमाणेच भासतो २८. यज्ञ चालळा असतां इंद्रप्रोक्त सांगे वेदूवादी
गातात. यजुवेदाचा वचन म्हणतात २९, तपाच्या योगानें शांत झाले3 नह्मपरायण क
सत्येम्रतनिष्ठ असे सव मुनी श्रवण कारेतांच संकल्पांनो तेथें आठे २०. हे राजन. सर्व
थमवत्त्याताल श्रष्ठ, पुराण व अम्हाद्धव बहस्पाते आपलीं दोन. शरीर कल्प्म होता व
म्हा झाळा ३१. त्या यज्ञाच्या शवटीं यजमान विष्णूची पजा करून ( म्ह. कर्म
विष्णूस समपेण करून ) हे राजा, तपाने युक्त असलेल्या आउेतीच्या शेंवटच्या गर्भात
उत्पन्न झाला. ( यज्ञांच्या योगानें देवत्व प्राप्त होते, हा याचा अर्थ ) ३२. अह्मवेत्ता न्ह्मा
अज वष्णुसज्क निठंदू, पॉर्महशून्य व ज्याच्यापासून सहस्रावाथे पडे उत्पन्न होतात वः
हाताठ त्या कमंप्राप्य पदास प्राप्त हातो ३३. तं विजण्णपद सर्व कम फ्लास उदरांत
साठावणार, अप्रमेय व कमंझ्यून्य असून परिग्रहशून्य मुती त्याचें स्वरूप हातात
राजनू , सवेत: बांधन सोडणारे परिग्रह हणजे विषयराऱगा। दोषानाच कल्पित आहेत
त सव दोष एकदांच पूवेसंस्कारबलाने मनाला आच्छादित करितात २५६. इंद्रे-
यावषयामध्य संचार करणारे मुनाही अहंममाभिमानराहित असल्यामळे पारअहशून्य राहु
शकतात. ते वेदबोधित शुभ धमही आअविद्यालक्षण बंधच आहे, अर्स जाणतात ३६. बाः
राजा, बह्मवादा लाक मुनत्व प्रातिपादक तत्त्वमसि इत्यादि शब्दांनी जेव्हां अनमह करि.
तात तव्हा त्यांच्या अथाचे मनन केल्यापळे तत्त्वशे झाल्याकारणाने त्याच मन रागादि
दाषाना आच्छादित केळ जात नाहीं ३७. संतजनांचें द्यळोकांत जें उत्तम स्थान
असत. त्याढाच वेदविद्यावतस्नात व नियत कर्मठ बद्ध स्वर्गलोक असे ह्मण
तात ३८. हे * भारता. तेथें हव्याच्या यामाने पृष्ट झालेले देव क्षय.
_ पावत नाहीत. हे पृथ्वापते, यजमान कर्मप्राप्त उत्कृष्टपदीं पत्नीसह ज्वरराहेत होऊन
आपल्या सुखोपमांगांना आनंदित होतो ३९. यज्ञ समाप्त झालां असतां. प्रभु निमल,
मत-करणाने सवं भूतांवर दया करून त्या आहणांस' पर्वतश्रेष्ठ देता. झाला ( अध्यात्मं-
छ्ष महर्षिव्यासमणीतं श्रीहरिवंशापुरार्ण । [ अथ्यायड
तं होळ सर्वगाञराणि परस्परविशेषिणः । न रोकुः शविभागाथ भतु सवायमराप ४१. ततस्ते
मुख्यस्तु वागिभर्मधुरनाषितेः । अजवीत्मणत: सर्वाज्छिरसा' ताच दिजासतसात ४३ न ह
हाकयो बडाऊेचं युष्माभिरसुसंगेमिः । आपे वषरातादव्यर परस्पावराषवामः ४४ एव्ा-
भता यदा सर्वे भविष्यथ समाहिता; । आविरोधेन यगपाह्देना जेष्यथ नवता; ४५ बळ (ह.
रागदेवाभ्यां वर्धते बह्मसत्तमाः । विमुक्त रागद्वेषाश्यां बव्ह वधात शास्वतस ४६ यदाहे
भेदाये्यामि स्वर्गभिश्षेः शिला शितेः । धाठुनिश्व बिसर्पक्रि$ शिखरेब्कतुपातार भः ४७
विशी णे: पार्शथ्वविवरेनागेश्व गलिते ीवे । बहुझमरव्यांठरूपेश्व चांदयमानी उहाडायेः ४८
प्रातिग्रह्म च तद्वाक्यं शोलन्दस्य उभाषितस् । तूष्ण बभूवृस्ते सदे तदा बाम्हणसत्तसा: ४८
[ ८२७ ] इति श्रीसहाभारते खिलषु हारिवंशे भावेष्यपवाणे त्रयोबिशतितसा व्यायः॥ २३॥
वेशोपायन उवाच ॥ ब्लिहोमाश्व वर्धन्ते अहन्यहाचे भारत । हिजानां तपफ्साढऱ्यानां
ग्रृहघर्भबुतिष्ठताम् १ देवताच्यांश्व पूज्यन्ते तदा प्रभात भारत । तेषां अम्ह्मविदां राजचू.
दृष्ट्या पर्वतश्रेष्ठ हणजे दिव्य शरीर ) ४०, पण संव अवयवरूप अशा त्या पर्वताला
*मेद्दृ्ट्या मी बाह्मण, तं क्षत्रिय इत्यादि जात्यभिमानानें सर्व कर्मानीही फोडन आप-
सांत वाटन घेऊं शकले नाहींत. ( आत्म्याहून त्या. क्षेत्राला पथक करण्याचा प्रयत्न:
करूनही त्यांना त्यांत यश आले नाहीं. अथातू शेकडो कमानींहीः मोक्ष मिळत नाहीं ) ७९
तेव्हां श्रांत झालेले ब्राझणगण भूतळीं बसले. हे राजा, ते सव श्रमाने व्याकळ झाले
त्यांची तांडे निस्तेज झालीं ४२. ते पाहून शिरसा नम्र झालेला तो पर्वतश्रेष्ठः
सुपाश्वे मधुरवाणीने त्या सव श्रेष्ठ आह्णणांस ह्मणाला. ( येथे अध्यात्महष्टऱया
सुपाश्वे हणजे सहुरु ) ४२. देहंद्रियादिकांस आल्मा समजणाऱ्या क परस्पर
विरोधी अश्या तुहांस हा देहाभिमानरूप पर्वत शेकडों दिव्यवर्षानींही' बळा-
त्कारान फांडतां येण शक्य नाही ४४. तर तुही सव शांत क एकचित्त. जेव्हां.
व्हाल तव्हा आवराधानच एकाचवेळी त्याचा विभाग करूं शकाल. व सुखी व्हाल ७५
हे महमत्रहहा, राम व द्वष यांच्या यांगान बल वाढतं; पण तेंव्व-रागद्वेवशन्य परुषांचें
शाश्वत अहम वाढत ४६. जेव्हां मी ( गुरु ) ऐहिक वक पारठोकिक भोगांविषयीं विरक्त
हणूनच स्फाटक !शलांप्रमाणे आतेस्वछ, वाणी, प्राण व मनः यांच्या प्रवत्तीस कारण
हाणाऱ्या, पतनशाठ इद्रेयांच्या योगानें उंच झालेल्या, समीपस्थ ख्रीप्रभाते हृदयसर्पास
पवश करण्यास याग्य अशा बिलयुक्त, श्वेतसपतुल्य शाखादि व्यसनें व कृष्णसर्पतल्य
कामाद व्यसन यांना संपन्न अशा हृद्यगत संस्कारांकडन प्रेरित होत्साता तुझांला या
शोलाचा भद करावयास लावीन तेव्हां तुझी त्याला फोडं शकाल ४७.९८ शेलंद्राच त सुमा-
पितरूप भाषण मान्य करून ते सर्व उत्तम ब्राह्मण ६ वेराग्यादेि साधनाच्या अभावीं )
मुकाट्याने बसले. ( आत्म्यापासून देहाला फंथक करण्याचा व्यापार सोंडन स्वस्थ
बसले ) ४९, इाते श्रीमहा. सि. हरि. भविष्यपर्वाचा ते दिसावा अध्याय समाप्त झाला. ॥२३॥
वशपायन:--हे भारता, तेव्हांपासून पर्वत फोडण्यास असर्म्थ असलेल्या त्या कर्मवे-
__ त्त्यांची वेदवेत्त्या कत्विजादिकांसह प्रत्यही बलि व हाम हा कृत्य वाढली. तपाने संपन्न
व महधमाम्ध्य नरत असललेतते हूजे दष्ण व गरु इत्यादिक याचा पजा. करू
रश्गी भविष्यपर्व । -___ ऊ>
ख्राथिव्ये त्रम्हवादिंभेः २ ततजरेव बम्हसदनने समे निस्तणकण्टके । प्राज्यन्धथनतणे दंदो पुण्ये
पवतराधाते ३ बास यत्र मकुवान्त दूवा भगवतः क्रियास । तपोर्थिनो महाभागा बह्मच-
यंजते स्थताः ४ ग्रहस्थधसीनेरता जितकेधाः समाहेता: । यतयश्र्वापे कांक्षन्ति धर्मेणेह
पवकाद्षणः ५ -चन्यः कसफलश्वेव रता ञम्हणपुंगवाः । अमिहोब्रन्रतसत्राता जतक्रांधा:
. समाहहताः ६ दुवयुक्तेन वा युक्ताः कमणा अम्हसत्तमाः| प्वीरवल्कलसंवीता नियता निय-
तोन्ह्रिया: ७ चरन्ता नम्हचर्ये च ब्रतमास्थाय दारुणस् । अनेन विधिना राजच कमप्रातेन
सवझः ८ कसाय वेद्सस्कारं पुण्यं प्राप्ताः सनातनम । पूर्वेराचरितं राजन्सुनिंभिनम्हवा-
ढाभः ९ नावेदावेद्यचागच्छेन्नायपे रोडे त्त चरेत । न च त्यागन गच्छेत गहधर्मे न च
स्यजेतू १० नेव गच्छेत दुःस्थानसप्राप्ती वेद्संचयम । कचश्व संचय: सर्वः सामगारना च
भारत १९ ये चाप घुचिणी न स्युः खुत्वांपे भापुयुः फलम् । जञाम्हणास्तपसा श्रान्ता
. सराल्य पारुबयया १२ यस्य नेव थरुतं ब्रम्ह न ग्रहीत विज्यांपते । कासं ते धार्सिके राजा
दुयकसांण कारयंत! १३ अथवा नेव विद्येत यद्गम्ह नादियेद्दिंज:। द्ार्भ्या तु श्रोज्विषये मन:
घव समाहतस १४ एव सवाद्रियारंभान्वेदपूवान्त्समाचरेत्त । नाम्हणो भूतसपन्नां य इच्छे-
भड
गळ १,२. तेथंच त्या सम, तृणकंटकराहित, जझसदनरूप, जेथें पुष्कळ जळण व गवत
आहे अशा पुण्य परवेततीरावरील देशांत तीं कर्मे सुरूं झालीं ३. तेथें भगवानाची क्रिया
आढळा आहे अर्स पाहून तपांची इच्छा करणारे, महाभाग, बह्मघर्यवतामध्ये स्थित अस-
ळे, गुहस्थथ्षमानेरव, जितक्रोथ व शांताचित्त यतीही रहाण्याची इच्छा करितात
यमान वशषस्थानी रहाण्याची आकांक्षा करणारे लोक तेथीळ निवास पसंत
केरवात २-५. अ बह्मण श्रेष्ठ वन्य कमफडांमध्ये रत असतात ते अग्निहोबवतस्नात
काघपहव, शाताचेत्त, शरीरास्थतीकारतां अय्राचित प्राप्त अथवा याचनादिकामळें प्राप्त
झाल्य कंदफळांव्रर निवाह करणारं, बह्मनिष्ठ, लंगोटी नेसून वल्कल पांघरणारे, नियत
व्यापार व नियताद्रय बानप्रस्थह्या तथ रहाण्याची इच्छा कारेतात ६,७. आणि दारुण
नेत घरून त्रह्मचय पाळतात. हे राजन, क्रमप्राप्त अश्या या सर्वे विधीने क्रमानेंच जे
पुण्य व सनातन वेद्सस्कारास प्राप्त झाल आहेत ते पूवीच्या ब्रझवादी मनींनीं आर्चारे-
ळळा धम करतात ८,. वेद पूर्णपणें जाणल्यावाचून गृहस्थधर्माचा स्वीकार करूं नये
रार अत आचरू नय, गुहेधम सोडून वानप्रस्थ अथवा याते होऊं नय. ( सारांश वेदग्र-
हेणापूर्वा कांही करूं नये. ) १०. वेदसंचय प्राप्त करून घेतल्यावाचून स्थितिराहेत
अवस्थंत ( हणजे संन्यास आश्रमांत ) प्रवेश करूं नये. हे भारता. कांचा यजुम-
नाचा व सामगानांचा सवसतंचय अवश्य संपादून करावा ११. पण तपाने व गरूच्या
पारचयन श्रांत झाळल ज बाझण पुत्रवानू ( हणजे गइस्थ ) नसतीळ त्यांना वेदान्त-
श्रवणानंही इष्ट फल मिळेळ १२. हे राजन्, जो ब्राम्हण अश्या रीतीनें प्रत्यक्ष अध्ययन
अथवा अवणह्य करत नाही. त्याच्याकडून धार्मिकराजानें खुझालळ शूद्ध कर्मे करवा-
वात १३. अथवा आहण असून ज्यानें वेदाचा आदर केलेला नाहीं तो ब्राह्मणच नळ्हे.
( यास्तव राजाला त्याला श्यूद्वतुल्य वागविण्याचें कारणच नाहीं ) बह्मचारी व गृहस्थ
या दाषान| श्राव्य धम व बह्म यांचे ठायीं पूवी अध्ययन अध्यापनसमयींच मन स्थिर
कैठळ असते. यास्तव राजानें बाह्मणाची अवहेंठना करुं नये १४. असो: ज्याठा वियेचे
कर महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवशपराणं [ अध्याय?
प्ॉनिसालपनः १५ ८५२ ] हाते श्रोमहाभारत [खलषु हारवरी भावष्यपवाण 'अतावद्यात-
तमादध्याय: 1 २. ॥
र व यम ह मि ॥ ते तु गोंभाम्हणा नागाश्रन्दादत्यपुरस्कृता* । भाम्हणान्यूजयन्दवबान्य-
साभवम्हतभधं [रटपमुखाश्वेव गरूववा तगयां चूप |] कुवन्ति _ संतले र्ग, कायात
पृपतासमहस * वचाभिलएराभाषे:ः पेचादेयातवासाभः । सवेभूतामयकरंः सवभूता ह त-
[षाभ: ३ स्तखामानक यक्षान्ते पंचन्द्ियसमाहितंः | प्रावाच भगवान्बम्हा दष्स्या दस्याले
भारत ? ततः कर्यपमसाभाष्य प्रांवाच भगवान्पमञछः । भवानाप सुतेः साध यक्ष्यत वसु'धा-
'तले ५ कलाभिः एरसप्रापः सपणंवरदाक्षणेः । यक्षा सुरात्व ते सव यथाफ्तएणे: प्रभो ६
चर्य यक्षामहे पूर्व पूर्व यक्षामहे वयर । एवमन्योन्यसरभाह्वेयन्ते बलदापिता: ७ देतेयाञ्या-
'स्यंदेतेयाः परस्परजयादषणः । युदझ्धायंब प्रातष्ठान्त प्रय्रह्म विपुला युजी ८ नित्रायमाणाऊा-
'घेमिस्तएसादग्ध किल्मिपे: । अन्येश्व विविधो[(प्रवेदवेदांगपारगेः ९ निवार्यमाणा युद्धयन्ते-
एव गोळुळे । प्रयुद्धारंभसंक्राताः संबे प्ररणजयेबिणः १० प्रश्यतां सर्वभूतानां मृत्यो -
वृषधमा 1. री
महता. पर॑ कृत्वा महाबलाः ११ रुन्धन्ति बाहाभे: कुणा:
विषवमागता. | ततः रदाब्दन
यी
“भनमाण
शएश्वय ( अपरोक्ष ज्ञानसंपत्ति ) पाहिजे असेल 'त्या भूतसंप्न ब्राह्मणाने सर्व इंद्रियचेष्टा
अशा वेदपू्वकच कराव्या १५. इहॉपि श्रामहा» सि० हरि० भविष्यपवांचा चोविसावा
अध्याय समाप्त झाला. ॥ २४ ॥ |
वशपायन:- ते नारदप्र्भाति वेड्प्रधान, निरपराध, दश व पर्णमास यांस ज्यांनी महत्त्व
दिलं आहे, असे बाह्मण, गंधर्व व कषी ञाह्मण व बह्मसंभव वसूंसह देव यांस पुजते झाले.
'त ब्राझणपूजच्या क्रमाने यज्ञांत पंतामह जह्मदूवाचेंही पुजन करते झाठे १, २. पांची
शानाद्रयांस नव्वेड करणाऱ्या, सवभूतांचे प्रिय करणाऱ्या, सर्वभूतांचें हित इच्छिणाऱ्या
व एक्षऱ्याचच अश्या बहझणाकडून मधुर भाषणयुक्त स्तोत्रांनी स्ताविळा जाणारा भगवान
अज्ञा अशांच्या रवटा मोठा आनंदाची गोष्ट आहे, मोठा आनंद झाला असें हणाठा ३.७
नतर कर्यपास हाक सारून झंगवान् जह्या झणाळा “ भूलोकीं तृंही आपल्या प्रञांसह
यजासव्य प्रवृत्त हात आहेस हा मोठ्या भाग्याची गोष्ट आहे ५. हे विभो., तजप्रपाणें च
आपापल्या सारवक, राजस, तामसगुणांनीं युक्त झालेले हे सर्व यक्ष, देव इत्यांदे तज्ञे पत्रही
सर्दागपूर्ण व संपूर्ण श्रेष्ठ दाकषिणायुक्त यज्ञांनी यजन कारतात ६. आही 'पर्वी यज्ञ करणार,
भाझी अगोड्र यज्ञ करणार अशा अहमहामिकेनें असे म्हणून परस्परांस पजेकण्याची इच्छा
करणार इतय व अड्तेय बळाने हप्त होऊन एकमेकाशी मोठी स्पर्धा करूं लागतात
१ येथं दृत्य हणजे कामादे व अदेत्य झणजे शमादे असें जाणावे ) ब्ले आपले विपुल
बाहू पुढ करून यु॒द्धालाच प्रवृत्त होतात ७,८. तपाच्या योगानें ज्याचें पाप दृग्ध झाले.
साहे अस कषा व पेदुबेदांगपारंगल दुसरे बाहमण त्यांचें निवारण करीत होते तरी ते
'गट्यांताल बेलाप्रमाण युद्ध करीत राहतात ( आम्हणांनीं कितीही प्रयत्न केला तरी त्या ग
दोन्ही प्रकारच्या वत्तींस ते प्रतिबंध करू शकत नाहींत. ) देवांमीं वाकू-प्रभावे मनःपर्यंतः
सवे इंद्रियांचा आश्रय केला पण देत्यांनीं त्या सर्वाना वेध केला. त्यामुळें ती. आपापल्या
_ ३१..ल्या व वाइट विंबयांचंही ग्रहण करूं लागलीं. शेवटीं मोठे युद्ध करणाऱ्या देवांनी"
याचा आश्रय केला. (हणजे यज्ञ सोडून ते प्राणाच्या उपासनेत प्रवृत्त झाले ) तेव्हां
७३ | भविष्यपर्व । "७४
सपक्षा इद पाक्षेणः ॥ थंचालं वसुधा चैव पादाकान्ता चरोविंभ: १२ नो यथा परुषाकान्ता
निषादात महामळे । पर्वताथ्व विशीर्यन्ते नईसाना अजा इव ३३ चक्षुभुश्व स-िनय
ह्तारडता मातारश्वना । ततः समभवयुद्धं मधोविभ्णोश्व भारत १४ युगान्तकरणं घोर
सक्चप्राणभयकरस् ॥ प्रममाथ बं विष्णुः ससग्र बलपौरुषम १५ कहहोरेच बलं दों शाम-
यत्यडना यथा । तथा पशयामितं तेन भगवत्यपकारिणा १ ६ [ ८७५८ ] डणे भरीमहाभारते
ऑखल्हच होरवश भावेष्यपर्वाणे पंचार्बिशानितमोइध्यायः ॥ २५॥ |
नैव्शपायन उवाच ॥ बख्वान्त्स तु देतेयो सधुभीमपराक्रमः । बघस्ध पाहीनिशतिमहेन्द
भपवतान्तरे १ तं घे अम्हादवचनालक्षणज्ञश्व भारत । ऐश्वर्यमेन्दमाकांक्षवूभाविण्यं बुस्छिसंक्ष-
यपतू -२ बेष्वेद्र सहसा मध्ये पाशेर्मरमविवार्जितेः । आयसेब हु! भाव्वनबेळवाक्मिविदारणे: ३
पवषण्णुसधशथण हुदमाहूवर्युद्धकोविदः । श्चघे गणानां सर्वेषां कालस्य बशसागतः ॥ देघी-
'कला: कोड्यपया संधोबशसय्र पात: । युद्धार्थमभ्यधावन्त प्रगह्य विपुळा गदाः ५ गन्घर्वा:
गकन्नराव्वेव वार्य गाते च'कादिदा:। प्रचृत्यान्ते परगायन्ति प्रहसन्ति च सव शः ६ तन्बीभिः सप्र-
दूव व असुर (:झणजे शुभाशुभ इंद्रिय वत्ती ) प्राणास ( सूत्रात्म्यास ) जिंकण्याची इच्छा
रू ठागळ; फण त्यामुळ पाघाणांवर फेकलेल्या ढेंकळाप्रमाणें ते सर्व. सर्द भूतां-
समक्ष दूर होऊन सुत्युवश झाले; पण पुढें शाब्दज्ञानजन्य विवेकाने बाह्य द्रेयवात-
समुहास ताडून रागावलेळे ते महाबळाठ्य, पक्षयुक्त पक्ष्यांप्रमाणे, आपल्या वाहूनीं रोध
करू लागले. ( बाहू म्हणज बेराग्यापदे साधनें ) पण त्यांत रजस्तमाजन्य विघ आलें
सत्वापसरूप 'यागभाम त्यांच्या पायांच्या वेगानें आक्तांत झाडी असता चळचळ कापं
छागला. 'ता [वेषयवासनाज्यालांनीं दीप्त झाली ९-१२. परुषांकडन अक्रांत झालेली
नाका जशी महाजलांत जुडते, भयंकर आवाज करणाऱ्या मर्जाकडून पर्वत जसे फोडले
भातात त्याप्रमार्ण त्यांच्या खेगाने प्रथ्वीची दुर्दशा झाली १३. वायच्या वेगानें
ताहत 'झालल्या नद्या क्षुन्ध झाल्या. त्यानंतर मध राक्षस व विष्णु यांचें
धार युगात 'करणार च सवे प्राण्यांस भयंकर असणारें य॒द्ध झाले. समग्र बळव प)रुष यांनी
अक्त असठल्या बळाचे विष्णूने आतेशय मदन केळं १४,१५. पण अश्नीचें दोप्त बल
जढान अस शात करितात त्याप्रमाणं भमवानाचे ठायी अपकार करणाऱ्या त्यानें विष्णूचे
सळ शात कल १६. इाते श्रामहा. सि. हरि. भाविष्यपर्वाचा पंचाविसाचा अध्याय समाप्त
झाला. ॥ २५ ॥ |
वेशंपाथन:--भयक्रर पराक्रम करणाऱ्या त्या बलाढ्य मध पैतेयाने महेंद्रास 'तीक्ष्ण
पाना परवतामध्य बांधून सोडलें ( येथें आसुर भाब मोह हा मध, वासनामय पा
आहत्त्मा-महेद्र व'पथत हणजे देह असे समजाव ) १. योग्याचें छक्षण जाणणारा. मोह
प्रन्हद्ा ( प्रहषा )च्या सांगण्यावरूभ बाद्धिक्षयामळे इंद्राचे ( आत्म्याचे ) सावे देताचें
अदुशनरूप श्वये आफणाला प्राप्त व्हावे अशा आशनें अनक बळकट विदारण क रणाऱ्या
विचित्र व जणुं काय लोखंडीच अल्ञा अभेथ्पाश्यांनी इंद्राळा अकस्मात ध्ये बॉंधन
विष्णूच्या अग्रभागी 'गेळा व तो यद्धपंडित रद्राला य॒द्धार्थ आहान करिता झाल
काळाच्या कश 'झालेला ती'सर्व गणांच्या संग्रामांत उभा राहिठा २-४. तेव्हांमधच्या अधीन
शालेळे ते कर्यपरपुतत दिवा 'होऊन-व 'पोठाल्या गदा “घेऊन यद्धार्थ घावे ५. वार्चे क
१०
वा नहर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहॉरेवंशभुराणं । [ अध्याअड
यक्तामिर्मधराभिः स्वमावतः सनोमधोर्विधुन्वान्त युध्यमानस्य सांगण: ७ मधोबेलाथें मधुनो
नियोगात्पद्ययोनिनः । एतान्विकारान्कुवांन्त ग्धर्वा; सत्यवाद्िनिः ८ तत्र दाक्तो हि गान्थवे
-ततास्मिळ्शन्दे मधुसेनः । दानवाश्वासुराश्वेव प्रत्यक्षं यान्ति प्राणदन् - सधोज्व उन आक्षिप्य
पड्यन्ये!गेन चक्षुषा । मंदरं भवते विष्ययूढापम्रिरिव दारुषु १० क्रषयो दाग मनसं किंच्विद्व-
दितसानसाः । पितामहं एरस्कृत्य क्षणेनान्तरघीयत ११ विष्णु सोभ्यहनत्कुद्धो मधुमधुनि-
भक्षण: । सुंजन कांखदेशांते न च कंपे पदात्पदय १२ विष्णुश्वाश्यहनंहेत्यं कराग्रेण स्तना-
-न्तरे । स पपात महीं तूर्णे जालुन्यां रांधिरे वंमव १८ न चैन पातेतं हन्ति विष्णुर्युद्धाविशा-
रदः । बाहुयुद्धे हि समयं मत्या शिन्त्यपराकनः १४ इन्दध्वज इवोत्तिष्ठय जानुभ्यांस
*महीतलात् । मधूरोषपरीतात्मा निर्दहान्निव चक्षवा १५ परुषपभिस्ततो वाग्भिरन्योन्यमाभिग-
जंतु: । सनोयतुबोहुयुद्ध परस्परवधेषणी १६ उभो तो बाहुबळिनावुभा. युद्धाविशारदी ।
उभो च तप्रसाशान्ताबुभी सत्यपराक्मो १० रढप्रहारिणी बीराबन्योन्यं विचक्षंतुः । गीले-
“न्दाविव युद्धयन्ती पक्षेः 'पाषाणसाज्षिभेः १८ विक्षता च मत्ती च अन्योन्य वस्तुधातळे 1
-गजाविवविषाणाप्रेनखात्रेश्वविचेरतः १९ ततो ब्रणघुखेश्वेवसुस्रावरुधिरंबहु । आष्सान्ते धातु-
ससृष्ट शळेभ्य.हइद कांचनम २० संसिक्तो रुधिरोधेश्व खवाजः समरातिती । अधोयतेः
वि ऑऑशशशववशुशशशशाबाब॒॒ह॒आाजा्शाशकाआगब ह हकक नााळायाायामामा
णा जनक १ टन --
गायन यात निपुण असलेल गंधव व किकर गावू, नाचूं व सर्वशः हसू लागले ६. स्वभा-
वत:च मधुर असून चांगल्या लावलेल्या तारांनी रजोगुणी गंधर्वादिक यद्ध करणाऱ्या
रागा मधच मन चचचछ करू लागले ७. मधु मच व्हावा हणून कमलोद्भव मधाची योजना
केल्यामुळं सत्यवादी गंधर्न हे विकार करीत होते ८. मोठा नाद करणारा समर्थ मर्धु,
दानव ब असुर त्या गांधव शब्दामध्यं मन आसक्त करते झाले ९. याप्रमाणें मधचे मन
"'िषयाद्षप्त करून ददव्य दृष्टांन पहाणारा विष्णु, काष्ठांतीलळ गूढ अग्नीप्रमाणे, मंदरांत
धुप हाऊन साहळा १०. त्यामुळ ज्यांच्या मनाला व्यथा झाली आहे असे मंत्र दीप्तचित्त
'पतामहाठा पुढ करून एका क्षणांत अंत्नरवांन पावळे११. पण मधाप्रमाणें ज्याचे नेञ्र लाठ
माहेत असा रागावठला मधु(विष्णूला झणजे इवेबेकाळा हुडकून काढून) आपल्या भजाने
गळया जवळ प्रहार करया झाला. पण भगवान् एक पाऊलभरही सार्गे सरला नाही १२
णून हाताच्या अग्रमाग्न ( हणजे तळहातानें ) देत्याच्या छातीवर थप्पड दली
तेव्हां लागलींच-रक्त ओकीत तो मुडे डेकन भमीवर घडला १३. पण युद्धविशारद् विष्णनें
'त्या पडळल्या वाराला मारले नाहीं. त्या अचिंत्य पराक्रमी वीरानें आतां बाहुयुद्धाची वेळ
“आई अस ताडले १४. तां इवक््यांत गुडघे टेंकूनच तो देत्य इंद्रध्वजाप्रमाणे भतलावरून
उठढा व साषान व्याप्त झालेल्य तो मधु नेत्रांनी जणुंकाय समंतात् भाग जाळं लागला १५
'नेतर ते दोघे कठार वाणीने परस्परांस मोठ्याने ओरडून शिव्याशाप देऊं लागले, एकमे-
काच्या वधाचा इच्छा करणारे ते बाहुयुद्धांत भिडले १६. ते दोघेही बाहुबलसंपत्न, युद्धावि-
शारद्, तपाच्या योगानें श्रांत झालेळे व सत्यपराकमी हात १७. हढप्रहार करणारेते वीर एक-
सऊास आढते झाळे. ते पाषाणासारख्या दोन्ही बाजूंनीं 'पर्वतभ्रेष्ठांप्रमाणें युद्ध करीत
हात१८. दांतांच्या अग्रांनीं फाडणाऱ्या हच्चींप्रमाणें ते दोघे मत्त एकमंकांस भूमीवर फरफर
_ ढून नखारना फाडीत संचार करूं लागले १९. त्यामुळें ग्रीष्मक्रतच्या शेवटीं धातुयुक्त
धवंतावरून गळणाऱ्या सुवर्णरसाप्रमाणें तयाच्या अगावरांठ बणांच्या मुखांतून पुष्कळ रक्त
२६] भविष्यपर्व । ड्यू
पदाग्रेश्व ती व्यदारयता महीम' २१ अभिहत्य त तौ धीरो परस्परमनेकधा । पततंमाधिव-
युध्यता पक्षार्थ्या सांसगृद्धिनी २२ दयुथुवुश्वान्तारेक्षेथ सर्वभतानि पुष्करे । तिद्धानां वद्-
नास्छकार पर्या वणसंपदा २३ स्तुतयो विष्णुसंयुक्ताः सत्या> सत्यपराकमे । डरीर घातुसं-
युक्त सयुक्त कतनेन च २४ तठ्ूह्म इन्वियेर्यक्तं तेजोभूतं सनातनमर । घुर्व तिष्ठाते भतास्ते
चह प्रढयता गते. २५ पुनश्वोद्धवते सुक्ष्मं बहुरूपसनेकधा । प्रबोध्य भाव भताना | श्रेषु
छाकघु कामद: <६ सुरू बहुरूपांस्तांळीकान्त्तंचरते वशी . मानसी तनुमास्थाय बहुभिः
कारणास्हर २७ योगात्मा घारयक्षुवा नागात्सानं दिवंधर: । जह्मभूतं परं चेव सक्षमेणात्मान-
साश्वर: २८ ब्राह्मेण विप्रान्वसाते युद्धेनेंच च क्षत्रियान्.। प्रदानकमणा वेश्याऊछदान्पारेधरेण
२९ गाव: क्षारमदानेन अश्वान्यज्ञेष पोक्षणे; । पितरव्वोष्मणा वेदहावेर्भागेन देवता: ३० वतु--
निंव्यातारक्तांगेख्रिभिरन्येश्व धाताभेः । सम्ताथे पिता मेनित्वेत्रीकीकान्पार्रक्षाते ३१ चन्द-
उयात्मक [नित्य तूप निहतात्मकरू । पकाश चामकाशं च सिमरढ स्वेन घेजसा ३ २
नपस्छ पतर! नित्यं वर्धयन्ति दिवाकस्म । चतुर्मिः विताभिश्वेव वन्दे वषति सण्डळे ३्डः
गाळू ढागळ २०. गळणाऱ्या रक्ताच्या ओघाने भिजलेले ते चांगले रंगले. वारंवार उचल--
लेल्या पावलांनी त्यांनीं पृथ्वीला विदीर्ण केळं २१. परस्परांस अनेक प्रकार मारून ते दोघे
वार मांसाचा इच्छा करणाऱ्या व पंखांनीं लढणाऱ्या पक्ष्यांप्रमाणें यद्ध करू लागले २२..
इतक्यात सवे भूत पुष्करामध्यं श्रेष्ठ वर्ण संपत्तीने सिद्धांच्या ताठून [नघणाऱ्या' अंतारिक्षां--
तील विष्णूच्या स्तुती ऐक लागलीं २३. त्या सल्य पराक्रमी इश्वराच्या त्या सत्य स्तती
हत्या, ( अनात्म्याचठायीं आत्म्याचा अध्यास करणे ह्य अविद्याख्य मोह होय. त्याच्या
__ ताशा अनात्मा व आत्मा यांना पृथक् करण्याकरितां ही पढील स्ताति आह. ) स्थूल.
शरार हा तेज, जळ व अन्न ( पृथ्वी ) या धातंचा संघ आडे त्याच्याशीं अगदीं विल-
शण असलल्या चेतनाचा संबंध झाला आहे. त॑ चेतनच बह्म आहे ते अनादि चिन्माव:
असून शद्गययुक्त झाले असतां जीव होतें. सूक्ष्म प्रलयतेस ब्राप्त झालें असतां देहारंभक-
मूत. सूक्ष्मामध्यें निश्चित रहातात २४.२५ पूक्ष्मच बहुरूप होऊन पुनः अनेकधा उत्पन्न:
हात. कारण, सूक्ष्म, स्थूळरूप तीन लोकांतील भूतांचे स्वरूप जाणन त्यांनाच स्वरूप'
चेतन्यानें व्यापून तो असंग आत्मा त्या बहरूप लोकांत सर्चार करतो. ( लोक व आत्मा?
हे परस्परांचे पालन कासेतात. ) तो योगात्मा ईश्वर दष्टनिमह साधुरक्षण इत्यादि, दसऱ्या
अनक कारणानी शेष-कूनादे मानसी तनु धारणकरून शेबरूपाने पृथ्वांच धारण करतो
अढाकाच रक्षण करतो. वेदू व चतुर्विध भतव.) हा धार्यवग असून स्वत: आत्मा धारक आहे.
ता सू्मरूपाने सवाचे घारण करतो २६,२८. तो वेदमयरूपानें नाहझमणामध्यें रहातो
क्षात्रविद्येने क्षत्रियांमध्यें असतो; दानकर्मानें वेज्यांमध्ये व परिचर्याकर्मानें शूद्रामध्यें वास
करत! २९. गायीमध्ये अधिष्ठित होऊन क्षारदानार्न तुमचं तो रक्षण करतो. यज्ञिय'
रेव्यामध्य अधिष्ठित होऊन फलामतानें तुमचं पालन. करतो. फितरांत राहून ऊष्महवि-
भागाने व देवतामध्यें राहून वेद॒हविभीगानें तो सर्वाचे संरक्षण करतो ३०. दर्शा-पर्ण-
मास--पिंडपितृयज्ञ-साधारण व मन, वाणी आणि फ्राण अशा सात अन्नांनीं तो नित्य
_ पितरांसह तान लोकांचें पाररक्षण करतो ३ १. हे सप्तक चंद्रसूर्यात्मक, नित्य, आर्चिशादे
_ माग व धूमादि मार्गरूप व ज्यानें आत्म्याला सकटांत पाडल आहे असे असन चित्प्रका-
१-१ 0५
७४४४४४४४४५... ५0५००००.
७६ महुर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहस्चिदपुराणे ! [ भभ्याबई
त्रय: पितृगगा. नित्यं पिण्डान्पत्वाद्दान्वि दे । चत्वारो न्ये वितगणाः सिद्धाः फंचक
भाढड३४ त्वमंबर्पचतान्यमासतवसेवापेचतान्विभो। सनातनमयोदिव्य: शाश्वतोनह्मसंभव:इ ५
त€मात्ततजआदत्तेआप्रिर्वायुश्वसर्वशः । अतस्त्वंकमंणातेमआदित्यः समपद्यत $६
यपदक्षास जजत्सबराश्मार्थः प्रदडाल्षिच । युयांतकालंतप्राप्षेपेरासाद्धिमपागतः ३७: पक्षसे”
घावमावास्यालोकचरासिमानुषस । काषोभिः सहग्ढात्सासुर्यदुवसुततप्रभे: ३८ सफलं कर्म
झुवाणायजताछाध्चेवर्धनम । हेवूनामविकारा यमाभूत्कसेविपर्यय: ३९ वनस्पत्योषधीश्वेक
युगपत्ातेफ्यसे । बालभावाय वसुधा पक्षे पक्षे जनिस्तव ४० भूतानां भावि भूतेश भाव्यर्थ
वेछुवातठ । वसु यछछाथे किचिच सर्वे तत्वन्सय विभो. ४९ त्वमेव विविध धर्म शाश्वत
वसुधातळे । देवयज्ञंमन्व्रवाक्यमात्मयज्ञ॑ ससानुषम ४२ हिविव: स्वर्गमागंश्व सूर्यश्वन्वथ्व
[नसल । चन्दमाः. पितुयानश्व देवयानश्व भास्करः ४३६ त्वमेत्र व्ुधायक्तो विश्वं चरासे
सामया , एकाकृत्य गणान्त्सवान्ल्संक्षिप्यासुञ्र संभवः ४४ एकस्त्वसासे संभतः पुराणपरुषो'
राहू । अक्षपश्वाप्रमयश्व कामकारकरो वश्ली ४५ रू्तस्तेजासे संभूतो वायुः. पयीकि
खचर; । सप्तमी ख्पसंस्थानेनित्यमावृत्य तिठ्ठाति ४६ साधने चापे निमणि संहारे प्रलये
शान व्याप्त आहे ९२. त्यांतीळ मन, वाणी व प्राण एतत्संज्ञक तान पितर
नित्य सूया वाढावेतात व बाकीच्या चारा पितरांच्या योगानें चंद्र मंडलार
मध्य वाढता. ३३. तान. पितृगण फळ भोग घेऊन झाला. असतां नियमाने
स्यूळ--यूक्म -कारण देहाचा उपसंहार करितात. ( मन, वाणी व. प्राण अवश्य
कमाने आत्ममुत्तभस कारण होतात. ) पण इतर पितुगण शरीराकार परिणत होऊन
पाच दषयार्चा भांग घेतात ३४. हे प्रभो, तूंच ते पांच धर्म आहेस तूवः आकाशा दे
पाच भूत आहेस. तू सनातनमय, शाश्वत, दिव्य, क बह्मापासून परणत झालेला'
आहेस २५. आझम व वायु सवंप्रकारे तुजपासूनच ते तेज घेतात. त्या' कर्मांमळें तूं
आणदत्य झाढा आहेस ३६. कारण तूं युगांतकाळ आला असतां आपल्या किरणांनी
जथु काय दहन करांत असल्याप्रमाणे सर्व जग खाऊन सोडतोस. तं पर | सेब्धांला प्राप्त
हाळा आहेत २७, पुर्णिमा व अमावास्या या तिथीस सूर्य, चंद्र व वस यांच्यासारख्या
तजस्था कषा[सहवतमान गुढ रूपानें यजन करणारांची पुहटि वाढविणारा व सफल कन
करणारा तूच स्वयाद् संवनभूत कर्माचा,काललोपानें धरमीविपर्यय न व्हावा ह्मणून, मानुष-
डाकात स्चार करतास ३८, ३९. पुनरुत्पततीकारेतां तू चंद्ररूपाने. पुथ्वीवरील ओषधी
च वनस्पतार् यात प्रवेश करतोस. याप्रमाणें प्रतिपक्षी तुक्षी उत्पात होते ४०.. हे. विभो!
है पूतशा, पृथ्वांच्या पाठावर मागच्या व पुढच्या भततांच्या पद्दीकरितां जेवढ हणुन द्रव्य
स द संव त्वन्मय आहे ४१. भूपृष्ठावरील विविध ज्ञाश्वत धर्म तंच आहेस. देवयज्ञ
सत्रवाक्या समानुष आत्मयज्ञह तूंच ४२. निर्मळ स्वर्गयार्य दोनप्रकार-या अहे. एक
फर प दुसरा चंद्र, चंद्रमा हा पितयानमार्ग असून भास्कर हा देवयानमार्ग आहे ४४६,
पष भूमावराळ प्राणरूपान नियमपूर्वक. सर्व किबांतीळ िप्रय भागतास.. सवे इंद्रेय-
"णास एकत्र करून देह्यात्ररूपानें प्रळोकी उद्भव होतो. ४४. एक. कूवच पुराणपरुष
अ
ताळ, अद्षय, अप्रमेय, [जेतंद्रिय व लील्यकारी' उत्पन्न झाला आहेस ४५. तूं रूपाच्या
अ्यरान उत्पन झाढेठा आहेस झणूनच वद्चुरबीद्य आहेस महत्, अह्षेंद्वार ब. पंन्वतू-
_-२७३] | भअविष्यफ्े । | | ४७.
ची. “षे क
तथा । धाता शारणंकाळे च दिडाश्वक्षाषे धारिणि १७ सेंव्यमानो झानिगणेमिंत्यं [विगत-
किल्बष: । कमामः सत्यसापज्ञॅः समरागाजतो-दरय: ४८ स्तूममसानज्य विवबुवः सिखे-
सानेवरस्तथा । सस्मार विपुलं देहे हारेहयांशरी महाय ४९ कृत्वा वेद्सयं रूपं सर्वदेवसथं
पु: । शिरामध्ये महादेवो अम्हा तु हृदये स्थितः ५० आपदित्या रश्मयो बाला बक्षषी
शाशिभास्करी । जंघे तु वसवः साध्या: सर्वस्तविषु देवता: ५. जिल्ला वेश्वानरो देव: सत्या
देवी सरस्वती । मरुतो वरुणश्वेच जामुदेशे व्यवश्थिता; ५२ एवं कृत्वा तथारूपं सुराणाम-
हत महत् । असुर पीडयामास कोधाडक्तान्तलांचन: ५३६ मधोर्भदोवपर्णा च पूथिदी सम-
दृश्यत | प्रसदेव घना चेव शुळांशुकनिवासिनी ५५ मोादेनावत्येव गाळ्दश्व ठब्य: पशव्या नरो-
तस । नामाछुरसहस्षेण धरण्यां सूप्रातष्टितस् -५ [९१४६ ] डाते भीसमहाभारते खिळे
हारवशे भविष्यपवाणे षडिंबशातत मोदध्याय: ॥ २६ ॥
वेशपायन उवाच ॥ मधोनिपतनं र्टवा सर्वभूतानि पुष्करे । प्रहुद्याने प्रगायन्ति प्रमृ-
त्यान्त च सवशाः २१ सुपाश्वा गिरिखख्यस्तु कांचे: शिखरालमैः । बहुधा छु विव्विनेशव
खालळिखऩिव चाबभी २ गिरयश्वाभिशोभन्ते धामिः सस रहजिता: । प्रां्यांमः शिखरासेश्व
पजा
न्मात्रा या सात रूपाकारांनीं नित्य पारवोष्टत होऊन रहातोस ४६. शमादे साधनस-
मर्या जीवरूपाने तृंच आहेस. निर्माणसमयीं शुद्धरूपानें तंच रहातोस. देनाधन लय ब
म्राहझप्रलय यांमध्ये रुद्ररूपान तूच असतोस. स्थातिकाठीं घाता ( पालक ) तृंच. वर्णा-
त्रममयांदा तुच. षोषकपदार्थ व इंद्रियें यांत चिद्रूपानें तूच निवास करतोस ४७. पाप-
राहेत अकर्म जह्लसमपंण करून शात्रु व मित्र यांचे ठायीं समान प्रेम करणाऱ्या, जितौद्वेय
सुनेगणांकडून तूं नित्य सोवेलळा जातोस ४८. असो; याप्रमाणे देव, सिद्ध व श्रेष्ठ मनी
यांच्याकडून स्तृति केला जाणाऱ्या हरीनें घोड्याचे ज्याळा मस्तक आहे अश्या आपल्या
सर्वा त्मक देहाचें स्मरण केलें ४९. वेदमय व सर्व देवमय शरीर करून तो सज्ज झाला.
त्याच्या मस्तकामध्ये महादेव व हृदयामध्ये बह्मा स्थित झाला ५०. सर्याचे किरण त्याचे
कस झाल. सूयं च चंद्र हे दोघे नेज्र बनलं. वसु व साध्य हे त्याच्या जंघांचा आश्रय
करून राहिल. सवे शरीरसंधींमध्यं देवता राहिल्या ५१. वेश्वानर देव गिह्ा झाला. वद-
णा हाच त्याचा वाग्देवता झाली. मरुत व वरुण त्याच्या जानप्रद्शीं स्थित झाले ५२
यायरमाण देवांच्या यांगाने अद्धुत व मोठें रूप करून ज्याचे नेत्रप्रांतमाग क्रोधाने लाळ
झाळ आहेत असा तो विश्वात्मा मधु ( मोह ) असुराला पीडा देता झाला ५३. तेव्हां
मधुूच शरार मदान परिपूण आहे असं दिसले. त्यामुळें शुभ्रवस्ष पॉरेवान करणाऱ्या तरुण
प्रमद्प्रमाण त्याचे शरार ( पृथ्वी ) नूतन असल्याप्रमाणे भासत होतें ५४. हे नरोत्तमा
माहाच्या सबपाने पारपूणे हाणारं त्याचें शरीर ( पृथ्वी ) भेदिनी या शब्दास प्राप्त
साळ व तच पृथ्वारचे नाम प्रातो्हत झालं ५५. इते श्रीमहा० खि ० हॉरे० भविष्टपर्वांचा
साव्यसावा अध्याय समाप्त झाला. ॥ २६ ॥। क |
वेशपायन:--- याप्रमार्ण मधुराक्षत पडठीा आहे असें पाहन पष्करांतील सर्वभतते आते-
शय आनंदित झालीं व सर्वप्रकारें गावू व नां लागलीं १. पर्वतश्रेष्ठ सुपार्श्व बहुग्रकारे
ध्राचत्र सान्याच्या शिखरांनीं आकाशास स्पर्श करीत असल्याप्रमाणे दिसला २. काव
डैल्यादे भातूनी चांगलेच रंगळेले इतर पर्वत उंच शिखरांच्या यागानें विद्ययक्त पेघांप्रमाणे
ण्ट महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवबंडापराजं । [ शब्याय£
सावियुत इवांतुदाः $ पक्षवातोद्धतो रेणक्वर्गीः सांजनवालुकेः । छादयन्पर्वेताय्राणे मंहामेघ
इवावभो. ४ मेवतंप्ठिधाराखराः पक्षविक्षिप्रमादपाः । कांचनोजदबहुळाः खे विष्ठताव
पर्वता; ५ पक्षवन्तः साशिखरा हेमधातुभिरांजताः; । पवनेन ससुद्धतास्रासयाते विहंगमास ६
कांचना: पर्वताः सर्वे स्फा्टिकेमीणिभिश्विताः । सर्यकान्तेश्व बद्चुमिश्वन्धकान्तेश्व निर्मल:
हिमवांश्व महादीळ: श्वेतेवातुभिराचित: | कांचनेः शिखराधेश्र्व सूयपादभकशादोतेः ८ भणि-
मिश्व प्रकाशाज़िः पक्षान्तरावार्तेः सपे: । ताम्रपुष्पेव्व शिखरेदीप्यमानेः स्वतेजसा ९ मन्दर-
आवोप्रशिखर: स्फाटिकेस(ण[मित्वितः । वजगरभावराळंवेः स्वर्गाप्स इवाबभी १० सहस्श्रंग£
केळासः शिळाधातुविक्वारेतः । तोरणेश््वेव निविडेः प्रांहयुभिस्वेव पापे: ११ प्रवादयाक्िर्ग-
न्धर्वे: कित्नरश्व प्रभायाभिः | देवकन्यांमहविञ्व पळीडादिरिवाबमी १२ मधरेवदिगीवेडव
चृत्येश्वा भन योडतेः । श्वुंगारेः सांगहारेश्व केलासो मदनायते १३ आदित्वामासिनिः श्रे:
भिंन्नांजनचयोपमभेः । विन्थयो नीलांबुदल्यामो विभिन्न इब तोय १
मरुपठे सहाबले । निर्वेखविसळं तोयं मेवजालारिवोत्तमंः १५ शिला भिर्बहुचित्राभिर्धाताभिर्ब-
हुरूंपिभः । पररवाद्धि्गहादवारेः सालिलं स्फटिकप्रभस् १६ क्रॉष्माते वायुसंमढा घना इव
च्य. 4९० ति 86%,
सावद्यत; । चन्नः डुष्पस्तर्गगा: शाभन्त इब भ[षता; १७ नागा; कनकसंभूतेतिचित्रातव
शाभत हातें ३ त्यांच्या पंवांच्या वाऱ्याने उडालेळी धळ काळ्या वाळंच्या चणीनीं पर्व-
तांचा अअ आच्छादंत करू लागलीं असतां महामेघासारखी दिसली ४. ज्यांच्या शेख-
राचा आश्रय मंघांना केला आहे, ज्यांच्या पंखांच्या वाऱ्याने वक्ष जोराने हालत आहेत
व॒ ज्यांच्यावर पुवणंयुक्त भाग पु७कळ आहेत. अस पवंत जणुंकडाय आकाक्कांतच उभे
राहिले आहेत ( असा भास होऊं लागळा ) ५. ते सर्व पंखयक्त, शिखरयुक्त व सवण
घातून रंगल हाते. वाऱ्याने ज्यांच्यावरल धूळ उडविली आहे अस ते पर्वतः पक्ष्यांस
भय दाखवीत होते &. ते सर्व सुवर्ण पर्वत स्फाटिक मणी, पष्कळ निर्मल सूयकान्त व
चद्रकान्त मणा यांना व्यातत हाते ऊ. महाशेड टिमवान् शुभ्रवातूंनी व सूर्यीकिरणांनी
प्रकाशित हाणाऱ्या सुवणांच्या शिखराय़ांनीं व्याप्त होता ८. तो पंखांच्या आंतन निघा-
ठल्या प्रकाशमान मर्णींनी व आपल्या तेजाने दीप्त होण.र््या ताम्नपष्पयक्त शिखरांनीं
_ सुशोभित झाला होता ९. ज्याचीं शिखरे उदग्र आहेत असा निराधार व वग्नगर्भ स्फाटिक
मर्णीनी व्याप्त असलेला मंद्रपर्वत स्वर्गासारखा भासत होता १०. शिला व धातु
यांनीं आतिशय भाषत झालेला आणि स्तंभरहित काहह्रारप्रमाणें उंच वक्षांनीं यक्त
असलडा सहेस्रज्भवानू कलास ११ वाद्यं वाजविणार॑ गंधर्व, गाणारे किन्नर व दृव-
कन्याच्या अगचे हावभाव यांनी क्रोडापवंताप्रमार्णे शोभत होता १२.. मधर वाथें
व गात, आमंनयाच्या यांगानँ. उज्ज्वळ झालेलीं नर्त्ये आणे अंग वेक्षंपांसह ठांगार-
भाव याच्या यांगाने केलास मदुनाप्रमार्णे कामोह्ीपक झाला १ २. नीलमेघांसारखा
- स्यामवणं विष्णु मेघांच्या योगानें पृथ्वीवर जसा जलवर्षाव करतो त्यःप्रमाण नीठमेघां-
_ तारखा श्यामवण विध्यपवेत सूयाच्या प्रभेनें भासमान होणाऱ्या, काळ्या काजळाच्या
- ढिगाप्रमाणे दिसणाऱ्या शिखरांनीं सर्वभतांच्या पु्षीक[रतां महाबलाह्य मेरुपष्ठावर निमळ .
. जळ्ाचा वषाव करतो १४ १५. त्याच्या अनेक विचित्र व पेहुरूपा धातंनी रंजित
साले ल्य शिलांनीं भाषित असलेल्या व स्राव करणाऱ्या गुहाद्वारांनी .स्फटिकासारखे शुक्र
२७ ] भविष्यपर्व । 9७%
भूषेताः । विहंगसाभिलींनाश्व ठतास्तरुसमाश्रताः १८ विलंबंत्यः सपुष्पाश्वड्त्यंटेवायुघ-
डिता: । पवलेन ससुद्धूता महता साधवेईहजि ५९ ससचुः षष्प्संघातं तोयं वेळव वर्षात ।
बळवाझिशव विपुळेः शाखिस्कन्यांबरोहिभिः २० पारपेपर्णनहुळेप्रियते च वसुन्यरा । मधु-
प्रिया मधकरा मधुसत्ता विहंगमाः । घोषयन्नीव गायन्तः कामस्यागसमततंभवस २१ विष्णु-
मंधोनिंहता च चकार मधुवाहिनीस् । नर्दी प्रश्रवानर्भदां सुतीथा बहुलोदकाम २९२ अंगा-
रवर्णसिकतां मधुतीर्थो मनोरमास् । बिमलरंबुभिः पूर्णा पुष्पसंचयवाहिनीस १३ विवेदा
झुष्करं सा तु बह्मणो बाक््यनोददिता । कषिभिश्वानुचरिता नह्मतन्त्रानिषावाभिः २९७४ धार्घरी
कपिलरूपेण गोभूंत्वा क्षरते पयः । मधुर वितते यज्ञे म्हणो वाक्यचोदिता २५
एंशिरश्व परथिवीभूतं संघातु भाप्तवान्महीम । शुद्ध च भजते लोक शाश्वत परमाद्धतस २६
सरस्वत्या; ससुजूत बहझ्क्षेत्रे तमोनुदम् । मरुतीर्थेसतिकम्य पुष्करेष॒ आविसपाते २७ सुचारु-
जळ वहात होते १६. ऑऔष्मक्रतूच्या शेवटीं विचित्र पुष्पांनी भाषत झालेले
वुक्षप्ण वायूने उडावेलेल्या विद्युयरुक्त मेघाप्रमाणे शोभतात १७. त्या पर्वतावरील
गज सोन्याच्या विचित्र भूषणांनीं भाषेत झाल्याप्रमाणे दिसत होते. तेथील
बुक्षाचा आश्रय करून रहाणाऱ्या वेलींवर अनेक पक्षी बसळे होते १८. लॉंब-
णाऱ्या पुष्पयुक्त लता चेत्रांतीह एकाद्या दिवशीं मोठ्या वायूने उडविल्या प्रमाणे,
वायूच्या योगानें हालूं लागल्या असतां नाचत असल्याप्रमाणे दिसतात १९. वृक्षांच्या
शाखांवरून खालीं उतरणाऱ्या विस्तृत व विपुळ लतांनीं वेळा जशी जलाचा वर्षाव करते
त्याप्रमाणें पुष्पांचा चर्षांव केला २०. ज्यांच्यावर पानें पुष्कळ आहेत अशा वृक्षांकडून
पृथ्वी धारण केली जाते. वसंतास प्रिय असळेळे, मध करणारे, मधानें मत्त होणारे व
' गायन करणारे पक्षी कामाच्या उत्पत्तीच्या वृत्तांताचा जणुं काय घोष करितात २१.
मधचा निहंता विष्णु ग्रवाहाच्या योगानें दुलंघ्य झालेली, चांगळा घाट व पुष्कळ जल
यांनीं युक्त असलेली मधुवाहेंनी नदी करता झाला २२. त्या नदींतील वाळ निखार््या-
सारखी लाल होती. तीर्थजळ मधासारखें मधुर होतें. ती पुष्पसंचयास वाहणारी व निर्मळ
जलानें भरळेली नदी मनोरम होती २३. पण बह्मदेवाच्या वाक्याने प्ररित व बह्मतंत्रांचे
. सेवन करणाऱ्या कर्षींकडून आज्ञा केली गेळेळी ती नदी ( मधुमती योगभूंमे ) येथें
नाना असं कांहीं नाहीं अज्ञा श्रुच्युपदेशाने युक्त असलेल्या योग्याच्या हृदयाख्य पुष्क-
रांत प्रवेश करती झाली २४. ( याप्रमाणें योगविधें नष्ट झालीं असता. अह्मविधेचा उदय
होतो असें आतां सांगतात ) धात्री ( मूलप्रक्षाते ) कापेल ( त्रिगुणात्मकत्वामुळें मिश्र-
वर्णानें ) रंगाची गाय ( विद्या ) होऊन योग विश्षेषरीतानें प्रासेद्ध झाला असतां * अहं
५ अह्मास्म 2 या अह ( वेद ) वाक्याने प्रारेत होत्साती मधुर दुग्ध ( आनंदरूप ञ््झ
देते ) २५. उत्तम पण गुणकार्यरूप असल्यामुळें अपक्षययुक्त वाते जड होऊन कूटस्थ
वस्तूशी संधान करण्यास समर्थ असूनही आपल्य़ा उपादानभूत पृथ्वीकडे आली. ह्मणजे
योंगी शुद्ध शाश्वत व आते अद्धत आत्मळोकास निर्विकल्प समाधीच्या द्वारा भजतो २६.
( पण सर्व धर्मशून्य वस्तु द्ून्यरूपच आहे असें हणावे लागेल हणून सांगतात ) “ पर-
मात्मा आहे असेंच जाणावें > अशा अर्थाच्या वेदवाक्यापासून उत्पन्न झालेलें, अज्ञा-
नाशीं विरोध करणारे झानमात्र आणि भू व मण. यांच्या . मध्यमार्गी उत्पन्न झालेडे
ऱ्च महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिंवंदापुरार्ण । [ अध्याय
रूपा घ्मला अजी रूपेण छादयच । रूपं कनकवर्णांभं तपोयुक्तेन तेजसा श८ अजंगन्धकुृ-
तोन्मुक्त: संधतः 'पर्वतोमहाच । शरुद्षारः शणप्राणः शास्वततः सिद्धसेवितः २९९ वेदिकाथिः
सुचचित्रांभ: कांचनःमिर्विराजिततः । पुष्कराणे परीतान तष्टा विएळदाक्षणे ३० महासे-
शोयथारूपं पेव्वानेपाताभिर्वृतभ । चेतनायाभिसंपक्षो रूपणाद्धतदर्शनः ३१ कारिष्य़ाम्पहम-
प९येतन्मनसा धर्सचारिणम । रूपं बहुविधं कोक पार्थिवी चेतना तथा ३२ बाब्व ठोकान्प-
. पद्योयं पेंचभिर्धातुलक्षणेः । घेन च ससर्जेयं सतसा धमचाशरणीस ३९३ संगेखु 'भावमाहाभ्या
वड्यांन्त च समूद्धयः । विसुक्ताः सर्वततंगेन्यो धारयान्त पारिग्रहान ३४ न च विभ्देत माँ
कांश्वस्मनसा कासमरूपिणस । पंचधातुनिबद्धश्व नानाभार्थेततचोदनः 8५ र्ये च विष्णुमधी-
पाका ल
असें ते तत्त्व मृगजळासारख्या विषयांचे आतिकमण करून मायाशबल परमाक्रा<
शांत संचार करतें २७. आते सुंद्रूपा व अहंटास जाणणारी अशी अनादि माया
तपोयुक्त चित्ताने त्या दिव्यरूप तत्त्वास अहंकारादिकानें आच्छांदित करते ९८. कारण
हा अहंकार महापर्वताग्रमाणें अभेद्य आहे. पण तो ( अहंकारादे् संसार ) स्थूळ आका-
राने. उंद्धत झाल्यासारखा जरी दिसिळा तरी तो प्रथम सन्मात्र वस्तुच्या लेश्यानें झाळेंला व
मागून त्याच्याकडून सोडला गेलेला आहे. ( अहंकारादि जाग्रदादे दोन अवस्थाम-
ध्यॅच विद्यमान असल्यासारखा दिसतो. सुषु्प्ति, समाधि व मच्छा या अवस्थांत
नाहीं. यास्तंव, या दुःखादे धमवानाठा आत्मरूपत्व नाहीं. तर मिथ्यात्व आहे. )
या अहंकार पवेताचें गुरुपदेश हच द्वार आहे. तीन गुण हेच त्याचे प्राण
आहेत. तो अनांदि असून सिद्धही जर त्याचें सेवन करितात तर मदांविषयीं का'थ
बोलावें २९. तो जाग्रत्स्वप्-सुपुप्त्याख्य आतिशय विव्चित्र ( परस्परविलक्षण ) व सुंदर
चेदिकांनीं ( अवस्थांनीं ) विराजित आहे. हे पुष्कळ दक्षिणा देणाऱ्या राजा, विचित्र
जगाला निर्माण करणाऱ्या कारागिरानें ( इश्वरानें ) पुष्करांस ( मल अज्ञानांस ) व्यापून
सोडलं आहे. ( पण त्याला इतरांनी व्यापठेळ नाहीं ) ३०. या अहंकारपवता्चे रूप
सहामेरूच्या रूपासारखें असून शरीराकार झालेल्या पंचमहाभूतांनीं व्याप्त आहे. हा
रूपाने अद्भृतदृशन ( अनिवंचनीय ) असूनही प्रसिद्ध चेतनेर्न आभिसंपत्न असतो
( स्वतः चेतन नव्हे. ) ३१. मीच या धमांचरण करणाऱ्या देहास मनानें करतो. केवल
देहालाच नव्हे तर बहुविध रूपालाही ( हृश्यालाही ) संकल्पानेंच करतों. त्याचप्रमाण
झरीरसंबंधीं चेतनेलाही मी बहुरूप करतों. ( तात्पर्य सर्व चेतना चेतनकेवळ मज पर-
मेश्वराच्या संकल्यापासून झाळेढठें आहे. माझ्याहून दुसरें कांहीं नाही. ) ३२
( चरील श्लोकांत आत्म्याचे सवात्मत्व सांगून आतां सर्वज्ञत्व सांगतात ) 'पथिव्यादिकांस
लक्षित करणाऱ्या पांच इोंद्रेयांनीं मी तीन ठोकांस जाणींन. सहाव्या 'मनःसंज्ञक डात
क,
__ याच्या योगानें आतमसहेश असंग व्विदाकांर वृत्ते मी उत्पन्न 'करंती. (मी. विदया-
__ रूप आहें. मोह व विदया मीच देतो ) २३. ( आतां वियेचे अधिकारी कोण तें सांगंतात-)
जे आते ऐश्वयंसंपत्न पुरुष कद्धींचा योग झाला असतां त्या संकल्पमात्र व अममात्र
. : आहेत असं पहातात व त्यांमुळेंच सवे आसक्तीपासून मुक्त असतात ते ज्ञानेंद्रिये, मन व
__'झणं यांचा निगह करूं शकतात. ( विषयदोषदशंन, वेराग्य व अभ्यास यांच्या -योगॉसे
धुरुंध विद्यांधिकारी होती ) ३४, 'पंचधातुमय देहाने 'बद्ध झाहेला "कोणीही 'कामरू
३] | क अविच्यतर्त । न र
यने बेहुधाकांमविभेः । ते सो पश्येयुरव्यक्तं तपसातृग्वकिल्विषाः ३६ ये च मामानिरोहे-
युर्नरा घर्मपथ स्थिताः । ते5पि स्वर्भजितः स्वर्ग पश्येयुलो. गतकुमार ३७ य्वेब पर्वतः
मांशुरमेरुपृष्ठे न्यवास्थितः । प्रनभरारह्य 'युद्धयेयुः माणत्यागेषु निर्मला: ६८ अप्सराभिः सभा-
. झस्य ब्रिचरेथुमंनोजवाः | नन्दनं बनसास्यत् काम्यके 'च महद्दनस ५९ इसा विर्य समा-
__ स्थाय मज्भकताः प्रष्करोग्वह : हारीरं क्षपयिष्यन्ति अतेबंहुविधे: कछतेः ६० सि सिं प्राप्य
कमेथुस्ते कःमेबंदुठिधेर्नराः ! इम लळोकमत्तं चेव संपतेसुर्यथासुखम ४१ गोरीसिद्धेति
विख्याता त्रेष्ष लोकेषु विद्यया : प्रभाळं तपसो वृत्त ददायनति समाहिता: ४२ शर्ण्णा
ज्ञानांभिसंधीनामाभिज्ञानास्ससंत्रहञाः 1 भवेयूत्ते निरारंभा. धातुनिर्मक्तवन्यनाः ४४
सहस्गुणमप्यच दक्बा दानफलळाईदिय । 'अंविसाठन चिपवर्णा मसःशुस्द्देन कमंणा १४ सर्व-
जेबापमेग्रेण अत्यन्ते फळमामुयुः । असुध्मिाके धर्मज्ञा; सह सर्च कुलोजळवेः ४५ य्रेषासिष्ठ
श्व साजिध्ये यज्ञे ब्ाह्मणपफुळे । ते मूयो यजमानाया आमभिशच्य कुन: पुत्त: ४६ तथा ता
चनी ० हनन
मब र कनय
भटा
०००00०00७0 1070000000. “भक कतल. क (१. 090 अनक, ७. ७७७० ४००००७००७०७०५०७७ ७००००००७०० ०.
ह यामा
कश बळा मनाने जाणणार नाहीं. कारण, प्राय: सर्व जन अनेक अर्थवादोक्त फ़रला$-
परता प्रयत्न करणारे असतात. ( निष्काम कर्म करणारे फारच विरळा. ) १५. जे
स्वेच्छेब्रं बेतलेल्या रामकूष्णादि श्रीरांनी उपलाक्षित असलेल्या विष्णूचे प्रणबादि नामो-
खराने स्सरण करितात ते तपाच्या योणखने निष्पाप झालेळे संत्र व्यक्ताच्या द्वारा मज
झब्यक्ताळा पाटू शकतात ३६. जे घनमार्गामध्ये स्थित असळंळे जन उक्त कमाने मज
निर्गणास जाणतात तेही. स्वर्गास जिंकणारे खेडूरहित होऊन स्वर्गात मळा पहातात ३७.
भुंवय़ांच्या खध्यस्षागी ( हणजेच मेरुपृष्ठावर ) उंच पर्वत ( समष्ट्यहंकार ) आहे.
त्यावर आयेहण करून इंद्रियांचा लम केल्यामुळं निर्मळ साळेडे साधक दु चित्वृ्तीशी,
युद्ध इरतात ३८. त्यानंतर मलाप्रमारगे ज्यांचा वेंग़्र आहे, असे त नंदन ब काम्परक
" नांवाच्या मोड्या बनात प्राप्त होऊन अप्सरांसअवर्वमान संचार करितात ५३९. य़ा योग:
विथेचा आश्रय करून या पुष्कर क्षेत्रामध्ये माझें मक्त आचारिलेल्या नानाप्रकारच्या
मतांनी शरीर क्षीण करतीळ ४८ व नंतर ते नर सिद्धीस प्रा्त होऊन नानाभकारच्या
_ बियांचा भोग घत इहलोकी ब परलोकी मोठ्या सुखाने विहार करतील ४१. जेव्हां
. अशा अकारचा, तपामुळं प्राप्त झाळेळा प्रभाव योगी दाववितात तेव्हां शासख्रा चार्यापद-
शजन्य ज्ञानाने संप्रजञ झालेलें त जरिभूवनामध्ये बक्षविद्यासिद्ध झाले आहेत अशी
त्यांची ख्यति होते ४२. वाह्य व आम्यंत्रर कर्माग, दान भगवन्मार्तिरूप प्रतीक, विराट,
सूत्रात्मा व अतर्याभीं अशय सह्य ज्ञानामिसंधोंच्या साक्षात्कारामुळे संग्रह झालेले ( झणन
क्यांचें यागेश्वर्य क्षीण झालेले नाहीं असे ) व हणूनच सर्व कर्मश्यून्य असे ते ज्यांनी
शरीररूपी बंधन तोडून सोडलें आहे अस्षे होतात ४३. ज्याप्रमाणे यालोकरी एकदा अप-
राधी सजाला सहस्रपटही दंड देऊन त्या दानापासून उज्भवलेल्या राजप्रीतीनें मुक्त होतो
त्याप्रमाणें जाह्मणांचा सन्मान, शुद्धचिचत ब झुद्ध दानकर्म यांच्या योगानें. साधक मुक्त
होतो ४४. सर्वच असंकाचेत वृत्ति ठवल्यानें धर्मज्ञांस पर्व वंशजांसह परलोक्रीं अत्यंतिक
दहुःखपरिहाररूपी फल परमेश्वराच्या अन॒महानें मिळतें. ४५. ज्राझणांनीं परिपूर्ण असले-
ल्या या यज्ञामध्ये. ज्या यजमान-कत्विजादिक्रांचें सशनिध्य असतें ( वेबतादिकांच्या
आरी चित्तेकाम्य होतें ) त्यांनाही वारंबार, अवभूय स्नानयाद्रे प्राप्त होऊन पूर्वोक्त फळ
क
3] वहिंन्यातघणीतं शीहारिवतपराणं । | अभ्थायः
मस्यथसे दोरी मनसा धर्मचारिणीस । अतुजहाय मतारां तन्मसांग्रे तपोधते ७ सत्य
एष परो5विद्ये भादिता नात संशयः । नाफळो विद्यते धर्मसरिती घर्मचाएणा॥४८॥ | २ ५
हॉय श्रांमहाभारते खिलषु हारवदी भावेण्ययवाणे सप्बिश्ातितसोपध्यावः ॥ ७ ॥
- वैशंपायन उवाच ॥ दिं जिगांसुदिव्यासचरां सत्यसावत: | तथा स धांदनिचये
पण्ये पर्दतरोधसि २ विथ्शुः परसधमीत्या एकपादेन ति्षति । इठावर्षसहस्याधि पष्कर
'पुष्करेक्षणः २ आपव्सन्यात्मानमाधाय तएसा बहासंभवः । घटते कमंणाव्रेण लाकमंत्थात-
कोरणात् २ भासती भस्सराच्छाय गोजाणि 'स्वयसात्सन; । अष्ठौ बईसहक्षाणि सहस च
तपोधन: ४ तेजसा तेन ज्वोतीवि विनाव्य ञ्ाहाणषंभः । तिष्ठते नभसो मध्ये योगा'सा
-भावयद कगत् ५ तोसो विषयसास्षिप्य मनसता धारयन्मन: ॥ युक्त: परमधमात्मा ञआाह्लीं
पा ्चुपागत: ३ संभडर्यत सवत [दावि सुव्यन्तरे तथा । ज्योतिष्णु कर्म कुर्बाणो चहुरूप:
रसर » महेश्वरातिगूढात्मा वृषरूपण पतित्ठाते । उद्धृत्य दक्षिण पार्द बायुभक्षः खसा-
हिं; ८ अष्टो वर्षसहस्नाणि तहजरशतसेत्र च । महः योगी महांदेवो नियमाद्रह्मासंभवः ९
मु
नना:
विजा्िवि बब डु ळी
मिळतं ४६. हे राजन, ज्याप्रमाणे दानयज्ञामध्ये संपत्ति मिळते त्याप्रमाणें . ती प्र्वोक्त
गारसरक त्रह्ावध्ासपत तपोधनाच्या अग्रमागी असेळ झणन जर ते समजत असशील
तर तर्से माज समजूं 'नझको. ती गोरी भूतांवर अनुग्रह करण्याकरीता मनाने : पोचवरण
करणार! आहे. ( ्रास्तव, बाह्य दान-यत्ञादिकांनीं सांध्य असठेडी बाह्य संपात्ति पॉरिमेत
असते. पण ही अक्ञनिद्यासंप्रत मानस असल्यांमळें अनंत आहे ) ४७, अझबिबेमळें प्राप्त
हाणारा हा अवाधित आत्या अविद्यावान् पुरुषाषासून दूर होतो, यांत संशय नाहीं. पण
बपामक पुरुषाने आचारलेळा धर्म कंधींडी निष्फळ होत नाहीं. ( यास्तव, विदेकारेतां
बमानु्ठान अवशय करावे ) ४८. हते श्रीम» खि हरि० भविड्यपर्वाचा सताविसादा
अध्याय समाप्त झाळा. ॥ २७ |
वेरापायन:---देव्य उत्त रिशेस ( मोकाख्य प्रराकाष्ठेस ) जाण्याची इच्छा करणारा
सत्यसत्थन, परमधमात्मा कमलनयन विष्णु आकाजाादे धातंच्या समदाथरूप हारीरांत
नासिकामुळामध्ये १ हळ पुत्र पर्वाच्या तटावर ) पुष्करक्षे्तांत ( हृदयाकाश्ञांत ) दहा
सहस्र वर्षे एका पायावर (तुर्यररूपानें) उभा सहिळा १ शुद्धात्म्यामध्ये मायापा्थे शरीरास .
काप करून तवाच्या यायाने व उअकमानें कोकांचो उद्धार व्हावा या हेतूनें तो बह्मोद्धव देव
अत्न करता ३. प्रकाशमान होणारा सीम स्वत: मस्माने आपलें अंग आच्छादित करून तप
हेंच ज्याचें धन आहे असा तो बह्षणश्रे्ठ व योग त्मा देव नऊ सहस्र वर्षे त्या आपल्या
'असिद्ध तेजाने गेह--तासांदे ज्योतींना ग्रकाशेत करीत व सव जगावर उपकार करीत
आकाशात रहातो. तो. परम धनात्मा योगी शळ्दयादे विषयांस मनानें सोडून व मनाचा
निग्रह करून जाहली सिद्धीस प्राप्त झाला आ? ४,६. नाना आओषधांमध्ये प्रवेश करून नाना
रसत्नास प्ाप् झाळेळा असा तो आकाद्यांत व तसाच भूळोकी प्रकाशन ॥क्रिया करीत असतांना
सवत्र दृष्टी पडतो ७. ज्याचें स्वरूप आते मं आहे, असा महेश्वर वृषमरूपाने वायमक्षण
करीते शांताचेत्ताने उजवा पाय उचलन उभा रह्मतो.( आहेसाप्रधान निण्काम कर्मव सकाम
. कैम हे चमाचि उजवे दोन.पाय व हिसाप्रधान यज्ञांद्वेरूप सकाम व निष्काम कर्म हे डावे
फश. त्यांतीळ वुषभरूप महेश्वर निष्काम जपादि कर्मरूष उजवा पाय उचलून 'झणने
री त रा का शिष्यध व्य | ट्ड
अथ वादुर्घनीभूना अन्ते चरति मोप: । फेनीभूतं ससदारेः पत्रने निर्गित्न्वखाते १०
सनिष्कान्तस्ततो बक्रातलाणेन परमात्मबाड । निर्यासक्वती पातितो नेवाओी नेव पार्थिच १ ३.
सफेना वहरजा विशय चचार वस्तुपातळ । नेवार्दी निढ शब्कांभी बायुसंघांतमागतः १२
तत्कालं फेनडुस्क्षिप्य पवन: सह वारिणा । निराळंब निरालंबसवभा!णि समपद्धत १३ ते
इक्षपान्ते पयो भूमावात्मानं स्वेन घडिंताः । नीलसेघारुणधश्या' नेवाडा नेवपार्थिंवः १४
माह्या भूर्ति समाधाय दायुः सर्वचमओो वक्षी । ससाः सहुत्त संपर्ण चचार विडल तपा १०.
व:हेबहु जटा भूत्वा चीरवबल्कळव[सभूत् । तपस्तप्यदनाहारा' मोंनम!ःस्थाय पोष्कडे १६
वर्षांणां च सहख्राजि त्रीणि चेके क वज्नत: । तस्याशेस्तेजसंश्रतो. महानशिः. प्रवर्तते १७
स्वर्गभकार्श छतवा च स्वर्गवासी तसानुदू' । दिवे भूतपरकाझास्यस्तपसा. नहमसंभवः १८
तततमो सावि राजेन्व माजुषेबु प्रतिष्ठितख ।॥. भास्करस्तेजतंहारत्ततॉ. भबात सत्त: १९.
सर्त्यांनां सर्वभूतानां तेज आक्षिप्य वर्तते । न तु योगवलं राजय जाहझअस्य. विशोषत$: २०-
तत्तसी नाशयेद्राज नाप्यही भविताद्वयम् । पुष्पमिञी सहातिजा. यक्ष: तसर्वत्रगो. बक्षी ॥
_ जपा परायण होऊन राहतो ) ८. तो ञझसंमव मडायोनी महेश्वर नियमार्ने नऊ संहस्रः
वर्षे याप्रदार्णे तप करता झाला ९. नंतर घन झाळेला वायु त्या गोपतीच्या शरीरांत संचार
करू लागल्य. तेव्ह! तो बेळ फेनरूप झालेल्या बायूला तोंडाने बाहेर सोडूं लागला १०
तेव्हां उद्गारवांयूबरो मर तोंडातून बाहेर पडडेला तो केस विश्क्षण रूपांतरास प्राप्त क्षाला
बुक्ष च्या अंगातून बाहेर येगाऱ्या डिंकाप्रमाणं तो खाठीं पडळ. तो. फारसाः आदरे नव्हता
व. शुष्छही नव्हता ११. ज्यांत पाणी शिरड॑ं आहे अश्या तो फस वामड्यांच्या म्यानाच्या
_ आकाराचा होऊन पथथ्या. हे ज्याचें तल. आहे. अशा अंतरिक्षांत फिरू लागला. वायज्ञी:
' ज्वाचा संसग. झाला. आहे. असा; तो. आह किवा कुष्कही नव्हता १२९. पर्ढे तोच वाय:
तत्काळ. जळासह त्या फंसाळा उडवून निराधार आकाशांत निराधार राहून जलास धाऱ्ण
रृणारा मेघ झाळा. ( ह्ष० त्या वायूळाच मेथ ही संक्ञा प्राप्त ज्ञाली ) १३. नंतर ते मेघ
जलरूप अशा आपल्याला गारप्रमाणे. घनरूपत्वास प्राप्त करून नीलमेघाकार हातात, ब...
मूमावर जळक्षक कारेतात. पण ते त्यावेळीं आपलें घन झालेले जळ सूर्याकडून वितळविळें
जात आढे असं दाखवितात १४. असो; बाहणशरीर धारण करून सदन गमन करणारा;
स्वतेज वायु. संफुणं सहस्र वर्ष विपुळ तप करता. झाला १५. आग्रनेही विपलळ जटाः
घारण करून, लंनोळी व वल्कले धारण करून, मोन घरून, कांडी. आहार न: करितां
पु७्करतीथाचे ठायी तप. करू लागला १६. त्याने याप्रभशणें नवार सहस्र. वर्षे मोठ्याः.
यत्नान तफ केलं. तेव्हां त्या अशीच्या तेजापासून उत्पन्न झाला मोठा. अंभ्नि प्रवृत्त.
झाला १७. तो स्वगात रहाणारा आग्रि स्वगाला प्रकाशरूप करून. अंधुकाराला नाहीसे.
करितो, तपाच्या योगानें जज्नोक्भूव असा तो अंतारेक्षांत भतप्रकाश नांवाचा आग्रे. होतो..
( तंच. तेजनामक तिसरे महाभूत होय ) १७,९१८. राजन, त्यानें स्वर्गातून.. घालावेलेलाः
अंधकार भूळाकीं मानवामध्यं प्रातिष्ठित झाला. हणून आग्रेप्रभुति. तेजांः्वा उपसंहार कर-
णारा संव!तेम सूय उत्पन्न हांता १९ तां सवे मरणधमवान् भूतांच्या. तेजाचे आहर णू
करतो. पण.हे राजन्, ज्याच्यामध्ये योगबळ असतें त्याचें व विशेषत: ब्राह्षणाचें तेज.
आली हरण करात. नाहीं २०. तो पूर्वाक्त . गुणवानू सूर्य ( चंद्ररूपानें ). पूर्वोक्त तमाचा,
छे | सडष्िर्कासभणीनं भीहारिवेदाकुरार्ण । ( शब्याय;
सपस्वराते रसीत्या पुष्करेंपु समाह्रितः “६ मढन्यःडे छझरा्धारा यावन्त्यो यान्ति मेदिनीस! ।
नावन्म्यरूफमास्थाय तिपघते नािखिळा;, समाः २* जानुभ्यां पानेता असा ज्योतिनंभसि
पश्यांडे । समा सहखे निखिळं नेवेरनानिषै्शगत् २३ नेचाणि बहुधा तस्य: नेत्र न्तेरभिनि:
खता: | स्य दिनकरे पराते रक्ष्मवान्ल्सपारबहे २. ते र्शमयः अभामेळ : दातशओोथ तह-
ख्रवाः । रराज ते”: संयोगाझद्रज्िरिव पावकः २५ स विस्फुलिंगेर्नजान्तेराटिल्यमनुवतते ।॥
कर्मणोग्ते युगान्ते वा जगतो बहु रूपिणः २६ बहुतापः पुननंत्वा विषण्णो बसुधातळे । समो
राईमधु संपूर्णल्तभरतेडे सुदारणच २७ नि्गरहीतेन्हियो मूत्वा अप्सरोभिर्लळलाम ह । मेरो:
शिखरमासाच कामं कारमेन निर्वसनू २८ तपः कास: स यक्षन्तु कुंबेरो नरवाहनः । बिष्पुरः
रेव तपोथ्यक्षस्लेजसोन्ते विजेंभालि २९ न हि कश्वित्पुसानस्ति य पढं तप आचरत दिधू
छोट राजेन्य अले विष्णु सतनातनस् ३० वासूकिर्थहुशीषस्तु नागेन्दी मौंनमास्थित: । तप
आवरते सम्यस्लानेधाय मनसा मनः ३१ दोष: सत्यधूनिर्तागो बलवान जह्मसेभ: । बृक्ष-
मारुह्य धर्मात्मा अवाकूशीबो्वलंबते ३-० जिल्लाभिळेंळिद्डानाभिगांडजं दिपतुस्सजन १
झमा: सहखं संएूर्णे निराहारस्तपोधत: ४४६ काळऊूर्ट शिषं ताद्धि सुमहत्ससवद्यत । येश
शोक झमभिप्रस्तो न छुखं विम्दते तूप ६४ सर्जड नमत टोक्षणं मज गे महापने | जंगम
ह बुआखल्बबवाुहअकंिह
रात्री) नाश करतो. ब स्वरूपाने दिवसाही त्याा प्रादुर्भूत होऊं देत नाहीं महातेजस्वी,
सर्वगामी, स्वतंत्र व धार्मिक पृष्पमित्र यक्ष शांताचित्त होऊन पुष्करांत तप काता ९१.
महेंद्र पर्वताच्या शिखरावरून जितक्या धारा पुथ्यीवर पडतात तितकी क्षणजने असंख्य वर्षे
ता यक्ष शरीरयुक्त होऊन प्रकाशमान होता २२ शढधे टॅकन मूमीकर पडन तो नमस्कार-
प्रिय सूर्याची आराधना करतो. आकाजांतील ज्योतीला पहातो. एकसारखी सहसवर्षे तो
निमिषरहित नेत्रांनी सर्ब जग पहातो २३. त्याचे अनेक नेर नेजप्रांतांतून निवाळेठं
आहेत. तो दिनकर परिवेषाप्रमाणें किरणवान् असून मध्यभागी आदर्श , आर्च्या )तटा-
अमाणें आहे. ( यास्तव त्याच्यामध्ये नेत्रप्रांतांनी प्राप्त झाळा असतां उपासक तसाच
होतो ) २४. यज्ञामध्ये आग्रे जसा विद्वानांच्या योगाने झामतो त्याप्रम (0 प्रमानेत्रांच्या
योगानें ते शेकडो ब हजारो किरण तेजःसंयेशामळें झोमतात २५. तो प्रारब्थकर्मांचा
_ शय झाला असतां किंवा बहुरूपी जगाचा य॒गान्त क्षाला असतां विस्फाळेशयक्त नेतप्रां-
व तांनी | आदित्यास प्राप्त होतो २६. नंतर सवं आदित्य-मडळास ब्यापून रहाणागा धय
_ त्यामुळंच ज्याचा ताप वाढला आहे असा तो पृथ्शीतलावर बसून हजारो बे आतिदारुण
तैप करतो २७. इंद्रियांचा निग्रह करून द भेरूच्या शिल्रांव जाऊन तो अप्ररांशी
- रममाण होतो. तो भोगांच्या योगानॅच कामाचा त्या] करतो २८. जो तपाची .इंच्छा
करणात . यक्ष तोच कुबेर झाळा. तपांया अध्यक्ष बिष्णुज तपाच्या शेवटीं कजेररूपानें
ध्यक्त होतो २९. कारण हे राजन्, सनातन विष्णूवार्चून अस तप करणारा ढतरा
की कोणीही पुरुष नेभुबनांत नाहीं ६७. अनक मस्तकांनीं सुक्त असलेला बासुकि नागेब्रू
__ अन धारण करून व निश्यानें मन जह्मामध्ये स्थिर करून चांगडे तप करतो ११. सत्य
. ' ब्हे ष * व | न धु च न्न रः >
___ *ैस्वानू शष नाग बलबानू ब जझसंभव आहे. पण तो घर्मात्वा तपाधन वक्षावर आरोहज
- केन. च मस्तक्र खाली करून ओठांवरून फिरणाऱ्या मिह्लांनी शशीरजन्य विषाचा त्याग
करत संपूर्ण, सहस वेष आंही न खातां कूमपान करतो .२२,३३. तें बिषच आते मरंकर'
ड्
रड] . '- . “- शरजरिप्वपर्ज | व दीव
स्थावर चेव सर्वञ्रानुगतं विषम ४५ परस्पराविवृद्धषत टिसा युक्तेन भारत । नाहायत्यात्म-
नोंगानि तन तीक्ष्णिन मारत ३६ अथ जनह्मा महाभागो भूतानां हितकाम्यया । संत्र बिसजते
राजस अह्माक्षरमाहिसकम ३७ गरुत्सान्विततेः पक्षनण्याय्रे:ः साळिल माहीम । समा: सहखे
सपूर्ण चळात्रेणावलंंबिना ३८ पर्णभारेश्व विकचेबिंस्तीर्ग्वत्तुधातळे । रराज वसुधा खद
परणेबहुविष्चित्रितेः ५ येन वृत्तेन जावियु: सर्व भूतानि भारत । इह लोके मलुष्येन्द देवखाके
“ब भारत । द्योरिवाचितनक्षत्रा महीतलांवेरिंभिः ४ हिमवानादह्वेमसंपाते भवत्येक आरो
बशी । पुष्करांभासे धर्मात्मा मत्स्यो लिखितसू्षेजः ४१ अथ सुतलमाकम्य पाथिवी प्रांझु-
बेइठिना । तपश््वराते घमात्मा बाहुसुधम्य दक्षियस ४२ साग्रं वर्षसहखं च ठातसके आ
सुव्रत । तपश्वराते संयोगादायुभक्षा समाहितः ४३ समाधियोगात्संगादा नह्योगस्य भारत ।
येनेथं पाथेवी राजन धार्यते जह्मयशनिना ४४ अनायन्तेन नित्येन सर्वेच विषयेबिणा ।
थो$ती विध्णुरगाधात्मा परमात्सा निराकृतिः ४-८. दिने [निषण्णो भवाते राजी मवतिखे
क ॉऑऑॅनऑऑऑॅऑॉऑऑंऑॉऑ्स॒जजआज्स्ससससयषषषषरयययनावामनावाकवा्यावडमवावायावाना माच ह मव्म््मऑह्ऑसाबाग््ाजविव35** आम नकमान
कालकूटे विष झाले आहे. हे राजा, त्याच्या योगानें आसठेल्या लोकांना सुख
मिळत नाहीं ३४. हे पृथ्वीपते, सर्व भुजंगांच्या ठिकाणीं तेंच तीक्ष्ण विष
राहिले आहे. स्थावर व जंगम विष सर्वच अनुगत आहे ३५. हे भारता, एकमकापासून
वाढलेल्या य हिंसायुक्त अज्ञा त्या विषाच्या योगानें तो आपल्याच अंगांचा नाश करता.
( सारांश, तामस तप परस्परांचा प्राण घेणाऱ्या ताम<रूपानें परिणाम पावते. पण अशा-
प्रकारचें हिंसक विष उत्पक्न झाल्याबर त्याच्या प्रतीकाराक?रितां ) भूतांच्या हिताच्या
इच्छेने महाभाग अक्मा विषध्न वेदाक्षरभय मंत्र उत्पन्न करतो ३६,२५७ ( त्याच मंत्राचा
पुढच्या दोन स््लाकांत निदेश करितात. ) रुढ आपले विस्तृत पंख व नसारयें यांच्या
योगाने माझ्या जीवनभूत जळाचें व पृथ्वीचे संपूर्ण सडत वर्षे, त्यांस चुडाग्रावर धारण
कळून रक्षण करो ३८, विक्रास पावलेल्या पाकळ्यांच्या भारांनी विस्तीर्ण व अनेक
प्रकारे विचित्रित अश्या पानांनी भूपूष्डी पृथ्वी शोभू लागली आहे. असें योग्यांस दिलत,
( पृथ्वी ब शरीर शोंभतं. जो सर्वाच्या शरीरांत सवीत्मरूपानें शोभतो च ज्याच्या
योगानें शरीर शोभते तोच गरुड असून त्याच्या पसरलेल्या व वाढणाऱ्या पंखांनी झणजे
हेंद्रेयांनी शरीररूपी पृथ्वी शोभते. यास्तव, त्याच्या अ नुमहानं विषाचा नाश होबो.
भता याचा भावार्थ, ) ३९. हे मनुजेंद्रा भारता, या लोकीं व देवलोकरीं ज्या आचरणाच्या
योगानें सर्व भूर्वे जिवंत रहातात व ज्पाच्यायोगानें मूतळीं संचार करणाऱ्या भूतांच्या योगाने .
पुथ्वी ( शरीर ) नक्षतरांनीं ञ्यापढेल्या अंतारिक्षाप्रमार्णे दिसते तें आचरण अथवा त्या मंत्राचा
जप करावा ४०. हिम पडून प्रश््य झाडा असतां तों जितौद्रेप हिमालय एकटाच संचार करतो.
तो धर्मात्मा पुष्कर जलामध्यें ज्याचें कॅस वर दिसत आहेत अशा माझाप्रमाणें तरंगत रहातो.
( येथं पुष्कर जल ह ० निर्विशिष चेतन्य व हिमव!ःन् झ० जीवात्मा ) ४१. त्यानंतर उंच.
आकाराची पुथ्वी सुतळाचें आक्रमण करून राहते. तो धर्मात्मा उजवा हात वर करून तप
करतो ४२. हे सुवत राजा, तो शांत चित्त होऊन साम एक सहस्र व एकशे ब्ध वायू
भक्षण करीत उत्तम योगानें तप करतो ४३. हे भारता, समाधियोगामुळें डिंवा बह्मयो-
. ग्राच्या आसक्तारनें त्या बझयोनी पुरुषाकडून ही पृथ्वी धाःण केली जाते ४ ४. तो पुरुष
आदु-अंतशून्य, नित्य ब. सवत विषयांची इच्छा करणारा आहे. शे जो. विन्लु
८६ थहथिंव्यासपरणीतं भोहारिवंदापुराणं ! [. अध्याय
स्थिर: । सत्यसन्थः स धर्मात्मा कासकारकरो भवेत् ४६ तस्य यः सोत: फपाणिः प्रथि्व्या
पार्येदीमम: | राजी तपमो भाते मण्डल विपुळं नमः ४७ स चन्दाबिषवं राजळऊछमसपा-
सास दज्यांति : ग्रहाणां गतयखेव ताराणां च वबिशषतः इट ता छायामाध्तिपन्सीसात्ज् म-
स्र्वण्डलेन घे । परथिव्या दुक्षिणो हस्तो नहायोधी महामनाः ४५. सेषा छाया दाशी
भना! हाशिमण्डलमाशिशत । अलिंगा पाथडीडिंनादळ्धनादक्षया दिषि ५८ अंगांगा--
न्युपग्रूीय लपश्वेरति निश्र्वयात । प्रोक्ष्य पादा. त॑सलळीा पायिबा तपास स्थित, ५४
सुयांयांमः पययानादाक्षिप्पत मही तजे भमहाोिवादवसना युजांत वच्छ
रराजखुर्यराशममिव्वातिविक्तासमहानदी । स्काटिकेव शुभा सेवः क्ांचनेधातावि
भारडित्येन समादला ररिसतेजोभमिततनरवे: | मण्डळान्तनंता दडी. वसा नापळल्यते पे
ा
रहिमासे; डनढततीण ततो योगेन बायति । ञाकावानंना सा ठचा पुळेरवुा भ्
गोंनच्छावच्य इहाभेळतानित््द इुंगन्या नः । प््यण्डत्व वियिंथः झुझुना दज्यव-
न्थारभेः ५३ कावतापीडामधना स्फाटिकासरभेखळा । पद्मरेशातिता पाता. चक्रतताकावते-
जा:
तोच आगाषधरूपी परमात्मा असून तो. वस्तुतः नितकार आहे ४५. तो दिवसां ( झु.
विद्येमध्ये ) स्थित आहे. ( तो केवळ विवर्नेच सभ्य आहे. ) व रावी ( अविद्रेमध्य )
ळक ळीलेनंच पह्यांदिझार्य करता ४६.
वीसाध्खा हात ( भक्तांचा उद्धार कर-
€५ १, क्त व्य यी
सूख; विक. दुणा १ ी। इता. व्यांच्दा
स्थिर आहे. तो धर्मात्मा सत्यप्रतिजञ आहे तो
त्या विष्णूचा जो हा वर उचललेला पूर्थ्वींतीळ
णारा धर्म ) तो राजीं ( अविधावस्थेंत ) त'
योगानेंच विपुळ मंडळ (चंद्र )व आका होते. (मोग व मोक्ष घर्माच्या अवील
आहेत्र ) “७. हे राजन्, तो. धर्म चंद्राचा ( मलोधविब्रय रागादिकांचा ) नाश
करतो. महांच्या व विज्ञेषतः तारांच्या ( इंद्रियांच्या ) ञतींना प्रतिबंध करतो ४८. सामा-
पासून स्रवणाऱ्या गंभाप्रवाहाच्या योगानें ब चंद्रमंडळावध्ये बारणा केल्याने अशियेिला
शिथिल करीत लो पृथ्वीमध्ये. उचललेला हात ( धर्म ) साधक महायोगी होई शा
प्रडारची नित्तुद्धि देणारा होतो ४९. तीही रात्रिरूपी छाया आनेर्व डनीय असल्यामळे
. तत्त्वज्ञान करून देणाऱ्या प्रमाणांनी राहित असून अद्धुत पथ्वीस ( हणजे शरीरात )
प्राप्त हांऊन चित्तेक्राप्र्यामुळे चंद्ररूप होऊन चंद्रमंडळांत प्रवेश करते. ती आकाशांत
भस्तणारा आविद्या स्वरूपतः मिथ्या असल्यामुळें क्षषशून्य आहे ५०. सर्व अंगांचा उप-
संहार करून, सतल पादप्नाक्षण करून (ह तीर्थस्नानाबिकही करून ) पृथ्वी तयामध्ये
स्थित होऊन निंश्वयानें तय करते ५१. तूयाकिरणांकडन प्याल्या. जाणाऱ्या जलांतन
काढून पुथ्वा सुसाससाप नळा गेठा, युगातसमर्या विष्णूच्या तेजाने जळ हच जिचे वश्च
आहे अशी पृथ्वी ज्याप्रमाणे विष्णुवश होले त्याप्रमाणे ती: सूर्यळ्प झाली पर, पण पर्ढे
द्वा भास सूयाकरणांशी संबद्ध होऊन मडानदी झाळी. सोबण घातनी यक्त असलेली ती
. हेफाटकाप्रमाणं झुप्र होती ५१. किरणांच्या तेजापासून उत्पन्न झाळलेढी ती जणं काय
सूयाने दिल्यापतारतीच होती. पण मंडलामंध्ये अंतर्भतः झालेटी ती देवी नुस्त्या
न ढोळ्यांनी उपलब्ध हात नाहा ५४. नंतर इिस्णांनीं जिला द्रवरूप करून पु”: सोडले
हे अशी ली सोगसामर्थ्यानें पुनः घाऊं लागली आहे. विपूल जळाकारानें ती. आकार
'कमेगा झळो- ५". ती. शीवहळायायुकत वृक्षांनी, मुधयुक्त. तांनी. व. दिन्या धियुक
क़
्
र
ग
र
चि शअविष्यपर्व । टीक
सिक ५७ नीझयभंसुकेशान्ता पुज्पयेबवसकुळा । शोभते विप्रसर्पन्ती. प्रमदेव विभू-
पता "८ सा अनगाकळ ळून फुष्करेण सताहता । सुतपा चंडविहिता लोकानां धारणे.
रताः ५९ सरस्वतीस्वरेव्य केरचीते बहमवादिनी । पृात्पयात्ा होलेन्दे संदरे मन्दगानिनी ६०-
कडसयांथ्वतुरा वेदान्यादेश्वत्तार्निरावताच । यजाभिः सामाभिळेव ग्रथित ज्िछिक्षया तथा ६१:
पामल्नलनपस्वस्तपसा दर्घाकाल्बवेः ।, हझपार्थ्वस्य गिरेः पादे पारदायेः सुपारणे: ६२
निन्स्वान तव घताानि ३दयसंश्र्द न श्वृण्वते । मन्दराग्रे डिसपन्तं जग"कूच्छुसती न्दय़म ६
यमानयअ आघ तूष्णा भूता बश्षूवद्ध । न वाचसारयेहेवी नियमात्सत्यवादिनी ६४
अथ थुतान सवण तूष्णा भूदानि सर्वेदाः । न शेऊुरमिधानार्थ च्याहते बदनेबळात ६
पॅवमज्य याय मनसा सदभृतेष्वनुअहय । सरस्वती तीरयुता ब्याजहार महास्वनस ६६
"॥४५०४४४॥४॥॥७00॥१0॥॥॥११0१ त नसा 0000 मकक-टतरीरकक कमार. "१0% ०७-२७ र७.».७७.०....०.... 00०५०...... ४०१४५0000४ ०५१५000 ककल.
नानाप्रकारच्या कमळाच्या समूहांना शो..त होती ५४. तिच्या कटिप्रदेशी सान्य़ाचा
यड्डा हाता. [तच्या मखठमध्ये स्फॉटेकमण्याची योजना केळी होती. कमडरेणंनी ती
स असूनह पवळा झाला. 'चकवाक पक्षी होच तिची कणादि भषणें होतीं ५७. नील-
कनळाच्या आताळ साग हाच तिच्या स्म्प्र केसांची अग्रे होतीं. ब तिच्या प्रवाहांत उम-
कलल! पुष्प हाच तिच्या कसांत घातळेलीं पुष्पे असून त्यांच्या योगानें ती आकल होती
सारांश, याप्रमाण वडात अधतांना ती महानदी भूषित प्रमदेप्रमाणें शोभत असे ५८.
तात्पय, लाकास धारण करण्यामध्यं रत असलेली प्रथ्डी सुंदर तप करून प्रवी चंद्ररूप
साळा; नंतर अात्यास प्रात्त झाली. त्यानंतर परमात्म्याशी एकरूप होऊन तपाचे. फल
अस जे सवात्मत्व व पावनत्व त्यांस प्राप्त झाळी' ५९. ती सरस्वती होऊन व्यक्त
स्वरांनी देदाध्ययन करते. ती सर्व इव्रियदेवतांच्या निवासस्थानभत मेरुपृष्ठावरून
संदुरपवतावर ( स्थूळ प्रपंचाचे ठायीं ) मंद्र गमन कतो. २०. वीर पादांनी आवत
झाळठल काना पूण असळेळे, यजुमंच ब सामे यांनी उ 'शुक्षेनं अाथित केळेळे चार. वेढ
ती झणते ६१, तपाच्या योगानें ज्यांचे पाप क्षीप ताठे आहे अज्ञा आगम्नितल्य, स्वतः
सानाख्य, वित्त इुल्तन्या उ शिव्यांचा उद्धार करणाऱ्या कपीसह सुपार्श्व पर्व-
ताच्या पायथ्याशी दा. देवी अढ्पयन काते ६२. पण सर्व भूते सरस्वतीचे
'त्तस्वभून अले हे नारबज्ञ निवड ऐकत नाडी. कारण हॅ अतोंब्रिय आहे
(मग त्याच्या अस्तित्वाविषयी प्रभाग काय ? हणन । बेदाराठ तर सांगतो. ) स्थळ प्रपं-
चाच्या अग्रभामा आते स्थूलरूपार्ने ते अनुभवास यते. ते सर्व जगास व्यापते ( झणज
सानदाच्या ताडांतून निघणारा जो बेरी शब्द पॅच नादइत्रक्क हाय. पण त-र्सूक्ष्म
ननल्यामुळ अनुभवास येत नाहीं. तथापि तो तर्ववेखरीच्या आरंभी अवश्य असतो. )६३
छयसस्क तत्त्वाच्या समीप येतांच ती मुकाट्याने बसते. नियमपर्वक सत्यं भाषण कर-
' णारी ( अक्ञप्रातेपादिका ) देवी निवमानें वाणीचा उच्चार करीत नाहीं. कारण वाणीने
उक्षारिलेळं सर्वे असत्य असतें असा नियम आडे ६४. 'स्याचप्रभाणे सर्वे 'भतें सर्च प्रकारें
खपुत्तात अथवा सप्ताधीत तुर्वफ्दास प्राश्त झाल्यावर मूक होतात. त खोळाक्यास “अथवा
पेळात्कारान तोंडांनीं शाब्दीः्वार करावयासही समर्थ होत नाहींत ६५. पण सर्व भूतोंवर
अनुयक्व 'करण्यासाठी सरस्वती 'मन या उपायांच्या 'योगावे विंब-प्रतिबिंधन्यायामे दध
चिभाग्र करून तर्स्थ:त्रज्ञाचा 'क्षासा'चंद्रे न्यायाने उक्कूश करू 'लागते.'("झंणळे अह्याच.
सःइचिंब्यासप्रभीतं श्रीहेरिवंद्दुराणं 4 | अध्याचर
सरस्वत्राससायक्तांशिक्षांग्रह्मातिदेहितः । तस्सिज्ञेवाथतेतर्वेगानंगांयांतिशिक्षया __ दुक
आादित्यावसवोष्दरामरूतश्वास्वाभिसह । जटिछाचीरवसनामृंजमखलवारिणः क्ट
गैधर्वाः फिरा यैवसनागाःसहचांभसः । लपश्वराते साहिनाःपुष्करेषुमनाषिण :_ ६५
कपि कोडटपनंगेश्य सह सर्द: सरीसये: । शोषयन्ति शरीराणि ठपनोंग्रेण यक्षतः ७७ विष्णु-
बिंष्णुत्वमापत्ञी देहान्तर विसृटवाच । तंरक्षांते महायोगी सव.स्तान्सहचारिणः ७१ डभ्कर
शसते विष्णुर्विष्णुरेव द्विधा छृतः । दीप्यमानः स्वतेजोमिर्विधूम इव पावकः ७५१ सो५ध्रिं-
सैन: ससुद्धतः पाथिर्वी तापयाशिव । प्रधावबति समं तेन मण्डल ददायोजनम् ७३ विरराजा -
विमिर्दीति: पृष्टतथ्वावळंबिनि: । विशीर्णपार्थिविभंवेमयखैरिव दीपितः ७४ तस्याझेधिंस्फु-
डिंगानां न शोकुलेंधने रता: । विधकीर्णस्य वसुधामर्यादामिव भारकरम ७५ सो5सिदीप्य
विभज्यांश्यूस्विधूस इत पावक्तः । करत्विग्मिरज्येळनप्रख्येविक्ीयत इवाध्वरे ७६ सोउभिधू मा-
मतस्तत्र तिष्ठते विपुले तदा । यावद्िष्णुः क्रसम्राप्ती नियमस्य समापनात् ७७ रक्षां कृत्वा
डर
साक्षात् उपदेश कारितां येणें जरी अश्नक्य असलें तती लक्षणेने बोध करितां येतो, असा
याचा भावार्थ ) ६६. सरस्वर्तासहवर्तमान प्राणी शिक्षेचे ग्रहण कारीतात. व त्या शुब्दा-
गम्य शबल अक्मामध्यें स्थित होऊन शिक्षेप्रमाणें गायन कारेतात ६७. जटा, मुंजतणाची
मखला, लंगोटी इत्यादे धारण करून आदित्य, वसू, रुद्र, अश्विनीकुमारांसह मरुत्, नागां-
सह गेघव, जलासह किन्नर इत्यादि सव विद्वान् मिळून पुष्करामध्यें तप करितात ६८.६९
सर्व सर्पासह कीट-पतंगादिकांनाही बरोबर घेऊन मोठ्या यत्नानें ते उग्न तप करून शरी-
रास सुकवितात ७०. विष्णुत्वास ( व्यापकत्वास ) प्राप्त झालेलाही विष्ण॒ आपल्या
व्यापक स्वरूपाने सृष्टीचे पाठन करण्यास असमर्थ झाल्याकारणाने चतर्भज शरीर करितां
झाला. त्याच्या यांगाने तां यज्ञादेकांचा भोक्ता च सव भूतांचा नियंता झाला. त्याकारणा-
नच तो महायोगी सर्व सहचरांचें संरक्षण करूं शकतो ७१. सर्व कार्यरूप जगामध्ये
विष्णुच न7-नारायणादिरूप होऊन ठळोकशिक्षणार्थ तपादिरूप लीला करतो. तो द्विधा
झालेहा विष्णुच धमरहित अभ्नीप्रमाणें आपल्या तेजानें देदीप्यमान होतो ७२. तो विष्ण
मन.काल्पत गाह्यंपत्याद् आभिरूप होऊन पृथथिवी हाच माझा देह आहे, असा अभिमान
धारण करणाऱ्या पृथ्वाद्वतेस ( जीवात्म्यास ) सोन्याप्रमाणें निर्दोष करीत. त्याच्याब-
तेवर दशय्रोजन मंडल दुर धावतो. धार्मिकाचा जीव ठोकांतरी जाऊं लागला हझणज हा
विष्णुच स्वतः कर्म व त्याचें अंग एतद्र्प होऊन त्यास उचित गांते देतों ७३. सव
बाजूना आसणाऱ्या दाप्त व देहच मी आहे, अर्से हणून वाढ करणाऱ्या वाद्यांच्या मोह- |
सायास जाळणाऱ्या, ज्वालांनी जणुंकाय किरणांनींच दीपित झालेला तो आग्रे आते-
शय शााभत हाता ७४. प्राकुत जन पृथिवीला मर्यादित करणार्या सर्याचें जसे उष्ठंघन
करू शकत नाहींत त्याप्रमाणें पसरलेल्या विष्णुरूपी अग्नीच्या किटाळांना विषयासक्त
छाक उद्छघन करू शकले नाहीत ७५. तो आम्नि विपुल प्रकाश करून व आपल्या किर-
-__ णास दब्य, दवता इत्यादेरूपानें अनेक प्रकारें वाढवून धमराहित अभरीप्रमाणे होऊन
__ रहाता. नतर यज्ञामध्ये अग्नीसारख्या तेजस्वी कत्विजांकडून त्या सोमरूपी भगवानाचा
__ नानाप्रकार. जणु काय विकर्य केला जातो ७६. यज्ञ समाप्त होईतो तो धमराहित आग्रे.
बुन्य-देवतादिरूपार्ने प्रश््धाशित होतो. तोच आमने फळरूपानें पाथ्चेवी,-अंतरिक्ष, व अलोक
श्व, * | भविष्यपर्व !| . ट९
ब्स्थत वययादिष्णानष्णपखक्मः । त्वा शतशर्रारो वे नागो बाळाहकोएभवत् ७८ तमाझे-.
मात्मससह ळाळहान महामतिस । 'पातिमवू्ते तेजोभिशूंतार्ना हितकान्यया ७९ वारिणा
खख$तन परणना प्राजलधन: | न्यषिंचद्दहनं लक्ष नागो बालाहकततदा ८० तत: सिन्दग-
पुष्ट: उुष्कर तघ्यत तप: । सहूत्य मससाहानं महायोगी महाबळ: ८१ पादगाचाणि संहूत्य
चा सा दधास्यनू । अचल स्थासमासाद्य तूष्णी भूतो बभव ह ८२ एख धममो हे धर्माणां
तापधानावकाल्पत; । हत सवष भूतेषु इह चासुच चोभर्योः ८३ अथ देत्या दतास्तज
समायस्थाकतायुवा: 4 मायापापेबहावधेनगंरेरभिसंवृता; ८४ आये देत्याः पर्वताभेरॉमि-
ब्रन्ते परेतप ) ज्वलन ज्वळनप्रस्पा महाकाया महाबळारः ट-५ मेघी भतार मसायाभिर्धषॉन्त
'अळदापता: । तास्मक्षेज्रामिरधाते संघात महाकल« ८७६ते शोलास्त्वस्पिषाठर्धा 1:11.
सहखदा: । खुगान्त :शुसादुत्य: अजा इव द्धिक्षाते ८७ न शेकुराभ्र देत्यास्ते भायाभिमुख-
छुयसखू । अआादत्यामर दोप्यने नमः सयांदर्ये यथा ८८ विहितेरुयमेः सर्वेदेओया भग्मपरा-.
_ फेसा: | अन्वसादनभामाय निषणाप नगसूरथीने ८९ स चाघिवेष्णेलोकेक्यादधः सह
संगत: । अन्ततरक्षचरान्दत्या निदहान्वचरान्दांबे ५० नागो बालाहक्रओव मेघसंघातसागतः
९ ७० स 0५७०१ “त लका ११0५0११ 00 020७५४५०१० "९००५५ ५०-५०. १५१ १५९१७८८ ब कानन “*"४*"”"”"१४"४४४ 0 १५५५१००००० ल क नऑनऑऑऑऑंऑॅऑऑऑऑॅऑऑऑऑशााा॒ाा्िबबबबबबबबबबब ब अडड्कक्यकिममळा ककल कडमजमममडाडामडामा ती
थेथरपयत लळा आहे. ( प ळोकाहितार्थी विष्णु सर्व क्रत, त्यांची अंगे, ब त्याच्या फल-
रूप हाता ) ७७. त्याच सर्बीचें रक्षण करून स्थित असलेल्या विष्णला विष्णसारख्या
पराक्रमी साधकात आणावे. तो व्यापी डेव यागानें हातरशारीर होऊन मेघोचा भेद करणाय
एगावत हत्तः हाता. ७८. त्या विष्णूरूवी जाठर न्न ल्यामुळेंच देहांत असणाऱ्या दिव्य ज्ञान-
प्रद अमीवर भूतांच्या हिताच्या इच्छेनं तो मत्वरूप्ी प्राणवर्धक ऐरावत सुखकर व शीतल
जलाने वर्षांव करता झाला. ,( हम 'वृषटिरूप हात झाला ) ७९,८००. नंतर सिद्धांनी ज्याचे
गवस कळ आहे असा ता महाबळ महायागी मनाने आपला उपसंहार करून पष्करामध्यें
तप करता ८१. प्राद्षदू खालच्या सालच्या गात्रांचा बरच्या वरच्या गावांत लय़ करून
म्रन मह्तक्राताळ सहस्दल्युक्त क्मळांत स्थिर करतो. आंणि अचळ स्थानास प्राप्र हऊन'
सुकाढ्यान बसता ८२. हा सवे घमालाल श्रेष्ठ घर्म आहे. तो उपाधिकल्पित नसून स्वभा-
कासळध आहे. ता यालाक। द परळांकां असा दोन्ही ठिकाणीं सर्व भूतांस हितकर आहे ८३.
(यावळीही यांशाचे उपसर्ग प्राप्त होतात पण त्यांचा परिहार केला पाहिजे ) योंगाभ्यासाठळा
'आरंभ करण्यापूर्वी कासादि देत्यांना जरी मारळेळे असलें तरी ते नानाप्रकारच्या मायाप्राप्
शरारांनी वेष्टित हात्सात एकमत होऊन व आय्चे उवळन समाधिकाठींही प्रन: उद्धंब-
तात ८४. हे शवुनाशका, ते अझोलारख तेजस्वी, धिप्पाड शरीराचे व महाबलाढ्य ड्त्य
ज्वल्य अम्नावर पवेताग्रांनी प्रहार कारितात ८५. बलानें दन्च ब मायेने मेघरूप झालेले ते.
त्याच संब्रातात सपातयुक महाबळ अभींवर वषाव करितात ८६. षण आग्रि आपल्या
ज्वालांनीं त्या शेलांना शतशः व सहस्रक: जाळतो युगांतसमयींच्या भ्रभ आदित्याप्रबाणें .
तो प्रज्ञांना जयळण्यची इच्छा क्रा,तो ८७. ते देत्य मायेने सन्मख प्रकट झालेल्य़ा
सूय![दयसमया आदिल्याप्रमाणे आक्राशास प्रकाशित करणाऱ्या अग्नीला शांब करुं शाकळे
नाहींत ८८, इतके सव उद्यम करूनही देत्य भगपणक्रम झाले ब गंधमादन पर्वावर येऊन
त्य पत्तासेखरावर बसळ ८९,.तो आम्रि वेशणबलोक.व विद्युत् .सांसह .सेग्रन्,हीऊन अंतारि-
संज्रार कह.,ठागळा, ७०. प्रेघ संजषीं नाग ( ऐरावत )-
कत्तर देत्यांस जाळील, भंतारक्षांत,
| १९ | ।
"१० महर्षिव्यासप्रणींतं श्रीहरवेडापुराणं । | अण्याथर
'सुसो च सालिलं भूमो पर्जन्यःइथ वृदिमान ९१ मन्तेः सं चोदितो नागो दविजेभ्यो वदनोद्दतेः4
न उमाच तोयसंघान सानयन्विप्रज जलम ९२ [ १०-३ । इति श्रीमहाभारत खिलेष झार.
"बंदे भदिष्यपर्वाण अष्टाविंशतितमा$ध्यायः ॥ रट॥ शला
जनसजय उदाच ॥ संयुज्य तपमा देवाः किमकुर्वस्ततः परस । 'त्तध्वहे तादियते लोके
"तपसा यक्ष लभ्यते र वेशंपायन उवाच । अथ दौक्षी समास्थाय सर्वे विष्णुमयत गणाः ।
धुष्करादभिसुद्धत्य प्रणीय च यथाविधि २ जहुवर्सेतविधिना जाह्मण ] सन्त्रचोधदेताः रि
हविषा मन्त्रपेतन यथा वे विधिरेव च ३ स चाम्नेविधिवत्तत्र वर्धेते बह्मतेजसा । तेजो-
'भिंर्बहुलीभ्ूतः प्रस: पुरुषविग्रहः ४ बह्मदण्ड इति ख्यातो बपुषा निर्दहान्निव । दिव्यरूप-
खड्पाणिः 'दाक्तिमान्वरकार कः ६ विष्णुश्वक्रधर: खडूगी मुसळी लांगळायुधः । सरो लां ग-
-लमालंब्य सुसलं च महाबलः ७ चज्राभिन्दस्तपोयांगाच्छतपवांणमाक्षिपत । रुव£ शं
पिनाक च मनसा धारयऱ्हांवि ८ मृत्युदण्डं पाडासापः कालः शक्तिसगृह्लत । जग्राह परशु
स्वष्टा कुबेरच्व परश्वधस ९. निर्विकारेः सस्थयक्ताः शातशा$थ सहस्रशः । विश्वकर्मा च
'स्वष्टा च चक्राते ह्यासुधं बहु १० इंड्रायाभिरथं झादात्सूयांय च प्रताफिनि । परमात्मा ददो
'कृुष्णो रुद्राय च महात्मंने ११:छंर्दोभिरऐव त्कटा चस चकाराथ वाहिनीसम ॥ बँदेश्वकर्मा
ऑर्किशशिसिशिशिसिसिससससिशिसँ॑त॑ 1.
मेघांशीं संगत झाला. आ वृष्टिमातत पर्जन्याप्रमाशें भूमीवर जळ सोडू ठागळा ९४. मुखां-
तून निघालेल्या 'ंत्रांनीं ज्यास प्रेरणा केली आहे, असा लो नाग (शेरावत गज ) व्रिप्न-
जन्य जन्मला ( त्राह्मणसंततीला ) मान देत जळसेंघात सोडता झाला ९२. इत ऑऔमह्य.
'खि० हरि ० भविष्यपर्वातील अहाविसावा अध्याय समाप्त झाला. ॥ २८ ॥ कु केत
जनमेजय:-- त्य़ानंतर देव तपोयुक्त होऊन काय करते झाळे ? तपाच्या योगानें प्राप्न
होत-नाहीं असें य़ा ळोकांत कांहीं नाहीं १. वैशंपायज्:--- मंतर सर्व 'विष्पामय गणदीक्षा
घेऊन, पुष्करांतून अग्नीचा उद्धार करून व यथाविधि त्याचें प्रणयन करून मं्नांनीं
प्रेरणा केळे गेलेले बाहण मंत्रांच्या योगानें यथाविधि पवित्र झालेल्या हवीनें भंत्रविधीनें
' वयांत हवन कारते झाले २,३. तर्थ ता अग्नि बह्मतेजानें यथावि/वे बाढलो. तो पुरुषशरीरी
"प्रभु तेजाच्या योगानें बहुलींभूत झाला ४. झरीरानें जाळीतच असल्यासारखा तो बह्मदेड
या नावाने प्रख्यात होता. त्याचें रूप व श्ेंही दिव्य होतीं. तो ढाळ, तरवार व धनुष्य
'घारण करणारा होता ५ गदा, नांगर, चक्र, बाण, ढाळ, परशु, शूळ, बज्ज, खडूग,
शाक्ते व अष्ठ धतुष्य इतक्या तत्तू.त्यानें आपल्य़ा हातांत प्रेतल्य़ा होत्या ६. चक्रधर
'विष्पुच खडूगवान, उसळवान् व ढांगलायुध झाळा. हळ ब मुसळ यांचा आश्रय कुरूम
तो महाबलवाऱ् नर झाला ७. ज्याला शंभर पे आहेत असें वज्न इंद्र तपोयोगानें धारण
' करता झाला. "द्वाने भूलोकीं मनानं छळ व पिनाक यांचें घारण केळ टॅ. भ्त्यूनें_ दंड.
:घारण केळा. असुपाने भाशाचें अहण केलें व काळाने शक्तीचा स्वीकार $ला.. त्वष्ट्य़ानें
ळे वे कुबरान फरशी हातांत घेतळी ९. त्यामुळें ते सर्व देव शेकडों व हजासे निर्विकार
._ झक्तींनीं युक्त झाले. त्वष्टा व त्याचीच 'एक बिक्षषरसू्ति असा (विश्वकर्मा थांनी आपापली
अदा ७ (वीं केल १०. परमात्मा कृष्ण इंदाला, अतापी पूर्याला व महात्म्या
कळल्या साझरथ देता झाला ११. वेदांच्यो योगरामे ( झ. वेदांत सांगितल्याप्रमाणें .) त्व्ट्यादे
० ] | भविष्यपर्व ।' कश
वमानान चकार बहु म: क्रमः १२ शरारांदडां ससड्धत्य विष्णु: सत्यपराकरमः । पुष्करा-
त्पवाण घनात्यृतनार्थ प्रवतयत् १३ यां चेव सर्वकक्षाणां वाचा वे समकल्पयत् ।.यया सः
पूज्य: सय्माभ शक्ञाद्यांनाभदे रणे ८४ सतं दण्डं सखाितं निविकारं समाहितम. । बह्माः
जग्राह 1वाधना अन्तधानगतः- प्रभः १७ स्वे प्रभावेश्व दिथिना सोय़म्रामं चतुविंचम ।,
पएन्द्रमामयक्मयव्य रांड रांध्ण वर्चसा. १६ एभिब्कारे; सयुक्ता दितेः प्रा महाबलाः ।
तपसा ॥शक्षया चेव स्वार. पहरणेरपि १७ बळेन चतुरंगेण वीर्थण सुसमाहिताः । अप्र-
धृुष्या रण सव ससपद्यन्तः वे तदा. २८-ते बिहाय घुहामध्ये सभाण्डोपस्करे रथे । मन्दरस्यः
मिर. पद वचर्वसुातले १९ चहुरंमं अलं सद संह्ृत्य तमसः प्रभु: | विष्णुरेव महायोग:
वर्चार बसुधातल «० भ्रूयांपन्यत्तप. आसेदुश्वरन्ती नाझणेः सह । तेञ्व सर्वे: सुरगऐैअर्मची--
रानिवासिभिः २१ [१०७४] इति श्रीम» खि०.हरि० भावे? एकोनविंदात्तमोध्यायः:.॥. २९॥.
जनमेजय उवाच । बह्मत विले वर्तमाने निमरवादे महाग्रहे ।॥ आविनाडे. च भूतानां.
कथमासन्प्रजास्तदा ? वेदोपार्यनः उवाच ॥.. अभ्यषिचत्प्थुं वै्यं पुरा राज्ये प्रजापति.
राज्याय: कॉषिभिः साधे भजाधमंपरायणः २ एष नां परसा राजा सानुरागादजायत- ।
क ०५५५ ० >०--- न». 0: .>* ५॥५७५000 क तटत क “० १०५ १
आका
सना. कळा. विश्वकम्यान अनेक प्रकारे विमार्नेःरचलीं १२. सत्य.परासत्य पराक्रमी विष्णनें
अव्यय. पुष्करस्थानांतून' शरारांश काढन सेना. प्रवत्त केळी १३. ज्या वाणीच्या.योगाने तो!
शज्यः इंद्र पुढ सय्मामांत. शक्तूचा नाश करता झाला त्याच वाणीने. त्यानें सू व. इतर नक्षत्रे
यांच्या [स्थत्यथ. आकाशाचा कल्पना केळी, १७. अंतधान. पावळेला प्रभ बह्मा त्या अति
अचत. नेविकार कशात दूंडास-यथाविधे वारण करता झाला. (. इंद्राने असुरांवर फेकलेल्या
दडास,, त्याच्यामध्ये विकार न. होइल अश्यारीतीनें, देवांस. न: देसतां, विष्णजनें धरलें असा
भाव ) १५, त्यानें आपल्य़ा. प्रभावाने. यथाशा सर .एंद्र, आग्नेय वायव्य, व रुद्रतंजाने रादर
अत्ता चार मकारचा असखतसमुदाय लमाण केला १&. याः विकारांनी संयक्त झालेले महाबल:
दितिपुत्राताप, शिक्षा, आपळी पहिली. असे व प्रहरणें,. चतुरंग सेन्थ'व वीर्य यांच्या योगाने;
आतरय', घयवानू. झाले. आणि, रणांमध्यं त सव धषणड्नकरतां येण्यासारखे बनले १७,श्ट
ल' गुह्य रूप सांडून भाग्य-वस्तुयुक्त. र्थामध्यं बसून, स्थूलकार्यरूप मंद्राच्या एकदेंडरूपी
पायथ्याशा फृथ्यांवरच करत साहिले. ( झणजे त्यांस. उध्वंगाते मिळाली नाहीं ),१९..
'लमोयुणाचें कार्य असें तें सर्व आसुर चतुरंग सेन्य, एकत्र जमवन महायोगी. विष्णःचः
पुथ्वावर फरक हाता. २०. पण चीर व अजिने फरेधान करून तपः करणाऱ्या, जाह्मणा-
सह व सव दुवगगांसह त्या असुरांना पुनः आणखी. तप. केलं. (. पणःतें त्यांचे,तफतामसा
ब त्यामुळंच नश्वर होतें. यास्तव मुमक्षूंनीं सात्विक्र-तप्र.कराबं,), २९६ इत. श्रीम०- खिळ
ह० भावष्याढ- 'एकूण'तेत्ताभ अध्याय समाप्त झाला. ॥ २९ ॥'
* जनवेजन:--हे बह्मनू, याप्रमाणें हा निर्मर्याद. व अविनाशी सिळ्यासारखा' मोठा
ससारनक्र, प्रवृत्त झाला असतां ( दःखपरंपरेत बुडालेल्या ) प्रजाजनांची काय दशा झाली १८
( तामसजन' पुनः पुनः जन्म घेतात असें ऐकून त्यांत्क दुःखनाश' कसा होईल, असा: ह्मा
प्रश्न जनभेजयानं दुर्येनें केला' आहे. त्याचें उत्तर-राजानें सर्व प्रजाजनांना स्वधर्मात स्थांपेलें
वि बकब्ििि ब ड॒खुशव्ााखखगार॒बबब] अ
0 0700 ककल त. ००० ०००००० ० .
हि डबअ
* मन हा क्षीरसागर, माले हा पर्वत, शमाकळिव कामाादे उत्ती हच'क्रमानें, देवक असुर
“अभ्यास ह् मंथन व मुक्ति ह अमृत व इतर रत्ने असें, रूपक्त करून, येथें वर्णन केलं आहे.
र्र सहषिंव्यासभ्रणीतं श्रीहारिवंशाप्राणं । _ [. अध्याय
पेनायी संपरवायायासन्योन्यसमतजाल्पे; $ एष नो वृततिदाता च वियाणां च प्रवतिता ।.
नाना तदडूतानी सत्यम्रातन कसणा ४ संता र्मक्षन्तरेदेवा गन्धसमादनला नष । बहुम-
नियमेः श्राऱा निषण्णा गिरिसान्. ५ अथ गन्धे समासाच सभताहेब बनवा: ! मावे
समय प्रामे तेन गन्धेन दार्षपिताः ६ पुष्पमात्ररय हीय नारीन वित्तर्षितस । सनोगराहे
सुख तक पः: 5 गन्धसुत्तमस ७ ते दत्यासतेन अन्थेत किचिहस्मसमागता: । प्रस मनसो
त्वा पेर सख्यप्ठपामताः ८ ऊचश्व सहित.: सर्वे हेने गन्धन दोबता:ः । पुष्प्सांधस्य
यदाय [क तत्य कळत मवेब ९ अतुमा न 'अक्षेवा वाता कसंधुद्धमः, ! भाच दी;
इ भाच्विव दु्िनागन दाहिनाने १० तस्मादयये एयोमध्ये औषध्या एतरभअथामठे । मन्यूर
प्वशालन बालना कासरूपणा ११ सपुडसाभिसर नान्मन्थीय: पनज जलय । पीस्वा च
साहता; सच नात्वता: क.मरापेण: १२ 5प्णु्रेकाग्रणीतेषां मरविष्यात सहाऱळ: | दर्व
संसुघा चव माझ्यास: सह शडाये: १३ समलयपर शा खार सपुष्पा, फळता ळनः£ । सद भ्र-
हाऊ गहान खुका च वसुवातल ८४ उद्धत्क भिरिपादेश्यो गेन्धसादनसानज छू । प्रभाष्य
चेचन दुवा सन्दरस्य मळेपने १५ समुद्धध प्रघाबंन्तः कपयन्तव्य मा न[८ । मिय
महावाया बाहाभिः पारणाहाभः १६न शक्तस्ते समद शेळ दूनन दजा; । निपतु-
क ऑशऑॅऑऑऑऑऑ्नऑऑऑररिथडहलकअरकाकामामादात
असता त्यांचा कमाने चित्तुद्धि होऊन वंधमरक्ति होते अश वैशंपायन देणार [हेत. ))
कथयायन युवा प्रजाधमपरायण प्रजापतीनें बेनपुत्र पुथूळा कजीसह राज्याकरेता गज्यावर
साभपक कंठा २. तेतायुन प्रदत्त झाळें असतां त्याहा राज्य ळेऊन माठ्याः
प्रमाने ह्या सत्यकर्मानें आझांला. उत्ति देणारा, विद्यांचा प्रववक व. सर्ब भूतांचा;
बनिनांता आहे, अवे ते आवतांत बोळे ठे ३. ४. इतक्य.त. देव. गंबमाउयं
यमताच्या शिखरावर अनेक नियमांनी श्रांत होऊन बरे ५. दूव कः मामध
_ समंततः सुवासऱचा अनुभव घेऊन वरतसमय आला अततां त्याच छंवाने दृपयक्त शाळे ६
घा घुजध म्हणजे वायूने पसरलेळें प्रत्येक पुष्यानें दीर्यच असन ठे सर्व प्रनांचे आषण
करणार, घुखकर व पृथ्वीच्या उत्तम मंधगुगरूप होये ७. त्या गक? रृत्ये कांडी सें दिह्मित
राठ. त्यांचा [चत असन होऊन परमसुख झालें ८. आणि त्या गंधाने दूषित झाळेळे ते
पव मळून हणाल, * प्रत्येक पुष्प!चें जर हे. असलें वीर्य आडे तर फोडते. त्याचे महस्व
कवढें असेल २! ९. क्रमानें लाला व झाला कारण होणार्या नानाप्रकारच्या प्राण्यांच्या
कमंबुद्धी ( धारणेपासून उत्पन झालेडी ज्ञाने ) वुद्धिसामथ नने अनवानाने जाणणेंच उत
हाय १०. यास्तव आही आतां बलाढ्य, काफछदी व वेशाळ अक्वा; मंद्राच्या थांगाे
'जलामंध्यें ओषधी घुसळतों ११. मोठ्या वेगाऱँ सपुद्राचें मंथन करून व त्यांत उत
साळल्या अमृत्रच पान करून अविद्यानाशार्थ मिळून प्रयत्न क रावयास लागलेले. आझी सर्व
कामरूप. हांऊ ९१२. आरावित महाबल विष्णच भानचा यागमागयतीलं अयणी होइल. नंतर
आहय शतपहक्तंमान पृथ्यी ब स्वर्ग यांचा उवगोग घेऊं १२. त्यामुळे आह्मी कोठेटी भभ
जाता झणजे येथल्या येथेच पित्राईे पळ साया पत्र, आावादि शाखा अ भपत्यादि
फळं यांसहवतंमानं सर्द ( ऐएंकात्म्यग्रहुरूप ) असताच (व माक्षाचा ) स्वीकार कफ १
पमाण दत्य मद्रास चाळावेण्यादिषयीं सेकेत करून पर्व हाच्या. पायथ्यापासून 'गंध-
मानाच्या शिखरास उपडं लागळे ( त्यांनीं सर्व वासनांचा त्याव केढा ), शप: विसतता
न फण
. _ , पित का
३०१] : ' खंविष्यपर्व| | द्द
जजिंभिर्धेशा वि£ले परतेतान्तरे १५ समाधायात्मनात्मानं तपस) दृग्धकिल्विपा:। पित्तासहु
मपदन्ते शिलभिः कामरूपि्भिः 2८ तेषां मनोळिलपि्त बह्मा सवंधगो बशी । जाल्वव
बहु घेवा क्येच्या जहवर सरस्वतीसख १९ अशारीरां शरारत्थः परया दवर्णसंप [1 सर्वळोकप-
तेबझ्या छाझानां ठितझाम्यया २०८ आदित्येवस(नेश्वेब रुवेश्व समशुद्ुलेः । देभेयक्षिः सर्ग-
घन: केक्षेरेख्व परगायाभिः <१ समेत्य साहित: सवे: राक्य उसद्रिए भिरिंः | असताथे महा-
तेजा धातुभिः समरंजितः २२ सुराख्रगणाः सर्वे ससुत्याच्य महा निर् । इस्तारूडा: अप-
श्थान्ति वीरुधो ॥हिमवडसभ २२ एतच्छुत्वा च वचनं सषामन्तिके तदा । देतेया बाहूब-
ठिनो मनाभिवागभत्व च २४ विकीडभूता बहुधा बरवळंधणांमलः । यत्र पुष्करविन्यस्तः
सहितेदेवदाननेः २५ सुराझरमणा: सर्वे साहिता लवणांभसः । मंदरं सुष्करं कृत्वव नेबं
वासाकिसव च २६ सता; सहखं माथितं जलमोषधिभिः सह । क्षीरभून समारागाडभूतं
समपद्धत २७ तज्जऱ्हुरसुराः पूवमाकान्ता लोभममन्युना । धन्बंतरिस्तथाम्य ख्रीरदैवीचो-
स्तुभोमणिः २ शशांको विमलश्वापि समृततस्थः समंतत्तः । उच्चैःत्रवा हयो रम्यः पीयुषं
तदनन्तरर २९ पक्वाहेवास्तदादातुडययता राहुमलुवच । न तु केवित्यिबन्ति स्म येत्या नेंब
'च दानवाः ३० ।चेच्छंदाच हारे: संख्ये राहीव्वकण क॑ तदा । अनिठक्ते (तगणेतुनितिश््व
पट
बाहूंनीं त्याला निश्चयाने उपटण्याकरितां धावणाऱ्या महावीर्यवान देत्यांनी पथ्वीळा काव
चून सोडळ १६. पण ते दइनवेशज त्या शेळेंद्रास उपटण्यास समर्थ झाले नाहीत. प्वे-
ताच्या विपुळ अतराल भार्गी त घष्ट देत्य गुडघ्यांवर पडळे १७. कांही वळानें आपणच
हाऊन साबव झाल्यावर तपाच्या योगानें ज्यांचे पाप जळळें आहे अर्ध ते कामरूपी मस्त-
काना इथ्वताला शरण गळे १८. तेव्हां तो सवगामी जितोद्रेय, शरीरस्थ ब सब ळोकपति
मझा त्यांच आमलाषेत जाणून त्यांस प्रणवरूप अशतारावाणीने अहात्नक्थ प्रातिपादूक
नानाप्रकारच्या वाक््यांनीं लोकांर्चे हित व्हावें या इच्छेने उपदेश करता झाला १९-२०
हे महातजस्वा दत्यांना, आदित्य, वपु, मसद्वणांसह सुद, दूप, यक्ष, गधवासह उत्तम गायन
करणार किक्मर यासर्वांनीं मिळन असताकारीतां प्रयत्न केल्यास धातंना उत्तम खंगी--बादी
साठला हा पनत उपटून काढतां येणें शक्य आढ २१,२२. ते संव सुरासुरगण ( मानव,
दिकहा) त्या पवतास उपटून प्राण्यांस भोग्यरूपाने श्रेयस्कर वाटणारा संसार वासना संतते-
रूपान हेस्तास्थत आवळ्य़ाप्रमण ( साक्षात् ) पाहतात २३. सर्वांसमक्ष त्याने उच्चारलेले हे
पदशवर्वन एकून बाहुबळशाळा देतेय आपल्या मनांना व वाणींनी इश्वरजञेप्रमाणें अन-
छान करण्यास प्रवृत्त झाले. पण बेराग्याच्या अभावीं ते ससद्रजळाची क्रीडास्थानें बने.
अ-माणमध्यादू ज्या चक्रांत सव कायाचे अवस्थान आहे तेथें देव व दानव मिळन
प्रयत्न करू लागले असतां पूर्वोक्त विधांनीं पराभूत होऊन जलाने त्यांना इतस्तत: झोक
दल २४, २५. सच सुरासुर गण मिळन अमत उत्पश्च करते झाले. मेदरपर्वत ला रवा करून
व वासुकाला त्याची दोरी बनवन सहस्र वर्ष आष्धासह घसळलल जळ उत्तम उप्ययामळे
'साररूप झाळे बतच शेबटीं अमृत झाले २६,२७.तेब्हां लोभरूपी वेगानें आक्तांत झालेल्या
सराना पू) त्याचे हरणकेलं. त्याचप्रमाणं त्यांतन घन्बंतरी. मद्य देवी. श्री कोस्तुम म्रणरट
निमल चंद्रमा, रम्य उच्वेःअवा अश्व, ब सर्वांच्या मागन असत अशी सने त्यांच्या समोवार |
"उभा याहल्य २९: नतर अमृत घ्यावयास. उद्यक्त 'झाळेळे देव राहूस अदशून आपसांत झणाले
९४ महर्षिन्यासप्र्णीरत श्रीहारिवंशपुरार्ण ।' | [ अथ्या्य&
सनातनने: २१९ तदिस्वहस्तादमुतं जहारु पाथिती सय । जगीस गती देवी कह्मवाक्यप्र--
चाडिताः ३२ 8? ११०६ ] इति श्रॉसमठा ० खि हरि भावोब्यपक्ताणे 1७ शोळऊध्याय: ॥ डं ॥॥
जनमेजक उवाच ॥. निहते. देत्यसंघाते विष्ण:श्वातिपराक्मे । देतेया दानवेयाच्य
ऑकिनिच्छन्ति फराक्रमात १ वेशांपायन उद्याच ॥ दानवा राज्यमिच्छान्त पराक्रसमहा बलाः ॥
तप इच्छालि साहेता देवाः सत्यपराक्लमः २ जनमेजय उवाच ॥ कर्थ कालस्य महतोः
हिरण्यवकाशिपुस्तदा । यजणे बह्मणः क्षेत्रे प्रपिश्वर्वः सकामदः २ वैदांपायन उवाच ॥:
यजंदहुखुवर्णन राजस्रयन पार्थिव: । क्रतुना दानवश्रेष्टो बसुधायां महाफल: ४ गंगायम-
मयामध्य यदभूद्िपुळं तप; । समेयुस्तत्र सहिता यजमाने महासुरे ५ ञाह्मणणावेदविद्दांसी
महात्तवरायणाः । यतयश्वापरे शिद्धा योश्यमेण भारत ६ सुनयो वाळखिल्याश्व धन्या
धर्मेण शोभिताः: । बहवो हि द्विजञा सख्या नित्या ध्मयरायणा; ७ कषयश्व मडाभागा
विशे: पूज्या: सहस्र: । ळिपुलेरच विभवॉोर्हियमाणेस्ततस्ततः ८ शुक्तस्तु सहपुब्षण देल्य
यहजयते पशु: । हिरण्यकशिपुं मध्ये गणांनां प्रभव: प्रथु: ९ हिरण्यकाशापुश्धेव व्याजहार
सरस्वताभ्र । कासादरं ददातीति तदे सम्रातिपद्यतास् १० विष्णुर्वामनरूपण भिक्षां तफ प्राते--
क त %
गुह्लात । हरण्यकादपाहस्तादद्द पदं पद्मव च ११ तंत, कामतुमारनं बवष्णु सत्यपरा--
बाध
ह.
दैत्य व दानव यांतीह कोणीही अमत पीळ नाहींत. राहु मात्र तें पीत आरे ३१,३०५. तें.
कळतांच तत्काळ विष्णूने संग्रामांत चक्राने राहूचें मस्तक तोडले. सनातन पाने वः
पितुयण यान नित्य सावेळेले ते अमृत इंद्रापासून प्रतरदूनादे क्रमाने पथिवीनें हरणा केळे
( केवल्यसज्ञक तें अमृत ग्रहण करण्यास पथ्कोतील मानवही अधिकारी आहेत. ) वेद्ु-
वाक्यान मारत झाळळा ता दुवा शिष्यत्वास प्रात झाली २१,३२. हते श्रीमहा ० सि ० ह.
भाझअष्य० (तेसावा अध्याय समाप्त झाला. ॥३०८॥
जननजय:--देत्यसंवात मारळा गेला असतां व विष्णु अतिपराक्रमी झाला असतां |
देतेय क दानवेय पराक्रमाच्या योगाने कशाची: इच्छा करितात १. वेशपायनः---पराक्रमानें
महाबळ झाठल दानव; राज्याची इच्छा करूं लागलें व सत्य पराक्रमी देक एकमत होऊन
तपा चा इच्छा करू हागले. २. जनमेजयः-ज्याला ऐश्वर्झ प्राप्त झालें आहे. असा व साःव-
काच मनारथ पूणे करणारा हिरण्यकादेपु अह्मक्षेत्रांत दीर्ष काल कसे. यजन
करीत राहिल्या ! ३. वॅशंपायन:--राजाने पष्कळ. सवणी दूक्षिगायुक्त' साजसूयानें
यजन कराक. तसन्च ज्यलक महाफळ. पाहिजे असेलं. अशा दानवश्रेष्ठानें घुथ्वीमध्ये.
'कतून यजन कराव ४. मंगा व यमना यांच्या मध्यभागा जे विपळ तप.
चाढळ हात त्याकरितां महः असुर यजमान असतांना. तेथें बेदवेत्ते ब्राह्षण, महात्रत,
परायण यता व दुसरहा यांगधरमानं सिद्ध 'ज्ञालेले कषी... धर्माने सुशोभित झालेले. धन्या.
वाठालल्य मुनी, नित्य धमपरायण असे दुवरेही पुष्कळ मुख्य ह्मण आणि, सहस्रावधि
_ आाक्षणाकडून पूजळे जाणारे महाभाग कषी, विपल/बरेभंवांनी अपकुष्ट हात्साते दशदिशा,
-ढन आठ ५-८. प्रमंत्र व प्रभ शुक्र फत्रासह गणांच्या. मध्यभागी हिरण्ककशिफु ( बालिं..)
__. तत्यास [नयुक्त करत ह्यता ९. त्यावेळीं हिरण्यकशिपु “ पाहिजे त्यानें आपल्या इच्छे-
| __ पमाण वर भागून घ्यावा पी देतो !? अशी वाणी बॉलला १०. त्याबरोबर विष्ण वामन-
'ख्पानंत्या. भक्षक स्वाकार करून, हिरण्यःशिपूच्या. हातन तीन पावडे भूमीतचे. दान.
3० भविष्यपर्व ६ ऱ्य
। व्रीछीकिंस्रिपेदेः कान्ता देव्ये वपुरघारयन १२ हतराज्याश्व ते देत्याः पाताळविवरं
यय: | कसन्यगणसंबद्धाः सप्रमसाः सासितोमराः १३ सयंतरलशडाश्वेब सपताका रथ-
ध्वजा: । सचमवमक्येकाच्व सयुधाः सपनश्वधा: १४ तर्थेक्वरविष्णुसाहिताः सयस्तभ्यत्थिता
गण: । अभ्या प्चत्परछ्ञादृता 'कांकानाव्याधेपे सुरा: १ ५सता वत्स्वचासृतनाझ] । पतृत्व 'सम-
तपयतू । ञम्हा तदग्भतवदन्य महंन्दाश प्रयच्छात | अक्षयश्वान्थयश्वेव सवृतस्तन कसणा५ ह्
तत: शेखसुपाव्मासीदादूषतां लोमहषणम १ पतामहकसऱ््भूतं जनित्रे प्रथमें पदे १७ तं
सुत्वा हाखशब्द तु अयो ऱ्छोकाः समाहेता; । निदा्नि परसां प्राप्ता इंड प्राप्यमवाप्य च शट
सव: प्रहरणेश्वेव संयुक्ता वह्ििसंभवेः । मन्द्राग्रेषु विहिभेज्वलाद्धास्व पावके १९ [११२५]
हात श्रांमहाभारते खिळघु हारवंशे कविष्यपर्वणे शकजिंशोःध्याय: ॥ ३१॥ |
वेशपायन उवाच ॥ ततो महाते वृत्तान्ते स्थिते राज्ये महोद्ये । देवतानां मनुष्याणां
सहवा साभनबचदा २ एकत: समधधायान्त साहता:ःप्ररुदान्त च स्वयं च॒ भाग गरहञान्त
यजक्ञकसाणश भाश्त २ शबेतसं ततो दक्षं दासित्वा वे बृहस्पतिः । वाजमंधायशगवानाधोभे:
'पारवारत: ३ तस्मन्मातामहे यज्ञे दक्षव्यावेद्ितात्मनः । शा मेभमकरोदुदो भागार्थे सह
'मान्द्ना ४ रुअस्येव हि तदपेतेदवेधाभते तदीषया । जात. प्रसधमात्मा नन्दा पुरुषाविग्रहः ५
ललॉशरशरशिश र्शिणिणाणाणणणाण ण २ २ २ २ २ य 20... ९:
थतळ ११. नंतर सत्य पराक्रमी विष्णु पावलं टाकू लागला. दिव्य शरीर घारण करून
'तीन लोकांस व्यापणाऱ्य़ा तीन पावलांनी त्यानें त्यांचे राज्य हरण करून घेतलें. तेव्हा
"त राज्यसाहल दुत्य झन्यगण, प्रास, तरवारी, तोमर, यंञ्रपाषाण पत्नाकासह .
'रथघ्वज, जहाली, कवचे, म्यानें, इतर आये परशू, यांसह पाताळ विवरांत
"गेले १२-१४. इकडे इंद्र क्ष विष्णु यांसह उत्कर्ष पावढेळे देवगण आतेशय आनंदित
'हाऊन बलांळा लांकांच्या आधिपत्यावर अभिषेक करते झाले १५. तो त्या
दवाना प्रवृत्वयुद्धया स्वघामृताखे सत्त्वर तृप्त करता झाला. जह्मदेवाने तें ढिव्य
अमृत महेक्काळा [देळ..त्या कमाने तो अक्षय व असूत झाला १ &. त्यानंतर शञंच्या
अगावर रामाच उत्पक्ष करणारा व ,पितामह्यच्या हातांतून उत्पन्न झालेला शंख त्यानें
जानत्र प्रथमपद्रा वाजावेळा (७. हा शाखांचा 'घ्वाने ऐकन तन्हा ढाक शातचित्त झ.
माध करण्यास यांग्य असलेल्या इंद्राळा प्रात करून घेऊन त्रे सर्व परम सुख भोग
गढ.१८- दव अझीतूस उत्पन्न झालेल्या सर्व प्रहरणांनीं संयुक्त झाले. मंदराच्या अश्भभागी
कलला ता हहरणं दाष् अय्नीप्रमाणें होतीं १९. हाते क्लीमह्य० पसिळ हारि> भावि> एक-
सावा अध्याय समाप्त झाला. ॥ .३ १.॥
वशपायन., -- राजत्त, अश्यप्रकारच्स हा .मोठा अत्तां.ल झाला असतां ब मह्या उत्कर्ष
सपझ राज्य धस्थत झाळं असतां आत्मज्ञानानें समान योग्यतेस प्राप्त झालेले सर्ब देव व
मानव एकज चास करूं छागळे १. तेप्रफोकडे आपल्य़ाळा उचित अशी चर्या करीत. व दस-
रीकडे मनुष्य्रांसह प्रेमानें स्डत. हे भारता..ते मनष्यांनी यज्ञांत दिळेलळा आपला भाग घेत.२
"नंतर कषाना प्रास्षिष्ठित झालेल्या भगवान बहस्पतीनें अश्वमेध यज्ञाकरितां प्राचेतस दक्षास
दीक्षा देऊन त्या मातामहाच्या यज्ञांत 'नंदीसह रुानें आपल्या भागाकरिता त्या आत्मज्ञा-
नशून्य व हणूनच पशुतुल्य अशा दक्षाचें शमन (हिंसा ) केलें ३,४. त्याच्या इच्छर्ने त्या
कॅद्ाचच तं.रप .दिधा.झाळे.वहे राजेंद्वा, प्ररमश्वर्मात्मानंदीच यागसामथ्याने पुरुष्शारीरी झाला.
महर्षिव्यासप्रणीसं श्री हारेबंशपुराणं । "(१ अ्याच्य£
अ धनातनन । विहित सत्यवचनेस्तेनेव परमात्यना इ स्वरूवेल्वा-
ऊर्थ्वनविर्मडाकायेबिकठेवासनेस्तथा ७ दिखिरभेजा दा मश्वेव
5यशो्ते डाकुकार्णमि श्वसिभिश्ेव कूरपद्रपाणाभिः ८ सघंडापारिभिशत्रवेय सुंज-
मेखल धगंरेभि: । सहस्वकटकेल्येव स्वर्णछुण्डलधारेमिः.९ सडिण्डिनेः सभेराकेः समृदंगे:
सवेणानिः । एी: परित्तो उेबो मख तं ससुप'रुजतू १० सदांखसरजंश्वापपे सवाळतलपा-
णिमिः । उम्नायुषडरा देवः सपिनाक इडान्तकः ११ विरराजाचिानिदीत्मखे मखबतां वरः ।
काळाभिरिव दापचिजंगहग्धासिदांयतः ३० सन्दी पिनाकपाणेश्व जप्नतुसंखंपत्तसस् ।
युगान्न इव कालाय्रिः क्षिध दग्धांमवोद्यतः १६ य॒पसुत्क्षिप्य धाबन्ति निशा'वरगणास्तथा ।
ञ्रानयन्मखसवांच चीरचर्मनिकासिनः १४ हवींष्यज्येपिबंत्येवे जिह्ाभिस्ताप्रलोचना: ।:
भक्षयान्ति प्ूनन्ये रसनान्तावलं वन: १५ सुझचश्वाएरे यूपात्पशहावः प्रहरार्त च. ; वहि-
मन्ये प्रर्सचन्ति वारिभिः प्रदानाय च १२३ सोसमन्ये जर्हः केचिश्षेत्रस्ताप्रजवोपसेः ।_
दभान्केचि.टेलंप,न्त हस्ते: पद्धादलप्रभेः १७ ब्माजर च यूपाग्रान्कलशांत्वापे. चिक्षिपुः ।.
निच्छिडूः कांवनान्वुक्षाज्छोमार्थपुपकाल्पतास् १८. बिभिदुश्वेव बाणेस्ते सुसचुल्य हिरल
एण्मयान । लुदपश्वेव पाञाणि ममन्थुश्वारणीसापे १९अरुजंश्रेव प्रग्बंश लुलपंश्व रमाहिताःय
श्द
प्रेन यागेत रा न्य क
पप्नरूपश्र्य वविरतादा
“““
्् अही,
टा
|
रिि
श्र
क
१ क
शी
ह
ल्याच रुद्ध परमात्म्याने वेदूवचनांनीं सनातन अक्ष प्रस्थापित केळं ५,६. सुरूप, विरूप,
विरूपाक्ष, घटांद्र, ज्यांचे नेत्र वर आहेत, शरीर मोठें. आहे, विकट, ठेंगू, शिखावान
कटाधारी, तीन नेत्रांनी यक्त, खिळ्यांसारखे ज्यांचे. कान आहेत, लंगोट्या नेसणार
भाजेन पारधान करणारे, हातांत कूट व पुदर घेतलेले, घंटा धारण करणारे, मुंजतृणाची
मेघवला धारण करणार, हातांत कडी घातलेले, सुवणकंडळे कानांत घातळेले आणि डिंडिम
भरा, मुदग, व वणु यांस वाजावेणारं अशा नानाप्रकारच्या गणांनीं परिवेष्टित झालेला तो .
महादव दक्षपज्ञाकडे ब्रेगान आला ७-१०, त्याच्या गणांतील कांहीं शंख व मृदंग यांस.
चाजवाल असून कित्येक हातांनी टाळ्या वाजवीत होते. उग्र आयथें धारण करणारा तो
दव [पनाक धनुष्ययुक्त अतकाप्रमाणच दिसत होता ११. दीप्त ज्वाठायक्त व जगास
जाळण्यात तयार झालल्या कालाय़ाप्रमाणं त्या यज्ञांत तो यज्ञवानांतील भ्रष्ट दीप्त ज्वालांनी
शाभू लागला १२. नदा व. पंनाकपाणी यांनी उत्तम यज्ञावर प्रहार केला. तेव्हां. यंगां-.
ताचा काळाच तत्वर सवे जाळण्याकारतां उत झाला आहे कीं काय,. असा भास
साळा १२, नशाचरगण यसिय स्तंभास उचलून घेऊन धावं लागले. चीर व चर्म यांचे
पारधान करणार त समारच्या संघांस त्रास देत होते. १४. ज्याचे नेत्र लाठ आहेत.
अन्न. त आपल्या जनिहांनां हविभाग चाटं लागलें. गजकंडेप्रमाणे 1 नहुन॑ प्रांत
भागाचा आश्रय, करून रहाणारे दसरे कित्येक पशूचे भक्षण . करूं लागले १५
कित्यकना स्तभापासून फ्शूना सोडून मारिले. कित्येक अभ्नीला शांत करण्याकरिता .
. वावर जळाचा संक, करू ठागले १६. छालमडक नेत्रांनी युक्त असलेल्या ठित्येक्षांनी
ब्रासस्साच हरण,कळ, कमलदलांसारख्या. हातांनी कित्येकांनी दभं चा नाश केला. काही.
सिककाचा यूमात्र तोडून, टाकिलीं, कळश फोडलं. शोभेकरिता ठावलेल्या कांचन वक्षांस नौ
पहून टाकळ १७, १८. त्यांनीं बाणांनी, तेथल्या. सर्वांना वेध केळे. सवर्णमथ बाप |
संसद. चाठानंळ. सवे पात्रांचा. नाठ, केला अस्णार्च. मंथन दे
धत
१३१ ______ अविष्यंपर्व । । ९७
खी दिरे पुरोडीझाभिखाग्रश्वावंदर्तिरे २८ एवं दिवा चं राड्ी च भिद्यमाभो महार
संख: । चुक्तोंडा च महानादार्शभिदयमांन इवार्णवः २१ धक: सहारमादाय पूवदत्त स्वयं
सुवा । कृतं क्रॉचिकदणुभ्या सभरे सुमंहारथः ३ प्रतिग्रह्म महादेव: सशारे: समयोजयत ।
'पॅमुधिंगरृह्य जातुभ्यं शघान मंमहाकततुस : < सांविद्धसन बाणेस खं समुत्पतितः कतुः। .
संगी भूता नंर्दमाना बहषपणमुंपधाधाते ४४४ शरणाभिहतस्राणं न ळंभे स सुखं भाव ।
'शेरणा्थी हाय याप: शरेणास्तगतेन च ९५ तमुवाच सर्ग जह्मा शुभं सानुनयं वचः 1
'स्वेरेणात्तमर्वाथण गॅभारण सुभा 'बेणा | एवे रूपे नंभसि त्व भांवेष्यास महामृग: २६
विशजिंत्र्व निपवेण शरेणा नंतप्वणा । विष्ठंजक्षत्रंडिरसि सह रुद्रेण नित्यशञः २७ सोमेन
संह संयुक्तो हक्षथणोव्पयेन चं । दिवि संचारभतो वे हाराभिः: सह संगत: २८ ज्योतिर्भूतो
भै्योधिषां त्वं भुंवस्थेध महाधुंव: । यज्चैतद्राथेरं दिव्य क्षतजादाभाने£ स्रतस् २९ नभस्युत्प-
शिते चेव प्रवेंगन प्रधावंतः । क्वतजं बहुवर्णे च क्षेव्तं मण्डलसंज्ञितस । निरभित्तभूते भूतार्ना
'चर्ष वर्षपरदे तथा - सुख दुःखं च भूतानां दर्शने संप्रवर्वते । इन्दियश्रवणाजैव नभसींदा-
'युंधोमवत ३१ चक्षुंषी मानुषे राजन्विस्सय्रात ,मर्येक्षत । अद्धुतं बहुचित्रं च सनसा खंप्रकर
हिंसंस् $« न तु राजी झटश्येत खे सनह्मंणि सं(ज्ञेतम् । दिनत्येच सदा त्वंग्रे महत्कार्य अह
िऑअअवाकयातकाततमाी "४४४५५४" रामाय हिआखजि?झकझििम््न्ाकाकडामाावा वात 0४४0000000.
प्रग्वेशाला पीडा दिली व त्यांस सर्व वस्तूंचा नाश. करून सोडला. 'पुरोडाशचें
भक्षण केळें व नराग्रांनीं प्रहार केळे २०. याप्रमाणें अहोराज त्य़ा. महाभखाचा
विध्वंस होऊ ळागला असतां कतो ( यज्ञ 9 संशरीरी होऊन, विध्वंस
'पँ[वणाऱ्या सभद्राप्रमाणें, मोठा आक्रोश क्रू ढागला २१. यूवी स्वयं भूनं दिलेळें व
वेळच्या काठीचे केलेलें ६ सुष्य बाणासह घेऊन उत्तम महारथं रुद्र समते. उभा
राहिला २२..ज्हादेवाने त धनुष्य धेऊन भूमीवर-मुड्े टेकून व त्याच्यावर डरसंधानं करून
मैहाक्रतस वेश कलां २३. तेव्हां त्या बाणाने विद्ध झालेला क्तु आकांत उडाला. तो
मृंग होऊन आरडत ब्रह्मक्षेबाकडे जाऊं लांगला २४. कारण सुद्रानं शराजें ज्याच्यावर बहार
केली आहे अशा त्याला भूलॉंको असायासानें कोणी जाता मिळाला नाहीं. अंगांले बाचं-
लेल्या झरसह आश्रयाची इच्छा करणारा तो मृगरूपी यज्ञ बह्मदूंवांपाशीं आला असा रः
गॅमीर, उत्तम योर्ययुक्त ज सुभाषण करणाऱ्या अशा स्वरानें तो. ( जह्या )'त्या मृंगोली
सांत्कसप्रेतरेक असं शुभं वचनं बाळळा. तते. अशाच रूपान्वा महामंग होऊन आकाशांत
रैहाशीळ, ज्याचें अग्र नंमावेळेले आहे अशा तीन 'ेरांच्या शरानें विशेषरीलीसे ऑरजिकलेला'
ग नक्षत्रांच्या शिरोभागी रुद्रासह सतत उभा रहा. अक्षय च अव्यय अश्या सोमशी संयक्त
होऊन तोरांशी संगत होत्साता अंतारेक्षांव सेंचार कर २६, २८ तू ज्योतींतील ज्यात झाठेला
ऑहॅसॅ. धुंवाचाही ब झाला आहेस. शरीरास झलेल्या वर्णांतूम निधोळेळे हं जे दगायॅ.
धावणाऱ्या तुझे रक्त आकाशांत उडलें आहे तें अडेळंसक्षक अनेक रंगांचे क्षेत्रं आहि. तें:
. मूतर्चे सिंमित्तभूत व वर्षासमची वाहे करवारे आहे २९, ३०. त्याच दर्हीम आळे असता |
यभचणामुळें तें आकाशांत इंद्रायेपं झाले. आहे कश.
तिशय विस्मंयानें पहातांत, ते. आले अहत. क॑
््, 'मंमुष्
-महांदैव्यासपणीतं भौहंरिवंशपरार्ण '। '_ अध्याय
इयत ३३ भसांवेव ससुत्तिष्ठेदाकाडी तु बिळीयते! दातशाश्र्व सरस सर्वे प्रवावन्ति प्रथतसः ३४
भझयाडटस्य महतो धन्विनो बाणपाणयः । नऱ्दीर्सजगणे, साधे पिनाका समातष्ठत । युगा-
० ज्तकाले ज्वलितो बह्य दण्ड इवोयतः ३५ विष्णः संग्रामसंभूत मयह्य ३ पुळे 'धचुः । प्रात
छत महावाहुः पामिना 'चक्तमादधत् :६ गर्दां सघंटामन्यन खडूगसन्यन पा्णिना । प्रग्रहय
सो ग्रतो तिष्ठद्रदायोयतपाणये ३७ ततः श्वृंगाग्रसंभूतं प्रगह्म विपुल धनु: । शेख चापातस
सके डारांश्वानतपर्वणः ३८ विष्णुरप्रस्थिती भाति सबळलः संहताजालळ । बस्छ्गापाग-
प्रहरणंः सह । दिष्णसेंवांभितः
गन्धडा: ।॥कतन्नराश्वव
लिञ्रागः सचंद्र इव तोयदः ३९ आदित्या वसवश्वेच 1६९
सर्वे तिष्ठान्त ज्वळनप्रभाः ४० मरुतश्रेंवार्विशचे च रुमवर भिपादर
नाणा यक्षाः सपन्ञगाः ४१ कपयो न्यस्तदण्डाश्व उभया: पक्षयाह्ता, | जपान्त गान्तय
नित्यं लोकानां हितकाम्यया ४२ शारेण हतवातरुद्रा दिष्णुमवासरणा रण । हाद “सत्रागस-
धीषु तीक्ष्णाब्रण सुयंतबिणा ४३ न च केप तदा विष्णु: सर्वात्मा बह्मसंमभव: | नच राषपमना
नित्यं वृत: सर्वे: षॉडिन्दिंये: ४४ नव्ळिणुश्य धहरावम्य छत्णा समयाजगतू । जवुद्श सुमा-
व्वाशु वबहादण्डासेवोयतम ४५ साविद्धस्तेन बाणन महादेवो न कॅपते । वज्रण च महासाष-
सन्डदरस्य न चाल्यते ४६तः प्रसभमाप्छत्य रुं विष्णुः सनातन । कॅष्ठ जपग्राह 'भग-
वान्चीलकण्ठस्ततो$भवत ४५७ अनादिनिधनो देवः क्षमता हि भवान्मम । मसर्वखूतागमाचाया
हशा हीत सकता अव वलण
तें दिसत नाहीं. कारण सवं स्थूळ कार्य दिवसाच्या अग्रभागींच दिसितें. त्याप्रमाणें -आवे-
द्यादञंत सर्व भ्रामक प्रपंच 'इद्याकाशांत द्सितो ३३. ही अविद्या रात्री शरीर असल्यासच
उद्भवणार व त्याचा बाध 'होऊन प्रपंचात्वा अभाव झाला,"क्रॉं ती नाश होणार हें उघड
आहे. असो; सर्व आंविद्यावान . प्रचेत:पुत्र हातांत ब्राण घेऊन "एकटाच महाधनुधर
: रद्वाच्या भयांने शतशः धांव लागले. रुद्र गणांसह नदी पिनाक घेऊन उभा. राहिला. तो
: यगांतकालीं वर उचलल्या दीप्त बह्मदेंडासारखा दिसत.होता ३४,२३५. तेव्हांमहाताहु विष्णु
* संग्रामसंभूत मोठें धनुष्य घऊन व दुसऱ्या हातांत चक्र धारण करून निघाला. तिसऱ्या
"हातानं घंटायुक्त गदा. व चवथ्या हातानें खड्ग घेऊन तो ज्यानं आपला हात बर उन्ूलला
आहे अशा रुक्वाच्या अग्नभार्गी उभा राहिला ३६.३७. शिंगांच्या अग्रांनीं कललें मोठें
धनुष्य, लोकांमध्यें अप्रातस असलेल्या शंख व टोंक नमविलेळले बाण घेऊन व सेन्यां-
“सह हात जोडून ज्यान गाघांगुलित्राण बांबलं आहे. असा अग्रभागींगस्थत असलला
विष्णु चद्रयच मघाग्रकण शामत हाता इट,३९, 'अयासारखे तजरसवा आदित्य, वसु
इत्याद सत्त दिव्य प्रहरजांसह विष्णुच्या 'सभावार उभ राहिळे. ४०. मरत, विश्वदेब
“संघवे, नपघ्ना,:किज्ञर, व पज्षपासह यक्ष र्ट्टाला. जाऊन मिळाळे. ज्यांनी दंडाचा त्याग
कला आहे, असे कषी दोन्ही पक्षांत राहून सतत लोकांच्या हिताच्या इच्छेने शांतीकारितां
जप करू ढागालठ ४१,४२. अअगामी रुट्टाते रणामध्ये बराणानं बिण्णळाच वध कला.
हृदय व सवांगसंधा यांमध्ये ,मुयंत्रितपणे तीझ्या अग्नाने क्षत "केळी ४३. पण सचोत्मा
ञअहझसंभव विष्या कपत झाला नाहीं. सत्र सहाही इंद्रेयांनो. यक्त असलेला तो कधी.
रागावळाहा नाही ४४. तत्याते आप्रढ धसुष्य-वाकवून त्याच्याशीं शर जोडळा. व उचलट-
कल्या अल्लदडापमाण तत्काळ तो. हाण शंकराच्या गळ्याखालच्या आडव्या हाडांवर
कड ४५ वातुत्या वाणाचात्वध झाडा असतां शोकाही कापत झाला. नाहीं. कारण
३२] भर्विष्यपर्व ।* म टश
ममकर्ता च कमंणाम् ४८ कर्मणां चैव कर्ता च विकर्ता चैव भारत । अशोपत्वा य भूतानां.
सवथूनषु-च|त्तम:.४९-.सवमेव [हि यत्कम विधत्ते कर्सयोनषु । तयोः झुभतसो राजन्त्स्व--
यमव तथाकमातू ५० अंतारक्षांच्छभा वाच: श्रूयन्कः्परमाळुताः । सिद्धानां वदनोन्सुक्ताः-
सनातन नमाइस्तु ते. 5१ नन्दा पपनाकसदययम्य बळवात रुदसंभवः । मर्धन्यपंभिजघानाजौी
विष्णु कोथधन मू[च्छतः.५२ तंतः-प्रहासतो विष्णुनंदी दष्क सुरांतसः: । स्तेसयामास भग”
वान्त्सबभ्ूतपातेहा र:-५४ विल्णुनेह्मसमा. भूत्वा तेजसा प्रज्वलसिंब । क्षमयाच समायुक्तः-
'रथतः, स्थाणारवाचल: ८४ आचिन्त्यश्वापमयश्व ह्यजेयस्र्वाप्यरिंदूभः । युगान्ताभिसमो.
भूत्वा, शाम्तात्सा हाररव्यय४:-"० प्रसक्षः-कल्पयासास.भागे. रुवाय- धीसमते ।ब्रिष्णोरबर्मपरो
नित्यं त्यक्तकाःम:-सुरोसमः:-<६ विष्णुत्ञा चेंब राजन्य स यज्ञः, सोबेतः पुनः ।यथापक्षः
यत.सव गएवस्कासन्महापते ॥ताश्सन्युद्धे महाधोरे विष्णा रुडस्य चेव ह. ५३७ यथापक्षे
भवयुऱ्छू दक्षयक्षावनादाने, | विनवदास्वेब यक्षस्यःतदा ळक प्रातिश्रितः-५८ सर्व भतेषु; राजन्द
हहता यक्ष: सनातन: । दक्षा यज्ञषफलं चत प्राप्तवान्धत प्रजापाते;- ५९ इस्पं. चोदाह्तां. दिव्या.”
कथाामांततस बाद्धिमानूभावयंदयस्तु विभम्यः-शुचिः. प्रयतमानसः.. ६०-अर्धात्य. सर्वस--
७॥४॥४॥४५॥७॥४॥0१ 0४४४४७0 ०१९५/0%0॥०%११ 0 ११५४११५५५५ ह कस्तट० ००० ००७५-५०-००. ४५५५५४४४७१ तत व ल क कशणतीनीी त
अन्नाच्या फ्र्हारानें मंदूराचा मोठा, साथे चंचळ होत, नाही ७६. त्यानंतर विष्ण, वेगाने»
उडा मारूनःसनातन. संद्राला कंठमदेशीं घड. धरता झाला.. त्यामळे. ता भगवान... नीलकंठ...
झाला ४५७ इतक्यांत, तू अन्मादे निधन ( उत्पत्तिनाशज्ञून्य ) देवः आहेस, - तं मला
कमा. कर.. तू सवे भूतांचा विद्यापदे्य करणारा आचार्य. आहेस. माझ्या>करमीचा, कता...
संक कमाचात कता. ककता (. विषस करणारा ) भूतांच्या कारणमृत; अज्ञानाने राहत.
कै- संव झूतामध्य, उत्तम आहेस ४८,७४९. कमीप्रमाणं प्राप्त झालेल्यार- नानाविध.
यानामध्य, स्थित. हाऊन तूंच अंतयामी, स्वतः: सर्व. कम करतोस. कर्ता व:
कब्रता, या दोघांहून [नराळा, अप्ताच, कोणी आतिशय (..शुद्धरूप,. ), पूर्वाक्त
निय्रमनकरतो. (, निविज्षेष, चिन्माञ्रामब्यॅ्त जीवेशा दिक. कल्पित आर? ). ५०: हे सनातन...
हुझा, नमस्कार असा; अशा प्रक्रारच्या,शुभ, आते. अठूभत. व.शिस्धांच्या.तोडन.निघा-
रुब्व. काधान,. मळत. झालल्या, नंदीन॑. पिनाक उत्वलनः संग्रामांतः विष्णच्या. मस्तकांवर
महार कल्यदर. तेव्हा.सुरीत्तम-विषणु.नंदीकडे-पाहन'हेसला, त्या,मगवान, सर्वमभतपाळे्हरी ने |
ल्याचस्तमन कल. नंतर विष्पाञक्मासारखा होऊन तंजानें.जळत असल्याप्रमाण,पण.क्षत्ता--
उफ हाऊन खात्रासारखा अचळ-उभा-राहिला५४.तो झकररचे.दमन करणारा,अव्ययम्हरि इभंतार-.
(मा, ममत्य, अप्रभय.व-अजेय, असल्याकारणानें यशांतीज्यावअभ्रीसारखा होऊनळाहिळा!५>.
पसन. झालल्या त्यानेः्बाद्धिमान,सद्राला, यज्ञमाग-विळा, त्यामळे: ज्याने आपल आमेळाणा
साडळा, आह असा तो. देवोत्तम-शंक्कर विष्णूच्या धर्मामध्ये,नित्य. तश्र्पर झाला ५६,.-६. सनदा,»
निष्णूने. त्या यज्ञाला पुन:.साधडें; महीपते,.विंग्ण व रुद्धू. यांत्र्या त्या, मोठ्या घोर संग्रामांत]
- सव गणन आपापल्या पक्षांत, जाऊन, उभे. साहळे ५७: दक्षसज्ञाच्या, विनाशप्रसंगीं, दोन्ही!
वक्षाताळ लयक्कांच आपापल्या पक्षांत 'राहून'च' युद्ध. झाडें. त्यावेळी यज्ञाचा बिना: लाकां-
मध्य प्राता्ठेता झाळा ५८. हे सजेंद्रा, सर्वभतांमध्ये-सनातन. यस.!रतकर आह..त्या दक्ष-
मज्ाप्रताढा यरफ्रळ.मेळाळे ५९.. ही. येथे सांगितलेली इेव्यःकथा प्विञ व शुद्धच्सि
|
१०० मह्षिंब्यासप्णींतं श्रीहरिवंजफराणं ) [ मध्य अ
घ्यात्मं देव लोके सहीयते । एष पोष्करको नाम प्रादुखांवो महात्मन: ६२ पुराणे घोष्कडे
चेव मया हैपरायनारतः । यथावदद्पर्यपा संस्छतः परम्षिभिः ६२ यव्वेनसय्रन्यं पुरुष पराणे
सदाप्रमत्तः *शशुय।द्यथाक्तस ।॥ अव!प्य कासानिह बतिशाक: परत्र च सवर्गफलााने सुक्ते ६३.
[ ११८८ ] इति श्रॉमहाभारते खिलेषु हारवंदो भाबष्यपर्वाण दारशाध्याय:॥ ३२४७
जनमेजय उवाच ॥ प्रादुभाव: पुरागेष दिष्णारमिततेउ स: । सर्ता कथयतां विप्र काराह
हाते नः सु: १ न जाने तस्य चारितं न बिधिं नेक विस्तरस् । न कमसणवजा्य
न हेतु न मनीवितख २ रिमात्मको' बराहो!सो का कते; कास्य देवता । किमाचार!
ऑकिंप्रभाव: किं वा तेन पुर कृतस ३ एतन्मे दांखतवेन वाराहे श्राताविस्तरळ । यज्ञाची च
खमेतानां दिजातीनां समहाःमनास् ४ वेशपायत्त उवाच ॥ एतत्ते कथयिष्याभि पुराणंनह्मसं-
मितम् । नानाश्रुतिसमायुक्त कृष्णव्वेणायनेरितस । सहाबराहचारितं कृष्णस्या डुतकर्मण: ५
सथा नारायव्ही राजन्वाराहं बपुसास्थतः । दंष्रया यां ससडस्थामज्जहारारिखदन: ६ ळास्द-
सीभिरुदारा भः थुतिमिः रुमळंकूतः । शुचि; परयतवाउभत्वा निबाफछ जनमेजक इव
पुराणं परमं पुण्यं घेदेश्व संमितस् । नानाश्वृतिसतायुक्तं तास्तिकाय न व्हीतबव द प्राणखे-
तदाखिलं सांख्यं योग तथेव च । कारन्यॅन किंकिना प्रोक्ते योस्या्थे ज्ञास्यते कमान ९.
_ विश्व देवास्तथा साध्या रूनादिल्यास्लथाव्विनो । प्रजानां फतयश्र्वेव सप्त चेव महषंया १०
गलका ्ककणणणेणीणण१00े0१ी?0१0ी0 २?0?0१?0?२?ॉणिणाणापीणी0ी?९0ी?ी?णी?१0७?१९१?णी”?ण?2?” खा वि ज्न्ड
होऊन जो ब्राम्हणांस सांगता ताच खरा ब.द्धिमान् हाय ०. या सर्द. अध्यात्मशास्त्रार्च
अश्ययन केलं असतां तो अध्ययनकता दुवळोंकी परज्य होतां. त्या महात्म्या भगवानाच्!
हा पाष्करक नांवाचा अवतार आहे ६९. पाष्कर पुराणांत व्यासाने सांशितलळळा ब फर्म
कहानी क्रमात यथाथप्णे सुस्कारयक्त केलेला हा अवतार मी तला सांम्तला आहे ६२९
आ. काणणार्या श्रेष्ठ पुराणपुरुषाचे पुवाक्त रीत्या सदा सावधान चित्तानं श्रवण करतो
तत! सब मनारथ पूर्णं झाल्याकारणानं या लोकीं झ्ाकराहेत हातो व परकोडां स्वगफल
भामता ६३. डात श्रांमहा० खि ह० भावि बात्तसावा अध्याय समाप्त झाला. | ३२ ॥
जनसजय: --हे बाह्मओा, कथा साग्रणाऱ्या संताच्या ताडून पुगणांत आनत तेजस्वी
कष्णूचा वाराह या नांवाचा अवतार आह्ली ऐकला आह १. पण त्याचा घवाषि, चत,
निस्तार, कमं-मुण्यूक्त भाव, कारण व. आभिप्राय मला माहहत नाहीं २. हा व ह काणत्या
स्वरूपाचा हाता ! त्याची मति कोणती हाती ? त्याची देवत! कोणती ? त्याचा आचार कता
काय हाता ! प्रमाब कोणत्या प्रकारचा होता व त्याचें पूवा काय केलं १३. हेकणापकरणी
ढाोकांत पसरलळवत्त मला व या यज्ञाकारतां येथे एकत्र जमलळेन्या महात्म्या ब्र ह्मणांचा
तत्वत: सांग ७. वशपायन:-कुष्णद्वेपायनाने तावितळळ हें अनंक वातानी यक्त क वेदतल्य
पुराण मा तुला सांगता, अदभुत कर्म करणाऱ्या कुष्णाचंच ते महावराहचॉरेत आहे ५.
ह राजन्, आरसूदन नारायणान वराहाचे रूप धेऊन दाढेने समद्रामध्ये असलेल्या पर्थ्वीचं
उद्धरण कस केळं व दोईक उत्कृष्ठ श्रुतींनी का अलंकृत कसा झाला ते, ह जनमेजय
दू शाचि व नयतवाकू होऊन ऐक ६,७. हं पुराण आतेश्र्य पुण्यकारक, वद्तुल्य आपणि
_. अतक आख्यानांनीं भरलेले आहे. पण त॑ नास्तिकाला सांगं नय <. हं सर्व फराण ह्मणज्ञे
अंस्मंत; सांख्य व योग यांचा पू्णवर्णे संग्रह केळा आहे, असें ञाहे. यास्तव, यात्वा यथार्थ
र
“सभ जा पुस्थष जापता ताच झरा पंडित अखून स्तर कथामातापजावा पावर हात. य
नही
35३ ] _.- _ भपविष्यपर्व । | म्ह
मनःसंकल्पजाश्वेव पूवजाश्र्व मह्षंय: । वसवोडप्सरसश्वेव गन्थर्वा यक्षराक्षसाः ११ देल्या£
पिश्ाचा नांगाश्व भूतान विविधानि च । बाह्मणाः क्षत्रिया वेश्याः जूदा म्लेच्छाद्यो
शुवि १२ चतुष्पदाने सर्वाणि तिर्यग्योनि मतानि च । जंगमाने च सत्त्वानि यच्ान्यज्जी<
बसंज्ञितम् १३ पूर्णे युगसहसत्रान्ते बाहेइहाने तथा गते । निर्वाणे सत्र भतानां सत्र'त्पाल्सम-
द्भवे १४ हिरण्यरेतास्राशिखत्ततो भूत्वा बरषाका्पेः ।दाखाभिवाबिधांठोकान्त्संशीषर्याते
देहिन:१५ दह्यमानास्ततस्तस्य तेजोराशिभिरग्रतः। विवर्णवक्रदर्थांना हतार्चिष्मस्हिरानने: १६
सांगोपनिषदा वेदा इतिहासधुरोगमाः । सर्वविद्याश्रर्याश्वेव सत्यकतपरायणा; ३७ बह्मा पा-
सग्नतः कृत्वा छन्दतो विश्वतोसुखमस । सर्वे देवगणास्वेव जयसखिकाच कोटयः १८ तास्मन्न-
हाने संप्राप्ते ते हसं महदक्षरस् । प्रविश्ान्त महायोगं हारे नारायणं घुर १९ तेषां भूयः
ध्रावि्टानां निधनोत्पत्तिरुच्यते । यथासूयंस्य सततमुद्यास्तमयाविह २ पर्णे युगसहस्त्रान्ते
करल्पो निःशष उच्यते । तास्मच् जीवळतं रुर्वे निःशषमवातिठतले २१ संहृत्य छोकान्स-
श्वन्त्स सडेवासुरपक्षगाच । कृत्वात्मगर्भे भगवा[नास्त एका जगद्गुरुः २२ यःकरष्टा सर्वभर
तानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः । अव्यक्तः शाश्वतो देवस्तर्य सर्वामिदे्॑ जगत २९३
नष्टाककिरणे लोके चंद्ररडश्िमाविवर्जिते । त्यक्तभूताभिफवने क्षीणयज्ञवषटकये २४
विश्वेदेव, साध्य, रुद्र, आदित्य, अश्विनीकमार, प्रजापाते, सात महर्षी १०, मनःसंक-
त्यापासून उत्पन्न झालेले पुवेज महर्षी, वसु, अप्परा, गंधवं, यक्ष, राक्षस, देत्य, पिज्ञाच
नांग, नानाप्रकारचीं भूतं, न्राह्मण, क्षत्रिय, वेड्य, झडू, मूलोकांतील म्हेंच्छादिक, सर्द
प्बतुआ्याद ( पशू). वृक्षादे तियेग्योनींतील प्राणी, इतर क्षुद्र जंगम ( चर )
जीव, आणि ज्याला ज्याला जीव अशी संज्ञा आहे ते सर्व प्राणिजात (हे. सर्व ल्या
ब्ृसहाचें रूप आहे ) ११-१४. सहस््रयुगांचा अंत पूर्ण होऊन बाह दिवस निघन गेला
असतां सर्व भूतांचा प्रलय होण्याचा प्रसंग आला. सर्व उत्पात उद्भवले १४. हिरण्यरेता
घुषाकपि तीन शिवांनीं युक्त होऊन आपल्या ज्वालांनीं देहवान् प्राण्यांचे नानाप्रकारचे
लोक शुष्क करून सोडूं लागला १५. त्यानंतर अग्रभागी त्याच्या तेजोराशींनी जळणारे
सवे प्राणी विवर्णमुख व दुग्ध शरीर झाले. ज्वालायुक्त मुखांनी ते मारले गेठे १६.
शिक्षादे अंग व उपनिषदे यांसह वेद, इतिहासप्रभाते सर्व विद्यांचे आश्रय आणिः
विद्वान् व सत्यघभपरायण जन. इश्वराच्या इच्छेन॑ सवंतोमख झालेल्या बह्मदेवास पढे
करून सवे तेतीसकोर्टा दूव सुद्धा, ता दिवस आला असतां, महत अक्षर, हंस, प्रभ
नारायण व. महायोगी हरि या नांवाच्या परमात्म्यासध्य्रे प्रवज्ञ कारतात. १७--१९ ज्याप्न-
माणे सूयाचे उद्य व अस्त ( त्याचें बिंब आह्यांठा दिसणे व न दिसणें या कारणानें )
सतत हातात त्याप्रमाणे नारायणामध्यं प्रविष्ट झालेल्या त्या सदार्चि निधन व उत्पत्ति वार -
वार होते २०. सहस्रयुगांचा अंत परिपुर्ण झाळा असतां. कल्प निःशेष झाढा असें
झणतात, त्यावळी जावांची सवे चष्टा बंद पडते २१. दुंब, असुर, सप, इत्याद सर्व
लाकांचा उपसंहार करून ब त्यांना आपल्या. उद्रांत सांठवून जमबरुरु भसवानू एकठाच
असत! रर. कल्प संपला असतां जो वारंवार सवे भतांस उत्पन्न करणास अव्यक्त ब
. शाश्वत देव त्याचे हें सव जगत् आहे २३. सूर्यकिरण नष्ट झाट असलां, सर्व लोक
सदकरण शून्य झाल्य असतां, भूत-आग्रि व वायु यांनीं जस्पच्स त्याग केला अग्रतां,
दच्र महषिंव्यासग्र्णीन श्रीहास्वितापराण | अण्यायड
बड्या सगगमथाते सर्वमाण्यचर पाळे । अात्यादाकळं राड सर्वतस्नमतावृते २७.
अंडल्व लकळोा कदस्मिक्ञमावे सर्वकर्स पहय » पश्यन्ते सवसपाते नष्ठे बेरपारग्रहे २६ गते
स्वस््मवसस्थाने लाळे नारायजात्सक ॥ परमे हुभाकेिशा£ झआरनायोपचक्तमे. - ७०
पीता लोहिताक्ष टेष्ण्य जऊूतसा कम: | शिस्वासहसत्रपिकचं जटाभार सम हनू शट
प्रावल्सकाळत एण्यं रून न्दकथ्यषतसू । बक्षा विजन्मक्षाबाह: टवियादिवलोयठ <९. पुड-
रॉकतहख्. य माळास्य छशुभ तदा वत्ली चेव स्वयं लक्ष्मीटेहसावउत्य तिले ३०. ततः
स्टफपात घमाल्सा. सकळोका्तासमह:- . कि ऱ्यमेतविकान्ती नितरार्य ससख ातल4.. ३९. ततो.
कपसहखतु पर्णे स घुरुक्तोतमः । स्कवमेव विजर्भत्वाः बुथ्यते विवुध्याघेण:. ३२ ततताश्विन्त--
अतेथ्य: खड ळाकस्य. स्येककूत् » पितदेळासुएनरान्फारमेप्््यन कणा. 2३. तलाश्विज्नयते-
- कावदवदूसाओोतिजयः ।संभवं सर्वळो केल्य वदधातत स वाक्पात:: 5६ कर्ता चेव भिकरता
न्चः सह तापप्रजापःत: । धना विधाताच तथा तयस्थे [नंससा यसः २ नासयणपरा
पैक नारायणपरा: क्रियाः । नारायणपरो यज्ञो नारायणापरा भुत; २६ नाराधणपरो'सोक्षो
नासयणपरा गाते; | नारायणपरो धर्मो नारायणधर कतुः २७ न्ञरायणपरं' ज्ञानं नाराय--
णपर तप: । नाखयशपरं सत्यं नारावळपरं पदम । नारायणफ्शी देवा न भतो न भावि>--
ष्यादा 54 स्वयभू| शोत. चॅक्षंप: स कहकनवतावफः । स वायासता [वज्ञेंय एर. यक्ष.
क योड कलात लगता ककत 060010,00,0 यी
यजाताठ वषरकार क्षीण झाळे अपतां, पक्ष्यांच्या नरनाळा जातीचे संध नाहीसे
झाळ. असता, माज सवे. प्राण्यांच्या संचारानें रात झाल. असतां, जग अक्षय देने आकळे
भ्कर, सवत: तमान आवन व.त्यामळेंव या ला गितबळ सके. अहऱ्य झालं असषतां,.
पव. कमाचा अभाव, झाडा असतां,. सर्व. प्रकारचा संपात (. संबंध. ): प्रश्नांत
शाल्य, असतां, वेरपा"्यह न झाला असता, सव लाक. अयपल्या स्वाभाविक: संस्थानास;
यात, हाऊन नारायणरूप झाला असतां परमे इवाकर शवन करण्यास आरम. केगत्या
_ झालय २४--२७, ज्याचं. वस्र. पीतवर्ण. आडे, नेत्र: मारक्त. आहेतः. अंगकाते. मेळशस्परखी
काळा आह, जा सहस्रावाधे ज्वालांनी विकास फप्वणारा जटामार मस्तकावर कहातः आहे २८
जा श्रावत्सयुक्त, पुण्य व' रक्तःवंदनभषित चक्षनस्थळ, घाण करात. आहे. असा' तोः विद्यधक्त
मद्ासारखा महाबाहु विष्णु: शयन. करू. लागला २ ९, त्यावळा त्यांच्या. गळ्यंकतोल. हजारा
कमल्चा माळ फार शोभली. त्याची पत्नी स्वत लक्ष्मी त्याच्या शरीसल्य आच्छ्यदिताकरूना
रहात. २८. त्यानंतर तो धर्मात्मा व. अमितपराक्रमी सर्व लॉकयपत[मह अवणनीर्य रीत्या निद्रा'
सागास प्राप्त हाऊन खस्थ निजतो ३१. त्यानंतर सहस्रर्वी पूण झाली असतांतो देवांचा आधिप
पुरुषोत्तः आपोआप विभ होऊन जागा हता २२ नतर ता लोककर्त पन: लोकांच्या उत्पत्ती
विषयीं विच्फर क!तो. पितर, देव: असर व नर यास: परमेष्ठीसंबंधीं कमाने निर्माण केल्यावर
सआमात शातून जिंकणारा तो देवाविषयींच्या कार्यांचा विचार करतो. नंतर तो वाकते
सर्व लोकांची उत्प्रत्ति करतो ३३.३१. तो कती: विकत, संहता, फ्रजापाति, घाता, विधाता
सयमः', [नयम व यम आहे ३५. सर्वे देव करायणपर आहेतः सर्व क्रया;नासाफणपर आहंत!
यश नारायणपरु आहे, सवे वेद नारायणपर आहेत २६. मोक्ष नारायशपर, सवे गाते नारा-
पण (७ ७ 000 शल
-- यणपर, धर्म ना सायणपर वक्रत नारायणपर आहे २५७. ज्ञान नारायणपर,तप नारायणपर नक
_ त्य नारायणपर, उत्तमप्द् नारायणपर व देव मासायाणपर- आहें.- नारायण नि व्य असूल्यामु्े
क्ती. > 'झविष्यपर्ष ||. क. ही
सनर्वतन: ३० 'सदसच स विज्ञषेय: स यज्ञः स पजहकर: । यंद्वेदितव्ये अंघेददोस्तदेष पारोबे-.
न्दाति ४० यच्च वेरये भगवतो देवर अपि न -तंद्वेदु: । मजाच पतर्यः: सक्त झेश्यज्व सहा-'
मरे: ४१ नास्यान्तभाधिगच्छानित तत्मेृनन्त इति स्युतिः । यदत्य 'परसं रूपं तत्र पडयान्ति
'देवतवः ४२ माहु भविष सं भलं त्तर न्नि देखता2 । अक्षव्शतितवान्देव: कस्तदन्येझुमहातल ४३.
ग्रामणी: सर्वभूतदनाससिसररतयोगी ९: । 6र््जसस्तपसच्यव निधानमसृतस्य: च॒ ४८ 'चतु-
राश्रमवर्गेधु चातुहोत्रफळादान£ । चतुःसामरपर्यंतथ्वतुर्ययविक्तक: ४५ 'तदेष. संहृत्य जग-
त्कृत्वा गर्मस्थसात्मत< 4 सुसोचाण्डं सहावोशी धुते वर्शसहस्िकम् ४६ सरासुरद्दिजलुनागा-
*प्सरोणगेर्मठीषाधिक्षितिधरयक्षगह्यक्तेः । परजाप्रातिः शुतिधररक्षसां कुळं तदा जज्ञगादेदसा-.
'स्मना प्रभुः ४७. | १२३५] इति श्रीम ० [खि० ह२ भविष्य अयश्चिशोफध्याय: 3 ३२३
- वेश्षेपायन रवाच 4 जगद्ण्डमिटू पर्वमासी त्सवे हिरण्मयन 4 प्रजापतेर्मूतिंमयमित्येवं.
"बेदिकी श्रातेः २१-हतो वर्षसहसत्रान्ते इबेभेदोध्वसखं विझः .. ळोकसंजननार्थाय मिभेदाथो
-सुखं पुनः २ भूयाषटेथा निभदाण्ड प्रथवे लोको निकुत् । वकार जमत्तव्वात्र विभागं सर्व-.
भागंवित् ३ यच्छिव्रजूर्ष्वसाकाळा एरा सुकूतित्तां गति: । विहित. विश्वयोगेन गरदधस्तडमा-
'तळ्य ४ ग्रहण्डसक्रशात्पर्वे देवळोकासेसक्षयय । समेताहधधा याने. च्छिल्याणि कुतवंस्तु-
"नापी पीप? २२0ण?१?")000८?१)2८”)२१ण?)२ 20”? ऑऑऑऑऑऑशऑऑऑऑशऑशशशशादआाबाया॒ााआााावाआजबयाययववविनसििव्.यवब'ग्ळळ््््ााकाामाठाामा
॥2००५०/५५0५५५५५४५/५५४४७0१॥७॥४000000000 -
कधी झाला नाहीं व होजार नाहीं २८ तो भुवनाधित्र बझा स्वयंभू आहे, असें जाणावें
साच वाय आहे, अस जाणार्वे. हाच सन्नातन यज्ञ आहे ३९ तो संतू व असद्गप आहे
असें जाणावें. तोच यज्ञ व तोच प्रजाकर आहे. इंद्रेत्रांच्या योगानें प्रकाशित होणारे जॅ.
'कांदी आहे त्रे सर्व त्याच्याच योगाने अका शित होतें ४०. प्रण याच्या योगानेच प्रका-
शित होणारें जे स्वरूप त्याळा देव ( ह्ष० इंद्रियें ) विष्र्य करीत नाहींत. प्रज्ञांचे पाबे,
देवांसह सत्तकत्री यांना म्राचा अत कळज नाहीं. झणून ग्राळा अनंत असें म्हणतात.
- यांच्या प्रम रूपाव्यच दुवता प्रहालात ४१,५४२. अवतारांमध्ये उत्पन्न झालेल्या रूप-
चेच पुजन दूव कलत्तात. जु या दुवानं प्राहिळे नाहीं. त॑ पहाण्यास दसरा कोण सर्मर्थ
आहे ? ४३. तो सव भूतांचा ज्षायक, जाठर आह्रे व प्राण यांची गवि. तेज. त च
अपुत यांचे चिबात, चार आतर ब्र वश यांत चानहोतर फळ सोगणारा, चतःसागरांची
सांमा आणि चार यु करणारा आढे. ४४,५४५: तो हा महायोगी सर्वे जगाचा उप्रल्षंहार
करून अ त्याळा आपल्या उदरांत स ठतून सहखवाबि वर्धे धारण केलेलें अंडे सोडतो ४६
नंतर तों प्रभू प्रजायाते सु', अतुर, ड्रिज, भुनंभ, अप्सषरांचे गग, महा ओषश्वि, पर्वत, बक्ष,
'गुद्यक यांनह श्वतेव( राक्षप्षारचे कुळ त ह॑ तण खत उत्सक्च करतो ४७. इति श्रीपहा ०
धख० हा. ० भस्षान> तातेसाच अध्याय सपाघ्त झाला. ॥३३॥ ..__. ण
वेशयायना-ाड जनाचे अंड पूर्वा सवे हिरण्मय़ वते प्रजाप्रतीच्या मार्तिमय होतें
अर्श बोडकी झुति आढे १. त्यानंतर एक सहस्त्र वर्षे हुल झालीं अततां त्या बिभूनें ते
अड वर ताड करून फोडले व लोकांच्या उत्पचीकारितां त्यानें पुनः त्याला खाढून तों
क्रेख २. नंतर त्या ढोकयोनिकत्या प्रभूने पुन: त्या अंडय्याळा आठ भोळे पाडली ( पांच
_ जानेंद्रियांचीं पांच छिद्रे, व बाकू, हात व.प्राग्म सरांची छिद्रे -निळून आठ भोकें. ) सर्व
भागांना जाणगाऱ्या देवातें अश्ञारीतींनं झसयाचा विभाग केला ३. बह्मरधनामक जे ऊर्ध्व
_ अश्षिह तात्यनपुण्यवाताची वरागाति आहे... .बिन्वयोगाने त्य देवाने. अधोभागी असलेल्या
क्ऱ्ख महर्षिच्यासप्रणींतं श्रीहरिबेशपुराणं । [ जब्धार्थः
सः ५ विदिडस्ता दिशः सर्वा सनंसेवाकरोतिधा | नातांरांगावेरांगाणि यान्यण्ड डॉ्केळानिं
चे अहुरणंवराव्वित्रा वभवुस्वेबलाहकाः । यंदण्डमध्ये स्कन्ं तु दवमासीत्तमाहितस ७ जातं-
रूप तदभवत्तत्सर्वे धाथिवीतले । तस्य केंदा्णवीघेन प्राच्छायत सर्मततः द पाथिवी निर्खेला'.
राजन्युगारते साग्रारेव , यंज्षाण्डसकरोत्पूर्व देवळोकॅक्किपर्या । तंत्र तत्सालिळं स्कक्षं
सा;भवत्कांचनी मिरिः १० तेनाभर्ग प्ळुताः सर्वा दिदश्वोषाद्शीस्तथा । अन्तारक्षं च नाक
स यंकान्यत्किचिदन्तरस ११ यज यंत्र जलं स्कन्न तत्र तंत्र स्थितो गिरिः । दोळेः समसे-
र्गहेनॉं विषसा मेदिनी भवत १ - तैः सापरवतंजालावेर्बहुयोजनाविस्तृतेः । पीडिंता खरुभिर्देवी
घंथिवाव्याथितापभवत १३ महीतले भूजल दिव्यं नारायणात्मकम् । इिरण्मयं समदिर्ट॑ तेजो
दिमलेरूपितस् ५४ अशक्ता वें धारायेतुमधः सा प्रविवेश ह । पॅड्यमांना भमंतंतस्तेजसा तेम
सॉ क्षितिः १५ पथिवी वित हटवा तामधा मधुसूइनः । उंद्धारा्थे मॅनश्वेकते ळोकाना
हिंतकॉम्यया १६ श्रीभगवांनुवाच ॥ मत्तेज पव बलवत्समासाचय तपस्विनी । रसातलं
विझोददवी पके गोरिव दुर्बला १७ धरण्युवाचे ॥ विविकमायांमिवाबिकमाय महोनु/सिहाय
अतुसैजाय । श्रीशाृुवक्रासिगदाधराय नमोःस्तु तस्मे पुरुषोत्तमाय १८ त्वयात्मना घार्यते
दे त्वया संहींयते जगत् । त्वं धारयसि भरंतान सुवनं त्व बिभार्षि च १९ यच्वया धार्य
किंचित्तेरसा च बेन च । तेतंस्तव प्रसादेन तयावंश्र्वाहु धार्यने २० त्वया धृत धारयामि
छिंड्राळा नरक देणारे केलें ४. देवलोकास उत्पन्न करण्याच्या इच्छेनें त्यानें जे पूवी अंडे
( शरीर ) केलें होतें त्याला समतत: आठ छिद्र केलीं ५. सर्व दिज्ञा व विदिशा त्याने
मनानेच दिथा ( स्थूल व सूक्ष्व ) केल्या. त्या अंड्यांची शकले अनेंक रंगांनी विचित्र
झालीं होतीं ६. तेच अनेक रंग धारण करणारे चित्र-वेचि मेघ झाले. अंडाच्या मध्य-
भागी जें द्रवरूप तत्त्व गळळे होतें व तेथेंच चांगल्यारीतीनें राहिळें तेंच सर्व पृथ्वीतळीं
सोनं झाळें हे राजन, युगांतीं सागरांच्या योगानें जश्री, त्याप्रमाणें त्या द्रवाच्या आदर
जेठभारानें परथ्वी समंततः आच्छादित झाली. देवलोक निर्माण करण्याच्या इच्छेने पूर्वी
जे अंडे केडें होतें त्यांत ते जळ गळुन त्याचा सुवर्ण पर्वत झाला: त्या जडाच्या. योगाने
संव दिशा व उपादिशा, अंतरिक्ष, स्वर्ग, व दुसरें जें अंतर होतं तें सर्व भरून
गे ४७-११. जेथ जेथं तं जल गळडें होतें तेथें तेथें पर्वत स्थित झाला. यांप्रमाणे सवी
पर्बतांनीं मेऱिनी गहून व विषम झाळी १२. त्या अनेक योजने विस्तुत॑ असलेल्या भारी
फर्कक्समूहांनो पीडळेली ती देवी पुथिवीव्याकुरु झाली १३. पृथ्वीतळी दिव्य, नारायण-
त्मक, ठिरण्मय, तेजानें विमळरूप झालेलें पु७७ळ जल झाले १४. तेव्हां त्याला धारणं.
करण्यास असमर्थ झालेली ब॑ भ.वानाच्या त्या तेजाने पीडित झालेली ती क्षिते खालीं
प्रविष्ट झाली १५. पेण ती. खालीं बुडंर आहे. अहे पाहून लोकांचें हित करण्याच्या
इच्छेने मधुर्दनानें तिवा उद्धार करण्याचें मनांत आणले १६. श्रीमववान:-माह्या
बलाढ्य तेजालाच भप. होऊन, चिललांतील' दुर्बळ गायीप्रमाणें ही बबेचारी ठेवी रसात.
ळांत जाईळ १७. धरणी:-त्रिविक्रमाला, अभित फराकरमी वे चतुर्भज नासेहाला, श्रीज्ञारई, |
_ चैक, खडूग, कमदा यांस धारण करणाराला, व त्या पुरुषात्तमाठा नमस्कार असो १८. हे देवा,
हैं स्क्त: जगार्चे धारण करितोस, तूंच संहार करतोस. तृ भूतांचे धारण करतोस. भुवनार्चे
कॅकेथ करतोस १९. तू तेजाने व कलाने जे कांही धारण करतोस तेत्व मी मागन न तुझ्या' प्रसादने,
१ क साक.
3४ | भबिष्यपर्व । १०३
नाघतं धारयाम्यहम 1! स हि 6डदिद्यते रूपं यक्वया न तु धार्यते २१ त्वमेव पुरुषी वार
नारायण युगे युगे । सस भारावतरणं जमतो ॥ठेतकास्यया २२ तर्वेव तेजसाकान्ता रसात-
छतळं गता ! ख्ापस्व मां सुरश्रध त्वामेव गारणं गताझस् २३ दानंवेः पीड्यमानाहे राक्ष-
सेश्व दुरात्माभेः | त्वासव दारणं नित्यसुपया'मे सनातनस् २४ तावन्मडंस्त भयं भयो
यावक्ष त्वां ककादानस् | रारण याव्धि पनसा झातशा$प्युपलक्षये २१५ श्रीभगवानुवाच ।।
माभेधराणे कल्याणि दस्ति ब्रज सभाहिता । एष त्वासा चित स्थानसानयामे मनीषं-
सम् २६ वेडीपायन उचाच ॥ ततो सहात्मा सनसा दिव्य रूपमाचेन्तयत् । कॅ नु रूपमहं
कृत्वा उद्धशांन वश्षन्थरासू २५ जल नसा! धरणीं येनाहं वे सखुड्धरे | इत्यवं चिन्तायित्वा
तु देंवा नारायण; प्रजुः रट जलक्ाडारावस्तस्मादाराह रूपमस्मरतू । हाररुखरणे युक्तस्त-
दाहदस्य भामभत २९ अपष्य सवभताना वादळूमय बनह्यतासतम । दरायोजनावेस्तारमु-
छन दातयोजनसख ३० नीळसेघप्रतीकाश सेवस्नानेततिःस्वनस् । अहागिरेः संहननं, श्वेत-
दोहोग्रदोष्टिणस् ३१ बिथुदाभ्रेमतीकाशसदेत्यससतेजसम् । पाोनवृसायतस्कन्धं इप्तशार्द
सरूगणामिनशू ३० पीनोल्वकटाीदेश यृुषलक्षणपूरजेतस् । रूपमास्थाय विपुळं वाराहु समितं
__ हारे; ३ पृथिव्युद्धरणाथाय प्राववश रसातळडम । वेद्पादा यूपदष्ठः कतुन्दताश्वतीसुख:३४
आय्नाजिह्वा दभरोसा बहमज्ारषा महातपाः । अहोरात्रक्षणधरो वदांगश्चातिूषणः ३५ आज्य-
आपल्या पाठीवर वागावेतं २०, ठू धरण कळेलच मी धारण करते. तं न धारण केलेलें
कांहीही मी धारण करीत नाहीं. तू वारण करीत नाहींस असें रूपच नाहीं २१. तृंच
पुरुष, वीर व युगा-युगांतीळ नवरायण आहेत. जगाच्या हिताच्या इच्छेने माझा भार
उतर. तुझ्याच तजाने आक्रांत झालल्या, रसातळास गेलेल्या व तुलाच शरण आलेल्या
माझ, हे सुरश्रष्ठा, तूं रक्षण कर २३. दानव व दरात्मे राक्षस यांच्या योगानें मी पीडली
जात आहे. यास्तव २ नित्य त्र सनातन अक्या तऊाच शरण आले आहे २४. मी तुज
धुपबाला मनाने शरण आल नाही तावरच मठा शतश: भय वाटत असतं २५. श्रीभ-
गवानू: -- .ह कल्य़पणे, धरणि, भीऊं नको, शांतचित्त होऊन शांतीचा स्वीकार कर
तळा इष्ट असलेल्या उावित स्थानीं हा पटा भी तुला आणतो २६. वैशेंपायन:-- त्या
'नंतर त्या महात्म्याने मनानें दिव्य़रूपाविषधीं असे चितन केळे. मी कोणतें रूप धारण
'केरून या पुथ्वांचा उद्धार कळ जर? ज्याच्या योगाने मळा जळांत निमग्न झालेल्या
'ुथ्याचा उद्धार काःतां यईल असं रूप धारपा केळं पाहिज. असा बिचार करून देव
नारायण प्रभ जळक्राडची रुचि झाल्याकारण.नें बराहाचें रूप आठवता झाळा आणि
भूमांच धारण करणाऱ्या हरीने /बेखा उद्धार करण्याचा प्रयत्न चाळविळा २७-२९. संव
भूतांस आर्जेक्य असठडे, वःडूमयर, त्रेदतुल्यप, दश योजनें विस्तीर्ण व शातयोजनें
उच ३०, नीलमघासारखे काळे, मेखाच्या गढागडाटयप्रमाणें ज्याचा ध्वाने आहे असें, महा
'पनेतासारख्या हढ शरीखनं युक्त, ज्याची दृंद्रा( दाढ ) श्वेतवण, दीप्त व उग्र आहे ३१
__ "१बबुताझाप्रमाण भास्वर, आद्त्यासारसे चकचकीत. ज्याचे खांद पृष्ट व विस्तीण आहेत
"।स मत्त व्याप्राप्रमाप्ये गमन करणारे, ज्याचा कटीभाग पृष्ट व उंच आहे अंस बुषभाच्या
'लक्षणान विपुळ व आमित वाराहरूप धारण करून हारि परश्वीचा उद्धार
क्वरए्याकारेतां रसातुळांल शिस्का, वेद् हेच ज्याचे पाय आहेत, स्तंभ ही द्रा आहे, क्रतु
न्द् "महार्षेव्यासप्रणीतं श्रौहारिवेशपराणं' '[ मध्याचा£
नासा: स्वस्तुण्डः सासघोषस्वरो महात । सत्यधर्मसयः श्रीसानक्रमविक्रमसत्कृतः ३६.
क्रियासत्रमहाघोणः पक्चुजानुर्मखाक़ांतः । उद्घावान्यी “महाठिंगा बीजोषाधिमहाफलः ३७
वाऊजन्तरात्सा संत्रस्फिग्विकसः सोमशोणितः । वेदीस्कन्धो हाविर्गन्धी हब्यकब्यांतिवेग-.
वा् ३८ प्रागंशकायो युतिमाक्नानादीक्षाभिरचितः । दक्षिणाह्ृदया योगी महासत्रमयो
महाच ३९ उपाकर्मोउर्चकः प्रवग्याबितभूषणः । नानाछन्दोगानिपथो युह्याप्रालषदासनः ४० .
छायापनी सहायो वे साणिश्वगं इवोच्छितः । भूत्वा यक्षवराहीइसो युगपत्शाविदादुरुः ४१
आक्विः संच्छादितामु्वी सतासाच्छेतजापातेः । रसांतळतले मम्नां कखतालान्तरसंश्रयास ४२९
अ्रसु्लोकहिता्थांय देप्टाहेणोब्जहा रगास । ततः संत्थानसानींय पथिवीं सथिवीधरः ४३
सुमोच पर्वे सहसा धारायेत्वा धराधरः । तंतो जगास अनिवा णं मादिती तस्य 'ारणात ४४
चकार चःनमस्कारं तस्से देवाय संभवे । एवं यक्षवराहेण भूत्वा भूताईताथिना ४५
उद्धता पाथिबी देवी लोकानां हितकाम्यया । अथोडधत्य क्षिंते देवो. जगतः स्थापने-
- छ्या ४६ पथिवीप्रविभागाय सनश्वक्रेबुजेक्षणः। रसातलगतासेवं विंचेन्ल्य स सुरोत्तसः ४७
, तेतो इवेखुः प्रवरवराहरूपषधुक् .वृषाकांपेः अरसभमथेकदंप्रया । ससस्धरझराणेमथेकांवेकमो
' हुंच दांत आहेत. चिति हच मुख आहे ३२-३४. आम्नि हीच निह्ाा आहे, दर्भ हे रोम
: आहेत व प्रणव इंच मस्तक आहे. असा तो महातपस्वी अहो-रातर हेच दोन नेत्र धारण
- करणारा व वेदांची अंगें हींच कुंडळ॑ कानांत घातलेला 'वराहरूपी हरि रसातलांत
- गेला ५. यज्ञांतील हव्य घत हीच त्याची नासा ( नाक ), 'ख्रुवा हेच तोंड ब साम-
: घोष हाच मोठा ध्वाने होता.तो सत्यधरममय., श्रीमान, व क्रमविक्रमाने सत्कारयुक्ते
: होता ३६. क्रियामय सत्रे हीच त्याची घोणा ( नासिका ) होती. पश्यू हेच त्याचे गुडधे
- होते. मख हीच आकाति होती. उद्घाता हींच त्याचीं ओंतडीं होतीं. महालिंग व॒बीज-
“मृत ओषाधे हेंच मह्ाफळ यांनीं तो युक्त होता ३७. वायु हाच'त्याचा अंतरात्मा, मंत्र-
शाक्ते हाच विक्रम, सोमरस हॅंच रक्त, वेदी हाच स्कंध ( खांदा _), हावे हाच त्याचा
गंध, हव्य व कव्य या अतिवेगाने युक्त ३८, प्राखंश हेंच ज्याचें दोप्त शरीर आहे असा,
: नाना दोक्षांनीं पराजित झालेला, दक्षिणा हेंच ज्याचें हृदय आहे असा, योगी, महासच्मय,
महान्, उपाकमनामक स्मात वदोपकरण हंच ज्याचें ओउ़भषण आहे, प्रवग्य हे ज्याचें
भिभूषण आई, नाना छंड् हेच ज्याचे गमन मार्ग आहेत, गह्य उपनिषद हेंच ज्याचें
आसन आहे व छायापत्नीचें ज्याला सहाय्य आहे असा हा गुरु मणिजुंगासारखा उंच
यज्ञवराह होऊन अक्रस्सात: प्रविष्ट झाला '३९,४०. तो प्रजापाते जलाने आच्छादित
- झालल्या ' त्या पृथ्यीदा्शी गेळा. त्यावेळीं पाताळाच्या अंतर्भागाचा आश्रय केळेळी ती
' रसातळांत मम्न झाली होती ४१,४२. प्रभूने लोकहिलाकॉरतां तिला दाडेच्या अग्नाने उचलले
नतर त्या पृथ्वोधरानें तिला योग्यस्थानीं आणून व प्रथम सोडून मागाहून सहसा धरलें
त्यान पुनः धरल्यामुळं पएथ्वीला. सुख झालं. तिने त्या कल्याणकर देवाला नमस्कार केला.
याप्रमाणे भूताहेतार्थी देवाने यजवराह होऊन ठोकांच्या हिताच्या इच्छेने पृथ्वी देवीला वर
काढल... जगाच्या स्थापनेच्या. इच्छेनं परथ्वीळा “वर काढून ,तो कमळन'यन'देव तिच्या विभा-
मावैषर्यी विचार करूं लागला. राजल, या्ममाणें तो देव्रोत्तमरसातळांत गेळेल्या पृथ्वीविषयी
'अंबंडार करून: त्यानंतर तो. बिभु,श्रेष्ठ वराहरूप खरारज करणारा, वृषाकापे, एक फरसकरमी) व.
सी ०५% ० क्क 00 काआचळा कळ १2% कक 0 रके. ९ एकमत. . कल
उण | | भविष्यपर्व | _ १०७४
महायशा लौकहितार्थमच्युतः:४८ [१९८३ ] इति श्रीमहाभारते खिळेषु हारवंदो भाविष्य--
यवीशी चतुश्निंशो$ध्याय:॥ ३४ ॥
वेशपायन-उवाच.॥ तस्यापरिजलोघक््य महती नोरिवास्थता'। विततत्वात्त देहस्य न...
ययो संपुवं-सही १ ततः--सर्चितयातास प्रविभागं क्षितेविसः-। समसुच्छयं चःसर्वेषां पर्वतानां
नदीषु च: २ विळेखनं प्रमाणं च गाते प्रखवमेव च. माहात्म्य चवेशेषेच नदीनासन्वाचिन्त.
यत् ३ चतुरन्तां. घरां कृत्वा तथा चेव.महाणंवस् । सध्ये पथिव्याः तोबणमकरोन्सेरुपर्वतम ४
प्राची दिशमथ्ये गत्वाः चकारोदयपर्वंतख । शातयोजनाबिश्तार॑ सहस च सभच्छयस ३.
जातरूपमयेः शुंगेस्तरुणादित्पसाल्िभेः ।आत्मतेजोगणवर्य वेदिका लोगकल्पितस ६.विर्वि*
घांश्व सहास्कंधान्कांचनास्युष्करेक्षण:-।' नित्यपु७्पफळान्यक्षान्कुतवांस्तत्र पर्वते ७-शातयो-
जनविस्तारुंतताखिंगुणमाायतम । चकार स सहादेव: पुनः सोमनस गिशिध्ष ८.नानारत्नस---
हसत्रारणां कृत्वा तज सुसंचयम् । घेदिकां बहुवर्णा च! संध्याक्रामामकल्ययत् ९ सहख्जेंग च.
शिरि नानवमणिशिलातछभ् | कृतवान्वूक्षणहनं. षाटियाजनसच्छितसः १० आसक्तनं ततञर.. परमं.
सर्वभूतनमस्कृतर. ४कूतवानात्मतः- स्थानं मिश्वकर्मा प्रजापातिः ११. शिशिर च महाशेलं
तुषारचयसानेभस, । चकार दुर्गगहनं कन्द्रान्तरसण्डितस १२ शिशिरबभवां चेव नर्दा.
द्वूजगणायुताम । चकार पुळेनोपतता. वसुधारामाते, थरुतिः १३ सा दिशं निर्खठां प्राची
टी, पाण 0०0५0 000७00 १५५००७५०१५ %/-*' वाजला
महायशस्वी अच्युत लोकहिताथ, एका" दाढेनॅ' बलात्काराने पथ्वबीचा उद्धार करता;
झाला ४३-४८. हते श्रम ०. खि०- हरि७> भाविष्यपर्वांचा चवतिंसावा अध्याय. समाप्त
झाला.॥ ३७-॥ |
देशंपार्यन:--त्या, जलोधाच्याः वर मोठ्या नोकेप्रमार्णे पृथ्वी तरंगत' राहिली. तिचा!
आकार फार विस्तृत: असल्यामुळं ताः पाण्यांत-बडाली नाहीं १.२. त्यानंतर त्या. विभनेत
क्षितांच्या विभागांज्ा, विचार केला. सर्व पवतांची उंची, नययांतील मार्ग-आखणें; प्रमाण...
मात; व प्रवाह, माहात्म्य. व: विशष यांचं, त्याने अनववितनः केलें. ३; एथ्वीला
कॅमळाकार समजून त्याला चार दिर्शेत चार पाकळ्य़ा योजिल्या. त्यांच्या: सर्भोवार समद्र
कळा. पृथ्वाच्या. मध्यमागीा' सुवणाचा मेरुपवत केला ४. पूर्वदिशेसः जाऊन' त्याने: उद्य-
पवत. कळा... त्याचा, [वंस्तार शतयांजर्न वः उंची' सहस्रःयोजनंः होती. ५. त्याची शुंग.
सुवणमय. असून तो मध्यान्हकाळऱ्या सूयासारखीं, तळपत, होती. तो. उदयप्रर्वत| आत्म---
लेजागुणमय व वादकविस्ताराने न्यवासे्थित, केला होता ६, कमलन'यनानें त्या. पर्वतावर
नानाप्रकारच पुवणाच' महास्कध्युक्त. क नित्यः पुष्पफलयुक्त- वक्ष' कले' ७: त्यानंतर" त्या
महादवान झतयाजनः विस्तीण, क त्याच्या तिप्पट दीर्घ असा*पनरापे सोमनस,पर्वतत
केला ८. त्याच्यावर नानाप्रकारच्या सहसत्रावाधि रत्नांचा' संन्वया केला' हाता; संध्याकाळच्या!
अआप्रमार्णे शोभणारी अनेक. वर्णांची, वदिकनः तेथेः स्चली"९.. ज्यावर नाना! रत्नांची!
आशिळातळ, आहेत. व जो.वृक्षांनी गहन झला आहेः असाः साठ: योजने! उंच! सहस्रश्नंग
पवत. करून त्या. विश्वकमा प्रजापतीरमे. त्याचर' आपलें. उत्तमस्थान. वः सवमभूत नमस्कृतः,
. परम आसनः' केलें. १७, ११. तुषारांच्या. ढिगासारषाः शिशिर महा. शेंळ.केळा व. तो दुर्गम'
स्थानांना गहून व आंतून गुहांनी मंडित होता १२. त्यानें त्यावर शिशिरप्रभांव नदी]
_ निमाण. केठी, ती. असंख्य. पक्षिगणांनी युक्त, पुलिनानें. संप्रत्न,व वसुधारा, या. नांवान
श्ष्ट भहर्षिंव्यासप्रणीतं श्री हरिवेशपरारणं । [ अध्य यंद्र
पुण्यां खडावेश्रविताय । शोभयत्यमृतप्रख्येसुक्तादाखावि भषिते: १४ नित्यएष्पफलोपेतशछा-
दयक्रिः सुमंवृतेः । भषिता*खधक कानंतेः सा नदा तारजेटनेः १- छत्वा प्रायावविभागाच
दक्षिणायासथो दिशि । चकार पर्वतं दिव्ये सवकांचनराजतर १६ एकतः सरसकाश
एकतः शाोसाजिभमत स मिन्नच्छभेडनीव दो वर्णी पर्यंतोत्तमः १७ तेंजसा सुगपहन्याते
सुर्याचंद्रससोरिच । वघुड्मतसथो लज भातुमन्त महाशिरिव १८ सर्दकासफलेर्वुक्षेवृतं
रम्वेरमनोरमेः । चकार कुंजरं चेव कुंजरशतिमाकुातेस १९ सर्वतः कांचनयहं बहुयोजनावे-
स्ततस् । क्रषभप्रांतिमं चेव करषभं नाम पर्वतर, ० &ेमकांचनवक्षाढ्यं शष्पहासं स स्वास ।
न्दुमथ दोलेन्ड रातयोजनसुच्छितस २१ जातरूपसरयेः दांभेः सघुष्पितमहाठुमभ । सदेन्या
कुतवान्देवः प्रातिक्षोीभमिवाचरळूम् २२ नानारत्नसभाकीणं सू्येन्द्सडशा प्रभमस् । चकार मलय
वादि चित्रपाष्पितपादपस २३मेनाक च महादोलंशिळाजालसमावलस | दाभणस्यापदाशाशुभ
चकाराचळमायतच ४ सहस्राशेरसं विन्ध्यं नानादुमळताकुलरू। नदीच विषुलावता पु!ठेन-
श्षोणिभाषताम २७५ क्षीरसंकादसालेलां पयोधारायमा्ति थ्रुतिः । सुरम्यां तोपकांळळा विठिता
दाश्षिणां दिदाउ. २६ दिव्यां तीर्थशतोणेंतां फ्रावयन्ती छु नाभि । दिदां याम्यां प्रानिष्ठाप्या
प्रसिद्ध आहे १३. तिच्या शेंकडों मांनी; व्याप्त, झालेल्या सर्वे फुण्यक्रारक प्राची दिशेस
ती मोत्यें, शेख इत्यादिकांनीं विभृषित झालेल्या उप्मपल्याः अमुत तुल्य जलाने सुशोभित
काते १४. नित्य पुष्पफलयक्त, आच्छादित करणाऱ्या, वाटोळ्या व. रम्य अशा तीरावरील
बांच्या योगानें ती नदी आविकच भाषत झाली आहे १५. यामागे पर्व दिशेचा
विभाग करून त्या दूवानें दक्षिण दिशेत सवं सुकगामय. वः राजत प्रत, केल्य १६ एका-
कडून सूर्यासारखा' व दुसरीकडून चंद्रासारखा अथे दान्हीकडन. दोन. वणे घारण कर-
'णारा तो उत्तम पर्वत फारच ज्लोभं लागळा १७. सूर्य-चंद्राच्याप्रमाणे ते जाने एकाचवेळी
व्याएडेल्या साक्षात् मानुमानासारखा तो महागिरि तेथ होता १९८. तो संव, कापफळं
देणाऱ्या रम्य व मनोरम वृक्षांनी आवुत होता. हत्तीप्रनागे ज्याची आकृति आहे अशा
कुंजरनामक पर्वतास त्यानें निर्माण केळें १९. त्याला स्वत: सोन्याच्या गुहा हात्या- तो
अनंक योजनें विस्तीर्ण होता. नंतर क्रषभनाराचा आणली एक कषमतुल्य पर्वत
निर्मळा २०. सुवर्णाच्या कांचनवृक्षांनीं संपक्षभ असलला तो टुष्पांच्या यानं त्सतचच
ओढे कीं काय असें वाटे. त्यानेतर देवाने महेंद्र नांवाच्या शंभर योजन . उंच पवताला
उत्पन्न केळे २१. तो सोन्याच्या शिखरांनीं यक्त होता. त्यावर फुललेले महावृक्ष
होते. देवाने परथ्वीळा क्षुन्व करण्यासाठींच तो अचळ केला हाता २२. नाना-
प्रकारच्या रत्नांनी व्याप्त व सर्थ-चंद्रातारखा तेजस्वी अंसा मळयपर्वत केळा. त्याच्या-
वर विचित्र पृष्पवक्ष होते २३. शिलासंवाने ढयापळेळा मनाक नांवाचा शुभ महा-
पर्वत देवाने दक्षिण दिशेत केला. तो फार लाग होता. २४. सहस्र शिसखरांनी
भाषेत झालेळा व अने$प्रकारच्या लता-मुक्षांनीं व्यापलेला विंधयनांवाचा पर्वेत उत्पन्न
केला. त्यावर विपळ आवतांनी यक्त व पुलिनरूपी श्लरोणीनं भषित अर्श] नदी निमाण
" 'केली २५. तिचें जळ दुधासारखे असून तिळा पयोधरा असें वेदांत हट» आहे. ती.
__ आणि रम्य, जठानें व्याप्त व उत्तमप्रकारे रचडेली होती. ती दिव्य नदी शकडो तीर्थ-
जलांनीं युक्त, व दक्षिण दिशेस आपल्या शुभ जलाने 'भिजविणारी आहे. याप्रमाणे
क्य ॥। | भंविष्यपर्व । र
शी
प्र
यंतोची दिशमागमंत २३ अकरोत्तत्र शोळेंदं हातयोजनंभुरि रम । शो्भभित शदाखरोश्वत्रेः
झपवृद्धा हरण्मयेः २८ काचनीभिः दिला[भित्व शहासित्व विमापेतम समाकुलं स्रूर्यनिभे:
शालेस्तलेश्व भात्वरे: २९ झुझुभे जातरूपेश्व श्रीमक्षित्विअवेदिके: । पाठे भिरंसहसत्रा
तजासा सन्यवेशयत ३० मेरुपतिमरूपाणि वपुषा प्रभया । सहरज्लटधारं च पवतं »
मरुसाझभसर ३१ पुण्यतीथगुणोपंत मगवान्त्सन्यवेशायत ॥ षांटियोजनदेस्तारं तावडेव समसु-
च्कतयर ३२ आत्मख्थायसं तब वाराहं नास नावतः | न्यविठायासास गिररिं दिव्यं वेडयप-
वेत ३३ राजता: काकनाड्वेव यत्र दिव्पाः शिळोबयाः | ततव चक्तभदर्ाा चक्तवन्तं महाब-
ठम् ३४ सहस्कूट विपुळ भगकान्संन्यवेशायत । हाखपायिमरूपं च राजतं पर्वतांततमच् ३५
[सतदुमसमाकाण शेखं ना मन्य वेशयत् । जुवर्णत्त्तसंअूनं पारिजातं महाडमख ३६ महत
पदतस्याजञ पुन्पहासं न्यवेदायत् | शु भासतिरसां चेच घतधारा मिमि शनि: ९७कराहः सारत पुण्यां
प्रताच्यामकरात्पज्षु: । प्रतीच्यां सावोधि कुत्वा पवतान्काचनाज्जलानू इट गणातरानत्त-
' रैस्या सन्यवदावदत्तः । ततः सोम्याध २१ सासम्यसन्तारक्षपममाणतः£ :९ रक्मधांकुततच्छ-
असकराळास्करापमर् । स तु देशा विसूयोडपि तस्य भासा प्रकाझाते ४० तशय लक्ष्म्या
भात तपता' रावेणा यथा । सक्मलक्षणावबंज्ञवस्तपताच [दवाकरः£ ७»३ सहसा रकाखर अव
नानाताथसमाकलन । चकार रत्तसकाण भयांत्त नास फ्कतस ४2९ मनाहरगणापंतं समद्र न
दाक्षण दशेचा प्रतिष्ठापना करून तो देव पश्चिमेस आला २६,२७. तेथें तो शुंभर योजने
उच पवतश्रेष्ठ करता झाळा. तां आते वाढलेल्या सोन्याच्या विच्चित् शिखरांनी सुशोभित
झाला हाता २८, सान्याच्या शिळा व गहा यांनीं अतिदाय भाषेत हाता. सूयासारख्या
ठाळ व भास्वर तालवृक्षांनी तो व्याप्त झाला होता २९. सोन्याच्या
- कांतिमान विचित्र वेदांनी सुशोभित होता. त्या देवाने साठ सहस्र पर्वेत तथे
सर्चळ २०. आकार व प्रभा यांसह त्यांचीं मेरुप्रमाणे रूपें होतीं. भेरुसारख्या त्या पर्व-
तावरून सहस्रजलधारा पडत.हांत्या ३१. भगवानानें पण्यतीर्थ गणयक्त अज्ञा त्या पर्व-
तास वसावल. ता. साठ राजने विस्तीणे व तितकाच उंच होता ३२. आपल्या रूपाप्र-
माण ज्याच रूप आहे अशा वाराहनांवाच्याव दिव्य वेडभपर्वतास त्याने रचले २३
_ “तात रुप्याच व सांन्याचे दिव्य शिलोच्चय होते. तेथेंच चक्कासारखा चक्रवान् व महाबल
असा एक पवत भगवानाने केला. त्याला सहस्र शिखरे असून तो रुप्यांचा उत्तम व |
वयुळ षवत शखासारखा शुभ्र हाता ३४,३५. शुअ वक्षांनी व्याप्त असलेल्याही त्याचें नांव
रास असच त्यान ठवल. सुवणरत्नापासून उत्पन्न झालेल्या व पुष्पांच्या योंगानं . हंस-
णाऱ्या पारजात महावुक्षास त्या पर्वताच्या अग्रभागी स्था/पेलं. त्या वराहप्रभर्ने पश्चिम
इशत शुभ, आतेरसयुक्त, घतधारा या नांवाची पण्य नदी केली. याप्रमाणें पश्चिभादिशंत
रचना करून व सुवणांनं उज्वल' झालेल्या पर्वतांस रचन २६-३८ त्यानें उत्तर दिशंत
अमग्रभार्गा उत्तम गुणयक्त वस्तू निमिल्या. त्यानें तेथें अंतारक्षाइतका उंच व सौम्य पर्वत
केढा ३९. ता सुवणधातूनीं आच्छादित व सूर्यसहश होता. तो देश सूयरहित असला तरी
_ त्या पवताच्या तेजाने प्रकाशीत होतो ४०. चिह्लानें आधक शांभणारा चंद्र जसा'सूयांच्या
योगानें प्रकाशभान होतो त्याप्रमाणें सूय त्या पवेताच्या यांगानं प्रकाशित होता. त्यामळे
श्रूक्ष्मठक्षणांवरून जाणला जाणारा सूय जणुकाय तथ तळपत'च असतो. त्याला सहस्र
क्र
महार्षिव्पासभणीतं श्री हरिवक्षपुराण । |. अभ्याय&
वाचलोततमम । उद्दामपुःपगधं च एंकंत गन्वमादन ४८ चकपर तस्य सश सुत्तर्णरससं-
भवामस् । जांबूं जांबूनदमधीमनन्ताजुतदर्शनास ४४ स्लर चा शक्वरं चेव तथा फुष्करपव--
तस । शुर्भे पाग्डुरमेकार्भ केळास च वनाचसळर ४. हिमवंतं च दोळडे वदिव्स्कातावनष-
तम् । निवेश्यामास हाररिमाराही तघुसास्थितः ४७६ नद सवेएणीापेतामुसरस्र दू प्रशा!
सथयुयारां स कुतवाच रिव्याचापिशता कळाव ४> एवं चेवक्षितिधराः- सपक्षा: काःसस्मापण: |
तदा कुठा भगवता विचिंत्रा: परभेषठिता हेट स कृत्वा झवअपय तु एरथिब्या खोक भावनः ।.
देवातुरागाठतयत कुतकर्न्याद्धसक्षपाल थे. संव स दं लतजायमाक्षव्यकार 41 ल7ज्व-<
विधःभिथातान । हिताय लोकध्य सर ळाकनाथः एुण्याख्य नद्यः साळखाफरूळा> ५०
[ १३३३ ] हाते श्रीनहाभारन [खिलंडु हावशा भावण्यपवाण पैचत्रिक्षीषध्याय: ॥ः १५७॥
वेशंपायन उवाच ॥ जगत्छसवूसता देव शिन्तपासास पूव जः । तस्य चन्तयत्ता वक्रानः
सुतः पुरुषः किळ १ तत: स पुहा देव किं कराकोत्युपास्थित; ।मल्युवांच अस्मसत कृत्वा
देवदेवो जगत्यनिः २ विभजात्मानमित्युक्त्वा गतान्तचानम्मश्वरः- । अन्ताहतस्य दळस्य
सठारीरस्य भारत ३ प्रशान्तः्येव दोयल्य ग.तिस्तल्फ न निद्यते । ततस्तंनोरता वाण सान्व-
[चिन्तयत प्रथः ४ एिरण्यगमा भगयान्य एव च्ञन्दाते थून: । एष मपजापातः पूबसभबरुव-
नाविपः ५ तदा भरभाति तस्याद्यी यक्षः सागा, विवायत । ्जावातरुववच ॥विमजात्सान-
११४
श्विखर॑ असून तो नानातीथं्नी व्याप्त आहे. पुनः त्यानं. अस्तनामक., रत्नांनां व्यापत.
असलेला पर्वत केला ४१,४२२. मनोहर सुणांनी युक्त असम मंदूर याः नांवाचा उतम पर्वत
केला. ज्याला उद्दाम पुष्पगंध आहे, असा गंधमादन परतत केल्य ४३. त्याच्या, शिखरां-
वर सुवर्णरसापासून उत्पन्न झाळेठी, सुवर्णमश्री, अनंत व. अद्भुवद्शना ज.बनदी.
केली ४४. त्याचम्रमाणें पुढकर पर्वत या; नांवाचा सशिशखर पर्वत केला. पांढऱ्या मेवांता-
रखा शुभ केलास. नावाचा उत्तम पर्वत. निर्माण केळाः ४५. दिव्य. घातूंनीं आतिशय भित:
झालेल्या हिमालय पर्वतश्रेष्ठास वराहाची तनु. घारण करणाऱ्या, हरीने सके ४६. त्यार
प्रभूने उत्तर दिशेंत सरवगुणयुक्त, मधासारख्या ग्रेड जलाने संपक्च, दिव्य. व शेक डा कींनीं,
आतकुळ अज्ञी नदी निर्माण केली ४७. याप्रमाणें. त्या. मगवान. परमे्डीने. त्यावेळी सपक्ष,
कामरूपीं व विचित्र पर्वत केळे ४८. त्या लोकांस. निर्माण. करणाऱ्या देवाने असा;
पृथ्वीचा विभाग करून देवासुरांच्या उत्पत्तीविषयी, अक्षय बाद्धि केली ४९. रक्तासारखे:
ज्याचे नेत्र लाळ आहेत असा तो लोकनाथ लोकांच्या हिताकारेतां सवे दिशांमध्ये नाना.
नांवांचे पर्वत व जलाने. भरलेल्या पुण्य नद्या करता झाला ५०. इत. श्रीसः.हा० सि
हारे? मविष्यपर्वाचा पसतिंसावा अध्याय: समाप्त. झाल'..॥. ३५ ॥ र् |
चेशंपायन:-जगास उत्पन्न करण्याची इच्छा करणारा पूर्वज देव चिंतन, करूं. ठागला
तेव्हां चिंतन कर्रीत असलेल्या त्याच्या. तोंडन एक पुरुष निघाला. १. त्यानंतर तो पुरुषः
त्या देवापाशी मी काय करूं हणन उभा राहिला. तेव्हां देवाधिदेव जगत्पाति. थोडे. हंसून
_ उलट ह्मणाला, “ आपल्य विभाग कर.. 77 इतके सांगूंन तो इश्वर अंतर्धान. पावला. हे.
भारता, विझलेल्या दिव्याच्या गतीप्रमारणे. अंतर्धान, पावलेल्या त्यास शरीर देवाची गाते.
_ ल्याळा कळळी नाहीं. तेव्हां त्यानें. उऱ्यारिलेल्या वाणीचा तो प्रभु ( पुरुष ) विचार
र. छागला २-४. वेदामध्ये. भगवान हिरण्यगर्भ ह्मणून जो. श्रुत. आहे
0 _ आधिच्वपर्द १ | १२
शंसेल्युक्तस्तेनास्म सुसहात्सना ६ कथमात्य्याविभज्य: स्यात्सेदायो ह्यत्र भे महाय । इति
'चिन्तयतस्तस्य :'ओसमित्येवोत्थितः स्वर ७ स अमावन्तारक्षे च नाके च कृतवांस्ततः ।
"त ववाभ्यसतस्तस्य मचःसारसयर पुनः द हृदयादेवदेवल्य दषट्कारः समात्यित: । भस्वन्त-
थरक्षनाकार्ना परभूयः स्वरामत्मकाः ९ महात्सतिसमयाः 'पण्या महाव्याह्तग्रो5भवन् ।
छन्दुसा प्रवरा देवा चतुविशात्तिराभडतू । तत्वदं संल्सरस् बंदेव्यं साविञ्ीसकरोत्मसुः १०
फक््तासाथववजुषश्वत्वारी मगवान्यथ्ञुः । चकार 'निखिछान्वेदान्नद्दायक्तेच कमंणा १९.
ततस्तस्थव मनस: सन: सनक एव च । सनातनश्व भगवान्वरदश्व सनन्दनः १२ सनत्कुमा-
र्व विझुस्तव जज्ञे सनातन: । मानसाश्वेश पूर्वादय इत्येते बण्महर्षय १३ अह्या्ण कापेळं
चेव षडेतांश्वेब योगिन: । अतयो योगतन्येषधु यान्स्तुव!न्त पद्वेजातय: १४ ततो मरीचिमात्रेि च
'खुलस्त्यं पुलहं कतुम। भूखमेंगिरमं चेव मुं चेव पजा पतिस १५ पितृश्व सर्वभूताना देवतासुरर-
'क्षसासू ॥ महधानसुजच्छसुर्ादेताच्य सानसाज् १६एते युगसहस्रान्ते या्वैष [मभवन्प्रजा:
'कल्प [न:शेषसुक्त तु ततो गच्छान्ति निर्वातिम् १७ भूयो येबसहस्रान्ते उत्पत्तिस्तु विधीयते ।
एतषासब देवाना पजाकतृंषु वे तदा १८ किं तु कमीविज्ञेषेण देवतानां युगे युगे । नास
न्स वषात्व त एव य॒गपर्यंये १९ अंघुष्ठाददक्षिणाद्दक्ष उत्पक्चो भगव [च् कष: । तस्येवः
हे डनभाया बामांफुष्टादजायत २५ तस्य तबाभवन्कन्या विश्वुता ठोकमातर: । याभिर्व्या-
| कमत ह हड कतवा डतेती चीत ती
“तोच हा पूर्वी भुवनांध्रिप प्रज्ञापति झाला ५. तव्हांप्ासून त्याचा हा आद्य
साग यज वघान कला जातो. प्रज्ञाषाते:-- त्या आत्रे. महात्म्याने. * आपलाः
विभाग कर ? अस मला सांगितलं आहे. ६. पण आत्मविभाग कसा करतं
यईल, हे मळा मोढा संशय आहे. तो असे चिंतन कंटीत असतांना अ असा स्वर
उठला ७. त्यापासून त्याच भामि. अंतारेक्ष, व स्वर्ग यांस उत्पन्न कल. त्याचा अभ्यास
करणाऱ्या त्या दुवाच्या हृदयापासून मनःसरमय वषटकार उत्पन्न झाला. भाम, अंतारक्ष
ने स्वग यांच्या अतिशय पटीकडे स्वरात्मिका, महास्मतिधय. व पुण्य अशा महा व्यादाते
साल्या. छदानाल अष्ट देवी चोवीस अक्षरांची झाली. त्या दिव्य प्रदारचे स्मरण करीत
असून साबजाला निर्माण केळे. ममवाजू प्रभ बह्मयक्त कर्माने ककू, यजुषू, साम व अथ-
वण या नावाच्या चारी संपण वेशांस उत्पन्न केळे ८- ११. त्यानंतर त्याच्याच मनापा-
रूल सन, सनक, सनातन व वाद भगवा सनंडन झाला १२. तेथेच विभ॒ सनातन
सनलत्कुझर झाला. हे रुद्पूवऊ सहा मानस महर्षि आतेत १३. बह्मा ब कापेल यांची
आण या सह याग्यांची यत्नशीठळ नाझण योगतंत्रांत स्लाते कारलात १४. त्यानंतर
मराच, आज. पुळस्त्य. पुळह, क्रत, भग, अंगिगा. मन प्रजापाते सव भते व देवता असुर
राक्षस याचे पितर, व ह आठ मानस महर्षी यांस शंभ उत्पन्न करवा झाला १५,१६
हे सव व याचा झालेली सवे प्रभा सहस्र या झाली अश्नतां व सवे कल्पाचा
भन'शय मांग झाला असतां शांत. होतात १७ पुनः सहस्र युग झालीं असतां प्रजा
'करणारातील याच देवांच्या उत्पत्तीचे क्रिथान केळे आहे १८. यमाचा एक फेरा झोला.
असता प्रत्येक तृतन सुठ्टीच्यावेळीं नत्रे नवे दुवांदे अधिकारी उत्पन्न होतात. पण विशेष
'कमाप्रमाणे त्यांचीं नांवं बविशेषप्र क्वारचे जन्म तेंच. असलात १९. भगवान् दक्षकाषे पुरु-
आल्या उजव्या अगठ्याप्यून झाळा. त्याची भाया त्याच्या डाव्या अंमठ्यापासून, . उस्भू-
व ॅऑशशक्हाथाबब बि अ बडया च,
११२ महर्षिव्यासश्णीतं श्रीहरिवंशपुराणं । [ अध्याय
माखयो लोकाः प्रजाभिमनुजाधिप २१ अदिति च दितिं काठासनायुं सिहकां खानिम ।
प्राथां काथा च सुराभिं विनता पुरांतथा ररदनुंकडेंच दुहितूः प्रद्रदी कश्यपाय तु ।
प्रजा संचिन्यष मनभा गतिज्ञेनान्तरात्सना १३ असरन्धतीं बसु यासी लंबां भानुं मझत्वतीप |
संकल्रां च मुद्धा च ताध्यां रित्वांच भारत २४ सतवे वक्मपुज्राय कन्या.दक्षी ददो दशा ।
"तंत: सर्वानवर्दांमीः कन्या: कसल ठोचनाः २५ पूर्गचन्दानना दिव्या मन्धवत्यो मनोरसा:।
'कोति ढड्मी घृतं पार्डि ददि संथा क्षमां तथा २६ मातिं लज्जा वु चेव वदक्षो धर्माय वे
दर्दी । अतेस्तु तनया जातस्तख्य तोयात्मकः दाशी २७ पुत्री ग्रहाणासाधिपः.. सहखांशुस्त-
मिस्रहा । तस्से नक्षभ्रशेबेन्य: सभाविंशातिरुत्तमाः २८ रोहिणीप्रसुखाः कन्या दक्ष: प्राचे-
त्सो ददो । एतासां पुत्रपोर्बं च प्रोच्यमानं मया श्वूण २९ कर्यपस्य मनोख्वेब धर्मस्य
शादनस्तथा । अर्यमा वरुणो मित्र: पूषा धाला पुरन्दः: ३० त्वष्टा भगोशुः सायेता पर्ज-
न्यश्वेतिविश्चुताः । अदित्यां जज्ञिरे देवाः कर्यपस्य महात्मनः ३१ दित्याः पुञट्यं जकल्ले
कर्यपार्देति नः श्रुतम् । हिरण्यकशिपुश्वैव हिरण्याक्षश्व वीर्यवाच । हावप्यानितवि क्रान्ती
तपसा कश्वपोपसो $२ हिरण्यकशिपोः पुत्राः पैचेव सुसहावलाः । प्रहाद्वेव संहादस्तथा-
कुह्ठाद एव च ३३ हृदश्वेब तु विक्तांतः पेचमो5नुः्हदस्तथा । प्रऱ्हादः पूर्वजस्तेषाम हुह्ादस्त-
थापर: ३४ पऱ्हाद्स्य त्रयः पुत्रा विक्रान्ताः झसमहाबलाः । विरोचनश्व जंभश्व घुजंभश्वेति
विशथुताः ९५ बाळिविरोचनसुता बाण एका बळेः सुतः । बाणस्य चेन्ददसमनः एुत्रः परपरं-
वल २०. दक्षाला तिच्याठायीं विख्यात व लोकमाता कन्या झाल्या. हे मनजेश्वरा, त्यांच्या
प्रजांनां त्रिभुवन व्यापले आहे २१. अदिति, दिति, काला, अनाय, सिंहिका, मानि. प्राधा
क्रोंधा, सुरभि, विनता, सुरसा, दून॒ व कद्ग या आपल्या कन्या, मनानें प्रजेचे चांगलें चिंतन
करून, गातज्ञ अंतराव्म्यानें ह्मणजे दक्षानें कडूय़पाला दिल्या २२,२४. अरुंधती, वसु,
यामी, लंबा, भानु, मरुत्वती, संकल्पा, सहूर्ता, साध्या, व विश्वा या दहा कन्या दुक्षाने
नह्मपुत्र मनुजा दिल्या. त्या सर्वे कन्या शुद्ध अंगसंपक्न व कमलनयन होत्या २४,२५. पूर्ण-
चंद्राप्रमाणे त्यांचें मुख होते. त्या मनोरम दुक्षकन्यांच्या शरीरास सुगंध येत होता.
कोर्ति, लक्ष्मी, धाते, पुष्टि, बुद्धि, भेधा, क्षमा, मति, लज्जा व वसु, या कन्या त्यानें
धर्माला दिल्या अत्रीला पुत्र झाळा तो जलरूप चंद्रच होय २६,२७. तो अबरिपुत्र
गृहांचा अधिप, सहस्र किरणयुक्त, व अंधकाराचा नाश करणारा होता. त्याला नक्षत्रांशी
ग्ोग पावणाऱ्या सत्तावीस उत्तम कन्या दिल्या २८. प्राचेतस दुक्ष आपल्या रोहिणीप्रभाति
कन्या. त्याठा देता झाला. आतां कश्यप, मनु, घम व चंद्र यांच्यापासून या कन्यांना कोण
क्रोण पुत्र त्र पो झाडे तें मी सांगतो. ऐक, अर्यमा, वरुण, मित्र, परषा, घाता, प्रंधर
त्वष्टा, भग, अंशु, सविता, व पर्जन्य या नांवांनीं प्रख्यात असलेळे देव महात्म्या कश्य-
पास अदितीच्या उद्शीं झाले २९-३१. दितीला कर्यपापासून दोन पुत्र झाले, असे आह्मी
ऐकलं आहे. एक हिरण्यकशिपु व.दुसरा वीर्यवान हिरिण्याक्ष, ते दोघेही आभित परा-
"क्रमी व.तपाच्या योगानें कश््यपासारखे होते ३२. हिरण्यकशिपरचें पांचच महाबलाढ्य
-__ पुत्र होते. प्रऱ्हाद, संऱ्हाद, अनुऱ्हाद, ऱ्हद् व पांचबा महापराक्रमी अनऱ्हदं असे ते.
__ _ पांच. होत, प्रम्हाद त्या सर्वामध्ये वडील व अनुऱ्हाद कनिष्ठ होय ३३,३९४, प्रस्हादाला
_ 'वसक्रमी.व महाबलाढ्य तीन पुत्र झाले. विरोचन, जंभ व सुजंभ अशीं त्याचीं प्रसिद्ध
जय: ३६ दनोः पत्रास्तु बहजो वंदे ख्याता सहासराः । विप्रसित्तिः प्रश्सजश्नेषये राजव
महाससा; ३० गण: शन्छे क वाया पशपचिमलन्लकस | रातवा नशा नाम रकमाण
एव लर द सििका सुधुव राहु चन्डाकग्रडसडनम । ग्रस्तारं चंच चन्द्रस्यसयथस्थ च मठा-
प्रभम् ३७ क्राळाया: कालकट्पस्तु गण:'प्रमदारुण;। अभवदीसखूर्याक्षा नीलमेघससपभ: ८
महस्शींषाः शषस्व वासाकस्तष्ष्कस्तथा । बहूनां कडुपत्राणांमते प्राधान्यमागताः ४१
धमात्मानां वेदबद: सदा प्राणाहित रता: , लाकतन्वधराश्वैव वरदा; कामरूपिण: ८२ ताल्य-
ख्वारि्टनामित्व'गरुडश्व महाबळ: | अरुणिश्वारुणिश्थेवविनताया: सुताः *मृत्ताः | इमाश्वाप्स-
रसः पुण्याववरवधा: पुण्य लक्षणा: ४३ सुुवेषशी महाभाजा; प्रथा देवाषंपूजिता: अनवया-
मनूका च अतूनमरुणांप्रयास अतुगा सुभरगा भाहीं सरियः प्राचा ब्यजायत ४४ अलंबुषा-
मश्रक्टा परण्डरांका तिळाजमा । सुरूपा ळक्षणा क्षमा तथारंभा मनोरसा ४५ असिता च
सजाहुश्व खवत्ता सुखखा तथा । खुप्रियय च सुगत्या च सुरसा च प्रमधरथनी ४६ काम्या
शरद्दता च्यंब सोनेयाप्सरसः स्मृता: । विश्वावसुभरण्यख्य गन्धवश्विव विश्रुताः ४७ भेनका
सहजन्या च पो्णनी पाजकत्थला | घतस्थला भवाची च विश्वाची चाचा तथा.ट
अजुम्लाचत्याभख्याला प्रस्की बति च ता दश । मनोवती दापितथा वेदिक्सप्वरसस्तथा ४९
पजजापतस्तु सकल्पात्सभूता सुदवनप्रियाड । असूत माह्मणा गावो. 'रुञाज्वॉेति चतुसझयम् ५७०३
"४४४४७४000१ ॥४५७७- नल“ ५ ७७४४७४७४७2 000७१०७ 0000 0०.न्त ०-०“.
क
> "५००५
आ क्ग कर ्विाानावकाावा
नावं हाती ३५. बाळे हा विघेचनाचा पत्र. बाण हा एकच बलाचा युज. बाणांचा इोञंच्या
पुराना अकिस्यारा इंद्रदमन हा पुत्र होय ३६. दूनूच्या वंशांत अनेक विख्यात महाअसुर
पुत्न झाल. महाउदार बिप्रांचात्त हा त्यांताळ बडील वत्यांचा राजा होता ३७. क्रोधेपासनं
गण झाला. त्याच पुत्रव पॉज अनंत हाते.त सद भयंकर वक्तसकर्मे करणारे असून कोंधवश असें
त्याचं नाव हते. इट. सिंहिकेला राहु झला. ता सूर्य ब चंद्र या.महांना पीडा देतो. चंद्र
च सूय सना ता आ्रसणारा ब्र महा तेजस्वी आहे ३९. कलेला कालकल्पगण झाला. तो
परन दाहण हाता. त्याचे नत्र सूयासवरख दात व प्रभा नील मंघासाररी, हाती. ७०.
च्या पुष्कळ पुत्रामध्य सहस्रमस्त्रळांवा शब, वासा व तक्षक हे तिघे डाधान्यतेस
प्रात झाळ ४१. ते धमात्मे, वदेवत्ते, सदा प्राण्यांच्या ढितामध्यं रत, लोकतंत्र बारण कर-
णार, वरद् व कामरूपी होत ४२. ताक्ष्य, आअरिष्टनमी, . महाबलाढ्य गरुड. अरुणि व
जे झाण ह वसित पुत्र सांध्यतळंळ आहेत. प्राधा नांवाच्या दक्षकल्येनें या पण्य. विवित्र
पुण्कलक्षण, महोभागा व दंब आणि कषी यांच्याकडन पजित अज्ञा आठ. अप्सरांस
"न दला. अनतद्या, अनूका, अनना, असुणप्रिया, अनुगा, सुमगा च भासी या स्रियांना
पावन जन्य दळ ४३.४४ अल्वूपा, मत्रकज्ी, पुंडरीका, तिलोत्तमा, सुरूपा, लक्षणा,
क्षमा, रमा, मनोरमा, आसता, सुशाहु, सुवता सुझु्वी, साप्रेिया, सुर सुरसा, प्रमा-
यना ४५-४०, कीम्या, शरद्धता व मांनेया र्या अप्सरा हणून सांगितढेल्या आहेल
विश्वावसु, भरण्य हे गघवे प्रसिद्ध आहेत ४७. मेनका, सहजन्या, पर्णिनी, पंजिकस्थळा!
इतत्थळा, 'घुताचा, विश्वाची, उवक्ली, अनुम्डोचा, व प्रख्यात प्रम्लोंचा या दहा व त्या च-
पमाण मनावता. अश्या अकरा. वेदिक्य ( वेदांत ज्यांचा उलख केला.आहे ) अप्सरा
आहेत ४८,४९७, या प्रजापतीच्य़ा संकल्पापासून उत्पन्न . झालेल्या असून सर्व
. हैवनास प्रय आहेत, अमृत, आहण, ग्राथी. व रद्ध ही. चार प्रकारची अपत्ये |
व
ह
६64: सहषिंत्यासम्रणीतं श्रौहारेवपराणं ॥ [ अभ्यत्माः
सुरभ्यपत्यामिस्येतस्पुराणे निश््व्यो सहान । एतदे कश्यपापत्यं ममोचे श॑ निबोध मे ५१ 'संक्षेर्
बेणेच तेत्सर्वे कीतीयच्यास तेःनघ । विश्वदवास्तु विश्वाया: साध्या साध्यान्यजायत ५५९
मरुन्वत्या सरुखन्तो वसोस्तु वसवः स्मता; ' भानोस्तु भानवस्तात सहूर्ताश्व सुहतजाः ५३
छवी घाषं विजज्ञ$थ नागघीथी च जामेजा | पृथिव्या विषम सर्वे मरुत्वत्यामजायत ८४
सर्कल्वोयास्तु कोरन्य जज्ञ संकल्प एव च । धसस्य पत्नो लक्ष्म्यास्त कामो जल्ले जग-
| स्पा ५५ यशाहपंश्व छामस्य र्तच्या पुद्ह्य स्मृतस । सामस्य पत्ता रा[हण्या जज्ञ बचा
सहामप्रभः ५६ उद्यक्षव भगवान्वर्चस्की यन जायते । पुरूरवार्व भगबानर्वशी येल
युज्यते ५७ एवं पुञसहस्राणि खीणां घेव परस्परस । एताव सु जगन्मलं यत्र छोका: 'प्रारे-
बटवा; ३८.पजापातेस्तु भमवाचू गरणत: प्रश््य देहिनः । भाविपत्यष यक्तेषु नियोजयाते
याजावेत ५९ [देशा दडा क्षितिमषयोणवान्नगान्दुमोषधीरुरगसारेत्सुरासुरान । प्रजापतीन्मु-
वनसूजा नभा सुव: किया पखाससश कृतवान् गिरींश्व सः ६० [ १३९३ ] झंते भ्रीमहा मा”
"रत धखलळपु हारवदा भविष्यपर्वाण पटूधिंशो न्याय: ॥ ३६॥
श्रहीपायन उवाच ॥। जेथाणासापे लाकानाभादत्यानां चच मारत । कार शके राजान-
मादत्यसमतजसम १ स बज्रो कवची विष्णुरांदेत्याममिजज्ञिवबान । स्मृसेः सहायो द्याते-
सास्यथा"सोध्वर्युक्षिः स्तुतः * जातमावो$थ भगवान्सकुडीर्बाह्मणे्धतः । तदाप्रभाति देवेश
सुरभाचा आहत, असा पुराणांमध्ये माठा निश्वय आहे. येथवर सांगितलेला
हा त्कड्यपाचा अपत्यवग आहे. आत्तां माझ्यापासून लं ममूचा बंश ऐक ५०,श९
हु निष्पाप, मी संक्षपतंःच त सर्व सांगन. विश्वेचे पत्र पविश्वदच. साध्या साध्येला जन्म
दता झाला ५२९.-मरुत्वताच्या ठा्थो मरुत्वंत झाल. वसूर्चे वसू ह' पत्र सागत लेळे आहेत
सा राजा, भानूचे भानू व मुरहतपासून महर्त झाळे ५३. लंबेला घोष झाला. 'नागरीथी
नामिजा'( जामीपासून झालेली ) आहहे. पथ्वीमध्ये जे जे 'कोँही विषम आहे 'तं तें सर्व
'सरत्वताच ठाया. झाल ५४. हे कोरव्य, संकल्पेला संकल्य हा एकच पुत्र झाला
बैमाला लक्ष्मांच ठाया काम हा जगत्परभु पुत्र झाला ५५. हघं व यश हे कामाचे दाम
उज रताच ठाया झाढे, अस सांगितलें आहे. सोमाला रोहिणीचे छार्यी बर्य हा महातते-
असवा पुत्र झाला ६६. तो उदग्र पावत असतांनाच त्याच्या योगानें वर्चस्वी होतो तसाच
'त्याला पुरून्वा झाला. त्याच्याशीं उववशी संगत झाली. याप्रमाणे त्या परस्प्ररांपासून सहस्रावाचे
'चुंत्र च पत्र्या झाल्या. जगाचं मूल एवढेंच आहे व त्यामध्येच सर्व ठोक प्राताष्ठल
आहेत. ५३, '५८. योगवेत्ता भमकान् प्रजापाते प्राण्यांचे गुणतः परीक्षण 'करून त्यांस
सार्थ -आचिकारावर सेमती ५९, यापमाणे दहादिज्या. पथ्वी, फांषे समुद्र, वक्ष, पर्वत
आवघी, सर्प, मजा, हुर, असुर, आकाशांत रहाणारे व भवनांस उत्पन्न करण रि अजार
पाते ब क्रियारूप भस तो कारेता झाला ६०. इति भ्रीमहा० ,सि.० हॉर० भाविष्यपवाचा
छत्तिसाक अध्याय समास झाला ॥ ३६५ ह
वैशंपायन: --हे राजस त, 'सूयोफ्रमाश ज्याचचेज झाहे अद्या इंद्वाला त्यायें पेकयेच्या
ब्र सर्ब आदोति-पर्ञ्राचा राजा केलें १. वनयुक्त अ कवच्यक्त विष्श अवितीच्या डाी
उत्पन ला. तो तजस्वी श्र स्मृतीचा सहाय होता. अध्वर्यनी त्याची स्लांति कळी.
__ म्हाहे २₹..उतक् हाताच त्या भुसब जल्म . अरहें.
इक . . ___:__* शचिंज्यपर्ष || कभ प
कोंडिकत्वमुपामतः ३ झभिषविंच्याविराज्ये तु सहस्राक्षं पुरंद्रस ।'बह्माः कतेण' राज्याने
ब्यादेष्टमुप्चक्रम ४ यज्ञानां तपर्सा चेव फ्रहुनक्षत्रयोस्तथा । कजानामोपर्धानां तु सोम
राज्ये5भ्यषःवयत् ५ दक्ष प्रजापतीनां' तु अंभसां वरुणं पातेम् । पितृणां सर्वनिधन काळं
वेश्वानरं प्रसुस् ६ गत्धानां चैव सर्वेषां भूतानां 'च दारीरिणास् । हाब्दाकाशबलानां व वायर
रीशस्तदाकृूतः- ७ सर्वथूतापद्याचानां सृत्यूना च गवा. तथा ।'उत्पातग्रहरोगाणां व्याथामा॑
तु तथेव च ८ बघताना! चेव सर्वेषां महादेव: कृतः धमु: । यक्ष'णां राक्षसानां च'गह्यकार्ना
धनस्य: च ९ रक्षानां चव. सर्देषां कृता वेश्रवण: प्रभः । सर्वेबां दोंटेणां शेषो नागानासमथ
वासुकिः १० सर्रासूपाणां सर्वेषां परसर्व तक्षक; कृतः । सागराणां नदीत च मेघामां वर्ष--
णस्य च । आदित्यानामवरजः फ्जेन्योडथिपाते; कृतः ११ गस्घर्वाणामाधिप्तिस्तथा चित्ररथ:.
कृतः । सर्कप्सरोगणानां च कामदेव: धमु: कृतः १<चकष्एदानां सर्वेषा वाहंनानांन्च सर्वश£!
महेश्वस्ध्वजः श्रीमान् गोवृषोथिंपातः कृतः १३ देंत्यानां च महातेजा. हिरण्याक्ष: प्रभुः कृत! ।
वहिरण्यकमरापुश्वव योवराज्येडमिषंचितः १४ गणानां कालकेयानां महाकाल: प्रसुः कृतः ।
अनाधयुपाया: । पुजआणा वृत्रा राजा तदाःकुतः १५ सिंहिका तनयी यस्तु राहुनांमः महा-- |
सर: । उभ्पातानामनेकनामझ्ुभानां प्रभु: कृतः १६ कतंनामध. संमेषां युशरांनां, चेंव मारलव.
पक्षाणां चेब मासांनां तथेव तिथिपर्वणा न ५७ कलाक ष्ठासुहूर्तानां गतेरंधरनयोस्तथा । कृतः.
सबत्सरा राजा यांगस्य गाणतस्य च १८ पॉलिजां चेव सर्वेषां चक्षुषां च महावलः । सर्कणी
भसासना कव गरुडाडा वेषात कृतः. १९ अ5णी गळडओता: जपाप्रण्पचयप्र मः । वोंगाना-
देवेश कोशिकत्वास प्राप्त झाला. ३. असो; सहस्रनयन,. इंद्राला, आधिसज्यावर आ मेषेक-
करून, अया क्रमाने; सवाल्या! राज्यांचा. निदेश. करू. लागला ४. यज्ञ,.तप, मह, नक्षजे,.
झण,, आष।ध इत्याडिकांच्या राज्यावर सोमाचचा, अभिषेक. कारता. झाला ५. वृक्षाला
प्रजावताच्या राज्यावर नेमले. वरुणाळ जलाचा पतिं.केठे. क पितसांच्चा; सर्व, निधनः काल:
व प्रभ वैश्वानर स्कामी झाला ६. सर्व गंधांचा;. शरीर धारण' करणाऱ्या भूतांचा. आणि-
सर्द, आकाश व बलः्यांचा इशः वायु झाला ७. सर्व भूत, पिशाचे, मल्यः मायी उल्वाक्ा
अह, रोग, सवे व्याधी व सव वते यांचा प्रभ महादेवाळा केळे कचेराला यं क्ष; राक्षस
गुह्चक', सर्के धन, वः सर्व रत्ने यांचा! प्रम केले. सर्क दाहांनी यक्त: असलेल्यांचा राजा. जेक
साला. नामाचा काहुकी झाला ८-१०. इतर सव सरपटणाऱ्या प्राण्यांत्म, स्कमी* तक्षक:
साठा. सागर, नद्या, मध व वषण: यांचा, आधवेप्रते अदितींच्या, पत्रातील. कमग, पर्ज--
न्याठाः कढ ११. चित्ररथाला. गंघवांचाः सजा केलं. सवे. अम्सऱांच्याः मणांत्वा, स्वामी:
कामदव झाला. संव चतुष्पाद पद्यू व वाहनं यांचें अधिवत्य, महेश्वराचा: घ्क्ज*जो* नेदी;
ल्याढा मिळाल १२,१२३. महातेजस्वी हिरण्याक्षाला देल्यांचा, प्रभ: केळे. त्यानें, आपल्या
यावराज्यावर |हिरण्यकःशिपूरची: स्थापना कली १४.. कालकेंय. म्गांन्वा. प्रमु:महाकाल. झाला.
त्व्याचा भाया जा अनाययुष्षा तिच्या पुत्रांचा,राजा! वृत्रः झाळा' १५. साहु या नांवात्या जंक.
महाअसुर [साईकापुत्र, त्याला; अह्मदेवानें अनेक. अजुन! उत्पाताचा: र्वामी-केले १६. हेः
मारता, संव युग, कलु,. मास, पक्ष, तिथी, पर्वे, कला,, काष्ठा, महूत, अयनांची' गाते,. यया
सवाचा ब यांग आणि. माणत; यांचा राजा संवल्सर झाला १७, १८. वरंवर पहाण्यास समर्थ
असल्या, सव परश्याचा ब सर्पाचा, आवेपाते सुपर्ण मरुड' केला. गेळा. १९. जा हंबंदीच्या
“११६ सहापिन्यासक्रणीत शौहाबयापराषं । [ शनयम
चैक सर्वेषां साध्यानासधिप: कृतः २८ पडो५ध्य तिरथो नाम ' करयपश्या प्रजापतेः । राजा'
पाच्या दाश तथ्ये वासवनाषविपः कृतः < १ अहदत्यत्य विभा: पुश धमराजो *हायिकशाः.!'
देक्षिणस्यां |३झि यभो महेनेणेब सल्छतः २२ कऱ्यपस्यी र्र: पत्र: स्टिळान्र्गतः सदा !.
उांबुराज डात ख्यात; प्रलीच्यां दावा पार्थिव: £ ३ एळ*त्यपुञ्ा यातमान्महन्डपातिमः प्रभूश!
एकाक्ष: पिंगळा नाम सोम्यायां दिशि पहयवः »४ एवं विभज्य राज्यागने स्वयंभूलॉोकभा-
बन: | खोका$ तादितवेा व्यानददत्स एथक्पथक २५ क्य पल्सूयमकाशान्कस्याचे क्ल
ताल्नभाय । कस्याचत्सुष्ट विद्यातान्कस्याचचन्वानिमलान २ ६ नानावणान्कामगमाननक
गोतयाजनांचू । सतान्त्सकातना लाकान्पाप£ ब्कनिदुलमात २७ येर्षा भासा निभान्त्यग्रे
साम्यास्तारह्ाणा इव | पुल सुकुातना ढाक य जाता: पॅण्कककार्सेण: २८ से यजान्न मरे?
ग्येः समातवरदक्षिणेः । स्वदारनिरताः क्षांता कजव: सत्म्वाःदून: २, दोनानुग्रहकतःरी
अह्णण्या लाभवाजताः । संत्यक्तरज स> संतती यान्ति कजर तपोळाः ३० एवं ति यज्य तनया-
त्स्वय लाकापंतासहः: । पुष्कर नबह्मसदनमारूरह प्रजापाने: ३ १ स स्वयप्टत्तेधु पाळवधु,
'दर्वाकसः । रामरं स्वेष लाकेष सन्दणाममाळता; , २ स्वयंअुवा डाकपरः सरा: सुरा:
कूना यथाह पातिपालनेषु ते! यशा दिव च पनिपाळिरे सुभ सुद च जरम्सुमखभागभोजिन: इ&
[ १४२६ ] हाते श्रीमहा भारते खळ्य हारवरा भावष्यपत्राणे साना दध्याय: प्र >७॥
क या टी द प म तीही
ढाळ पुष्पाच्या ढिंगाप्रमाण लाळ अहळेळ अरुण ह्य गरुडाचा आता. आहे. त्याला सर्व
यागब साध्य याचा आधेपात कलं २०.. सा करयपफञ प्रजापलीचा [वरथ या नांवाचा
पुन हाता. त्याला इंद्राने पूवोरिशेंत अधिपाके नेमले. २१. बिझ-आदित्याऱया, पत्र महा
सशस्वा धमराज, त्या यमाचा दक्षिण दिशेत इंद्रानांन पत्करत केला २२. सदा जलांत रहा
णारा अबुराज या नांदाचा जो कश्यपाचा आरस पत्र तो, पश्चिम दिशेत अजा झाला ९४
उठस्त्याचा पुत्र मोठा तेजस्वी, महेंद्रासारखसा प्रम व एखक्ष होता. पिकठ, अशे याचे,
_ नांव होते. तो उत्तर दिशेत राजा झाला २४. याप्रमाणे राज्याच्या विभाग करून ळोकांत
उत्पन्न करणारा स्वयभू अझढ्व त्यांस स्वगत पृथक पथक दिन्य लोक- दता झाला २५
काणाला सूयासारख, काणाला अझीसारखे, कोणाला फारच चांगले चमवध्णागे काणालळा'
चेद्रासारखे निम २६, नानावर्णांचे, इच्छेप्रमाणे जाणारे, असक घेकडा योजने
वस्ताण ब पापरूपी, दुष्छृत्य॑ करणारांस दळम असलेले पण्यवानतच लोक त्यानी
नमाण कल २७. त्यांच्या प्रभा अग्रभागी साम्य तागगणांभारख्या भासतात. जे प0णय-
कम करणार यालाका उद्भवतात त्यांचे हे लार आहेत. सर्वोत्तम श्रेष्ठ दाकषिणांली समा
कठल्या पुण्यकारक यज्ञांनाीं जे यजन करितात, जे स्वस्चीच्याठायी निश्त क्षांतित्रकन,
सरळ स्वभावाचे, सत्य भाषण करणारे २८,२९. दीनावर अनग्रड. खरणारे बराझण मक्त,
डाभराहत, ज्यांना रजाभाव सांडला आहे, ब जे तपाच्या योगानें .अमळ झाल आहेला
कस सत त्या लोकास जातात ३०. असो; याप्रमाणें आपल्या सर्व एत्रांस नियक्त करून
रक्षक: ळ।कापितामह प्रजापाते पुष्करसज्ञक बरह्मसदनीं आरूट झाडा २१. महेंद्रानं ज
पाठून कळ आहे असं सवे देव स्वयंभूनें दिळेल्या वालनकरमामध्यं तत्पर राहून आपापल्या
छाकांत रममाण झाले. ३२. स्वयंभूनें इंद्रप्रमाति देवांस निर्माण केळे. योग्यतेप्रमाणे प्रति:
पाडलाउशय त्याना .नेयुक केरे, त्यामुळे यज्ञनाधाच भोजन करणाऱ्या त्यांनायश क
३*] 1 प्ली अशिष्दवर्बत र्श्
वेशपायन उवाचं 1 कदाःवेत्त सपश्षासे पर्वता घर णाघॅरा: ! प्रास्थितता धरणी त्यकत्वा
नन तस्यव मायया १ तदासुराणां निलय हिरण्याक्षेण पालितस् ! दिड प्रतीचीमागस्य
६ंदडमजन्यथागजा: २ तत्ासुरभ्य: हसत आधिपत्य हराश्रयस । तच्छूत्वाथासुराः सवे
बकुर्यागसुसममसु ३ कराच बांडमतुला परथिवीहरणे रता: | आयधाने च मवाीही ज गर्
&भासावक्रमा: ४ चवकाशनास्तथाखर्गान्युशुंडीच्य धनाषे च | पासान्पाशांच झाकीव
घसळाान मदास्तथा < कार्चत्कवांचन: सव्जा मत्तनःशांस्तथापरे । केजिदश्वरथान्यक्ता
अपरड"्वान्महासुराः ६ केवचिवदष्ठांसथाखडान्महिषाचगर्दभ;नापि । स्वबाहुरलमात्शाय
के!चव्या(प पदातय: ७ पारवार्य हिरण्याक्षे त्लवद्धाः कलळापिव: । इतश्वेनश्व निश्वेरहुटाः
सद झुवुत्सवः < तता देवगणा; पड्ध[त्पुरन्दरपुरोगसाः । देत्यानां विदितेद्योगाश्वकरुयोग-
अत्मख ७ महता चहुरगेण बळन सुसमाहिताः; । बखूगोपांगालिवाणास्तणवन्तः समा-
गणा; १० उभ्रायुचवधरा दुवा: स्वेष्वनाकेण्ववस्थिता; । परावतगत शाकसन्वगच्छन्त
एष्टतः .१ ततस्तूर्यनिनादेन भेरीर्णां च महास्वने: । अभ्यदवाद्धिरण्याक्षी देवराज पुरंदू-
रस १८ ताहण: परझ्ानात्विशागंदातीमरशक्ताभिः । सुशले: पडिडोश्वेव छादयामास वासं-
बम १३ तता स्बलवंगेन साचिष्मत्यः सुदारुणा: । घोररूपा महावेगा निदेतुबणिवष्टय:श्ट'
४४0000 टा ५» - ५
स्वग याचा प्राप्त झालां च त ञुभ भानंदास प्राप्त झाले ९२३. इाते श्रामहा ० सि.० हरि ७
भविष्य० सदतिसावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ३७ ॥
वशपायन:--एकदा ते पखयुक्त पवत, खरांखर त्या परमेश्वराच्याच मायेने, पथ्वीला
साडून 1नघाळ १. त्यावळीं हिरण्याक्षानें असुराचें निवासस्थान पाळिले. त देत्यांच्या
पक्षाचे पवत पाश्वम दिशेस येऊन हत्तीप्रमाणें एका मोठ्या डोडांत बडन राहिळे २. तथे
साना असुरास--तुमचे कानष्ठ राते देव आधिपत्याचा उपभोग बेत आहेत व तुह्मी वडील
अरूनहा आधकारशून्य आहां--असं सांगितलें. तं ऐकून सर्व असुर उत्तम उद्योग करू
लागल ३. त्याना अतुल कूर बुद्धि धारण कली. पृथ्वीचे हरण करण्यामध्ये ते रत झाळे.
ज्याचा पराक्रम फार भयंकर आहे अशा त्यांनीं चक्रे, अशाने, सडगें भशुंडी, धनष्ये,
प्रास, पाश, शक्ति, मुसळं, गदा इत्याद सर्व आयथें धारण केलीं तती
कित्येक कवचे घालूनच सज्ज झाले. दसरे किंत्यक हत्तीवर आरूढ झाले. कित्येक
अस्य व रथ यांना युक्त झाले. आणखी दुसरे महा असुर घोड्यांव( बसले
किंत्यक उंटावर, गड्यांवर, रेड्यांवर व गाढवावरही आरूढ झाले. कित्येक आपल्यां
माहवळाचा आश्रय करून पायांनी जाऊं लागले ६, ७. सारांश, याप्रमाणें तलह-
. स्तादुकांस आच्छादित करून व पक्ष्यांच्या विसाऱ्याने ज्ोभणारे बाण घेऊन त सर्ब
_ युद्धाचा इच्छा करणारं असुर मोठ्या आनदान ॥हरण्याक्षास पारवोष्टत करून चो हाकडून
निघाल ८. तव्हा देत्यांचा हा उद्योग ज्यांना कळला आहे असे इंद्रप्रभाते देव उत्तमं
उद्योग करूं लागले. मोठ्या चतुरंग सेन्यासहवर्ततान सज्ज होऊन त्यांनीं हंस्तचाणादे
_ आच्छादने बांधलीं, भाते पाठीवर घेतले बाणांचा समग्रह केला ९,१००. आणि खाप्रमार्णे
__ उम आयुर्ध धारण करणारे देव आपल्या सैन्यांत उभे राहिले. ते ऐरावतावर बसून पढे
जाणाऱ्या इंद्राच्या मांगन चाले ११. नंतर मंगलवाद्यांचा-नाद व नगाऱ्यांचा महा-
. स्वाने यांसहवर्तमान हिरण्याक्ष देवराज इद्राबर चालून आला १२: तोक्ष्या परशु, तरवारी
शर्ट महाईल्यास्भणीर्त बोहास्विवाकरार्ण ! | शर्याय-
दिर्टाश्व दैत्या जालिनः सितधारेः परश्ववेः । परिघेरायतेः खडे: क्षेपणीयैञ्व' मडरे; १७.
गंडडोलेश्व विविवेरश््सिभिश्र्वाद्विसज्ञिभेः ४ घातनीमिश््व यर्कीभिः शतप्तीमिस्तथेव च. १
थुगेयंधेश्र्व निर्सक्तेरर्गळेः्ब विदारणेः । सर्वान्देवगणाभ्येत्या£ साक्ष जऱ्हुः सयासवबाळ १७.
धस्रकेठी हारेत्मश्वुं नानांप्रहरणायधम । रक्तसंभ्याजरसकाशा | किरीटोसमधहरिणस शट
मळपीतांबरधरं शितदेष्टोर्ध्वधारिणस । आ'झामुबाहु हसं डया भरणोज्ज्यळम १९. समु-
दतायुधं दृष्टवा सर्थे देवगणास्तदा । ते हिरण्याक्षमक्वषुरं देत्यानासमत्रतः स्थितस् २० युगान्त-
समसये भीमं स्थितं मृत्युमिवाग्रतः । प्रकषिव्यथः सुराः सर्वे तदा शकपुरोग्साः २१ हृष्टवा-
यान्तं हिरण्याक्षं सहाड्वामिव जंगमम् । देवाः सोवेय्मनसः प्रगहीतशरासनाः २२ सह--
श्षाक्ष पुरस्कृत्य तस्थुः संग्राममूधीने । सा च देत्यकमू रेजे हिरण्यकवचो ज्ज्वलफ़ २३
अयृद्धनक्षत्रगण्णा शारदी ययो/रेवामला । तेःन्योन्यमभिर्सपेतुः पातयन्तः परस्परस २9 बम
जुर्वाहाभिबाहून्ददमन्ये युयत्सवः । गदानिपातेर्भग्नांगा बाणीश्क व्यथितोर्स£ २५ विनिवेतुः-
पथक्वेवित्तथान्येपे विजप्िरे । बभंजिरे स्थास्काचित्काचित्संमादिता रथ; १ ६ संबाधसन्ये
संप्राप्ता न होकुश्वलितुं रथात् । दानवेंदबलं तत्र देवानां च महद्वळस २७ अन्येन्यवाण-
ववशय यऑऑसव्िशऑशक्ाकावाावाववेि' अ. ाकामााावावडा डी क
ल
गदा, तोमर, झाक्ते, मुसळे व पक्ष, यांनीं त्यानें इंद्राला आन्छादित केलें. १२. त्यानंतर
अस्रजलवेगानें ज्वालायुक्त व आतेशय दारुण अश्या घोररूप, महावेगकान् बाणवृ्दि
पडल्या १४. बाकीचे बलाढ्य देत्य ज्यांच्या घारा शुभ आहेत अन्ना परशूंनीं, लोखंडी
प्रारिधांनीं, खडूगांनीं, फेकावयाच्या मुद्रांनीं १५, मोठमोठया दगडांनी, नानाप्रकारच्या
पाशांनी, पर्वतासारख्या फेंकावयाच्या शिलांनीं, जड शतप्नींनी, त्याचप्रमाणे. सोड--
हेल्या युगयंत्रांनीं व विदारण करणाऱ्य? आलांनी इंद्रांसह सर्व देवांस मारूं
लागळे (६, १७. ज्याचे केस धूम्रवर्ण आहेत. श्मश्र हिरव्या रंगाची आहे, हातांत नाना>
प्रकारची आयुधे आहेत, ज्याची अंगकांते संध्याकाळच्या अभायमाणे अप्हे, ज्यार्ने
उत्तम क्रीट घारण कुला आहे १८. ज्यानें नील व पीतवस्न नेसले. अ हे, ज्यानें झुम्र-
कण ऊध्वे दष्टा धारण केल्या आहेत, ज्याचे बाहू आजानु आहेत, नेत्र पिवळे आहेतः,
जो वेड््य-आमभरणांनीं उज्ज्वल दिसत आहे १९. क॑ ज्यानें आयुर्े उचलली आहेत
अशा असुरांच्या अग्रभागी स्थित असलेल्या हिरण्याक्षास सर्व देव पाहते झाठे २०. यर्गा-
तसमर्यांच्या भर्यकर मत्यूप्रमाणेंच अअभागी स्थित असलेल्या त्याला पाहून इंद्रप्रभा र सर्व
देब आतिज्ञय न्यथिंत झाढे २१. जणंकाय चालतां बोलतां महापर्वतःच अश्या येत अस
लेल्या हिरण्याक्षाला पाहून ज्यांनीं धनुष्य महण. केलीं आहेत असे देव शिननाचिस
शाले २२. पण इंठ्राला पुढें करून ते संग्रामप्रदेछी उभे राहेले. सुवणांच्या कवचांनीं
उज्ज्वल झालेली देत्वांची सेन ज्यांतील नक्षक्समृह वाद्ध॑ पावला आहे. ( मेवावरणं
गेल्यामुळें स्वष्ट दिसूं लामला आहे ) अशा रार्हतूहीलह आकाजाप्रमाणे निर्मल शोभत
होती एकमेकांस मारीत ते वार परस्परांच्या सन्मुख चालले २३,२९४. दंदरयद्ध करणाऱ्या
. कित्येकांनी आपल्या बाहूंनीं डुसऱ्यांचें बाहू मोडले. मांचे प्रहार करून अगे
हीन पाणानी उर:स्थठास ग्यथा केली. कित्येक पृथक् पुथकू चाल करून जाऊंलागले..
धु कीड कित्येक मस्ते मारीत सुटढे. कित्येकांनी इल्लरांच्या र्थॉस मोडून पाडले. कित्येक
भ्या झाड सांफदून मेठे २५,२९.. आणखी कित्येक इतक्या गर्दीताथिरळे. कीं. ते स्था>
५१ .. अधिष्यपर्य १, वि क्यु
मअर्षेण युद्धदादिनमाबभी 1 हिरण्याक्षस्तु नेळवाचकड्धः स द्स्तिमन्दनः २८ व्यवर्धत महातेजा
समुद हय पवीण्य । तस्य कुद्धस्य सहसा मुखाश्िश्ररूरायेपः २९ शस्त्रजाळेबहुविधेधनाभः
'परिघेराचे । सर्वसाकाशमावते पर्वतेरात्थितेरिव ३० चहुभिः शब्रनिस्रिंगोश्िछननाभिज्राशरो-
'रसः । क शेकुश्वलितुं देवा हिरण्याक्षार्दिंता यावे ३ १ सर्वे 'दिव्रासितद देवा हिरण्याक्षेण
संयुगे । न दोकुयन्नवन्तोडपे यं कर्ते विचततः ३२ तेन हाक: सहस्राक्षः स्ताभितो;खेण
"श्रीसता ३ ऐ्रावतगतः संख्ये नाशकव्वलितुं भयात् १३ सर्वोश्र दवानाखलान्त्स पराजित्य
'दानवः । स्तंभायेत्वा च देवेडामात्मस्थं मन्यते ज गत ३४ सतोयभेघप्रतिमाोग्रानिःस्वनं प्रथि>
क्नमातंगचिळासविग्रहर । धनुविंधुन्वन्तमुदारवर्चसं तदासुरेन्दे दह्युः सुराः स्थिताः ३७
[. १४६१. ] इति श्रीमहा० स्वि» हॉरे० भाविष्यपाण बराहे असविझोः्याव:ः॥ 5८ ॥.
_ बैदपायन उवाच ॥ क्नेष्ययते सुरष्तो धर्थितषु सरेषु च । हिरण्याक्षबधे बुद्धि चक्रे
चकगदाधरः. १ -वाराहः पर्वतो नास यः पर्वे ससुदाह्वतः । स एष भूत्वा भगदानाजगामासु-
'रान्तक्षत २ ततश्वेडप्रतीकाशमग्रह्ञा च्छसुत्तमम् । सहस्रार च तच्वके चक्रपर्वतसञ्ञषिभस श्
'महाद्धेबो महाबुद्धिमंहायोगी महश्वरः । पञ्यते यो०मरेः सवेयद्वेनामाभरव्यय: ४ सदास-
तून संचार करण्यास समर्थ झाले नाहींत. त्या युद्धांत दानवांचें सेन्य व देवांचे मोडे
"सैन्य एकमेक्रावर खाणवाध करूं लागलें. त्यासळें सूर्य आच्छादित झाला. पर्वाच्या
“दिवशीं जसा समुद्र बाढतो त्याप्रमाणे म हातेजस्वी, बलाढ्ये दितिपुत्र हिरण्याक्ष क््ऱ्दे
*होऊन अतिशय वाढला. राग्यवलेल्या त्याच्या तांडांतून अकस्मात् अग्नीच्या ज्वाला
"निघाल्या २९. उठलेल्या पर्वताग्रंभाणेंच नांनाप्रकारचे रास्त्रसमूह, धनुष्ये बे पारिव यांच्या
र्योगारने त्यानें सर्व आकाड आढूत करून सोडलें ३०. हिरण्याक्षाने युद्धांत पीडलले बं
_ अनेक झस््ने आणि खडूर्गें यांनीं ज्यांची मस्तके व उरस्थळे छिन्न-भित्न झालीं आहेत
'असे देच हालचाल करण्यासही समर्थ झाडे नाहीत ३१. याप्रमाणे हिरण्याक्षानें संग्रामांत
ज्यांना मिवविळें आहे असे सर्व द्वेव यत्नवान असूनही मोहित झाल्याकारणाने
यत्म करण्यास समर्थ झाडे नाहीत इर. त्या बुद्धिमान् राक्षसाने अस्त्राने निश्चल
'केठला न ऐतवताबर वनळेढा स हेस्राक्ष इंद्र संग्रामांत भथानें ' इकडे तिकडे
होळण्यासही समर्थ झाला नाहीं ३३. याप्रमाणें सर्व देवांचा पूर्णपणें पराभव करून
'व॑ द्वेवेंद्राचे स्तंमन करून दानव जग आधल्या अधीन झालें असे समजे
ळागला ३६. तेव्हां तेथें स्थित असलेले देव. जलपू्ण मेघाप्रमाणे ज्याचा उग्र ध्वाने
आहे, मत्त हर्तीच्या बिळासाप्रमाणें ज्याचें उद्धत करीर आहे, व ज्याचें तेज उत्कृष्ट आहे
अशा धन हळाविणाऱ्या असुरेंद्राला पाहते झाले १५. इत श्रीमहा० खि० हरि७ भावि०
'अहततिसाचा अध्यायं समाप्त झाला | । हट ॥ 2 च नी:
*वेशेसायन:--याप्रमाणें सुरपाते प्रयत्न ल्य झाला असता व देवांचा परामव झाला.
असता चक्र व गदा यांस धारण करणाऱ्या देवाने हिरण्याक्षाचा वध करण्याचा. निय
केला १. वाराह पर्वत म्हणून ज्याच वर निदेश केला होता तो हा. अंतुरांचा' अँते.
करणार भगवान् होऊन आला २. नंतर त्यानें चैद्रासारसा शज द उत्तम शंख बारण
केला. ज्याला सहस्र अर आहेत असें चक्रपर्वत तुल्य चक्र त्यानें हातांत. घेतलें ३. सवं
_ स अश्यक, उहायोगी, महेश्वर, मदायेत्र इत्याते. मुख नांवांभो ज्याचे पडण करितात ४»
सडपिंव्यासपरणीतं श्रॉडरिव्षपुराणं । [ अभ्वायः
थत्सिनि श्रे: सादिय सेव्यते सदा । इज्यते यः पुराऐेश्व बिलोके लोकभोवनः ५ यो
बकण्टः स न्टाणासनन्टो भागिनामावे । विष्णुर्यी योगावदूर्पा यो यक्ञा यक्ञषकपणास ६
सर्द यस्प प्र [रन सुवनस्था दिवोकसः ।! आज्यं महांबमिर्दत्तमक्षुवांन्त विघाडुतस 9
यो गतिदवदेत्यानां य: सुराणां परा गतिः । यः पातं पावेब्राजां स्वयंभ्रव्ययो विसुः ट
यस्य चकपविरााने डातवानां य॒गे यथ । कुलान्याकूलतां याम्ति यांने हत्ताने वीर्यतः ९
ततो देत्यदरक: पो णं दांखभुतन । घसन्वक्रेण बळचानाक्षिपहेत्यजीवितस् १० थुत्वा
डांखस्दनं घःरमसुराणां भदावबहर । छधिता दानवाः सर्वे डिशो दशा ह व्यळांकयन १५१
तत: संरक्तनय्रनो हिरण्याक्षा महासुरः | कोःयमसित्यजबीद्ोषानचारायणसुरेक्षत १२ वारा-
हरू पेण देवं संस्थित पुरुपाससन । दांखचक्तोबतकरं. देवानासातिंनाशानस १३ रराज
हंखचक्राभ्यां ताभ्यामसुरसदन: । सूयांचन्बससोंमध्ये यथा नाळपर्योधरः १४ ततो5सुर-
मणा: सवे हिरण्याक्षपुरोगसा: । उद्यतायुधानेजिदा रप्तादेवखपातजबच १५ पड्यिसानोी डाति-
बाळाभिदेत्यंः सवायुधोद्यते: । न चचाल हारयंद्धे कप्यमान इदाचलः १६ ततः प्रज्वाळितां
झर्कि बाराहोरसि दानव: । हिरण्याक्षो महातेजाः पातयामा बी्यवान १७ तस्या; दाक्षत्या:
प्रभावेण अह्मा विस्मयमागतः । समीपमागता दृष्ट्वा सहा शक्ति महावळः १८ हंकारेणेव
निभत्ल्य पातयामास भूतळे ! तस्यां प्रतिहतायां तु बह्मा साध्विति चाजवीत् १५ यः प्रश
ककी शत शाणीणीणणकीशा णी शी ती 0 ७ ७ ३ ण 0 ती ३१ १३” की 0 णी 00000 यण पानास टडीडी सायास...
दश्क
कलत, शतका मभल. हीशीतिकशताी 001000 (भवचालभटकी काजळ,
जो सदा सवात्म्यांमध्ये श्र्ठ आहे, जो संतांकडडून सदा सेविलळा जातो. त्रिमवनांत जो
ळा हत्पादक पुराणांकडून पूजळा जातो ५, जो दवश्रे्डठांतील बैकंठ, स्पीतील अनंत
यागवत्त्यांतीह विष्णु वबयज्ञकमातील यज्ञ आहे ६, ज्याच्या प्रसादाने यज्ञामध्ये देव
मुवनामध्य स्यित होऊन मह्षांनीं दिलेळं व हुत, हूयमान आणि प्रहुत अद्ना तीन
प्रकार हवन कलेल आज्य खातात ७, जो देव-्देत्यांची गाते, दवांची तर उत्तम गाने
घया सव पत्रांचे पावत, स्वयंभू , अव्वय, प्रभु ८, प्रत्येक यगांत ज्याच्या चक्रामध्ये
परावे झाठेळा! व वीयंत: मत्त झालेलीं दानवांचीं कुळें आकुल होतात असा. तो भगवान
पुढ झाला ९. नंतर त्या बळवानाने आपल्या तोंडानें देत्यांस पळावयात्त लावणारा जना
उत्तम शंख वाजविळा व देत्याच्या जीवितास आक्षेप कळा १० असुरांना भयावह अस-
ढा ता घार शंखध्याने एकून हुव्य झाठेळे सब दानव दशदिशा पहाते झाले ११
त्यानतर ज्याचे नेत्र लाळ आहेत असा महाअसुर हिरण्याक्ष हा कोण /
आला. आडे.” असे मोठया. रोंबाने हमणाळा. ' आगे नारायणाकडे पाह
लायळा १२. देवांच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या, शंख व चक्र हातांत घेतडेल्या आणि
बराहाच्या ख्पान पुढ उभ्या असलेल्या पुरुषोत्तम ढेवाळा त्यानें पाहिलें १३१. असरांचे
मदन करणारा ता दुव शंख व चक्र यांच्या योगानें सूर्य व चंद्र यांच्या मध्यभागीं अस-
ढल्या काळ्या मधाप्रमाणे शाभला १४. नंतर हिरण्याक्षप्रभाते सर्व देत्यगण मत्त होऊन
आयुष आण तरवार! उचलून त्या देवावर धावले १५. सर्व आयघें उचळेल्या व यलाठ्य
र देत्द्यांकडून पाडळा जाणाराही हरि युद्धामध्ये निष्कंप पर्वताप्रमाणें नश्वल राहिला १६
तें पाहून महातेजस्त्री व वीर्यवान् हिरण्याक्ष दानव आपली प्रज्वाळेत शक्ति वराहाच्या
क न | न कृ *स्थलठावर टाकता झाला र् 9 त्य] गक्ताच्या प्रमावान ब्ह्मा विस्मित झाळा प्ण ती | लं
२ बसाप आजा. आहे असं पाहन महाबळ वराहाने नस्त्या इकारानच हिला. |
कळ भविष्येप्व 1 | | १२१
सर्धभूतांनां बराहस्तेंन ताहितः । ततो. भगवता चक्रमाविध्यादित्यसज्रिभम २० ततः
झ्थितस्येव हिरस्तस्य भूमी पपात क्ष । हिरण्मयं बहत मेरुश्रृंगांमिवोत्तमस २१ हिरण्यासे
छुने देत्ये शषा ये तत्र 'दानवाः । सर्वे तस्य सयत्रस्ता जग्मुराश्यु दिशो दशे *२ स सर्व”
कोकाप्रतिचक्तवक्तो महाहवेष्वप्रातिमो$गप्रचकः । बभो वराहो साधे चक्रपाणि: कालो युगा- .
न्नोष्विब्र दण्डपावणेः २६ 1. १४९८४ ] इति श्रीमहाभारते खिलेषु हारबंझे भविष्यधर्वणि
एको.नचक्व्वास्शिइध्यायः ॥ ३९ !।
. वेशोप्ययन उवाच ॥ बिजाव्य तु रणे सर्थानसुरान्पुरुषोत्तमः । समोच तत बद्धांस्तान्पुर-
न्क्स्खखास्त्सरात १ ततः प्रकांतिसापक्नाः सर्वे देवगणास्तथा । पुरन्द्रं परस्कृत्य नारायण-
सपस्थिताः.२ देवा ऊचुः ॥ त्वत्पसादेन भगवन् तव बाहुबळेन च । जीवामोडय महाबाही
निष्क्राऱ्ताब्वान्तक्ाचनात ३ त्वच्छासनाद्धि सगवन् किं कवेत्वादेतेः सताः । इच्छामः पाद-
आुश्चू्रा हव कलें सनातन ४ वेदांपायन उवाच ॥ तच्छुत्वा बचनं तेषां पुण्डरीकनिभे-.
क्षण: । उवाच वचनं देवान्सुदायुक्तो हताद्वेषः ५ श्रीभगवासुवाच ॥। यो यस्य भवत्तो
खोक्की 'संयेव विवितः पुरा । पाल्यतां स तु यक्षेन नियोगश्व क्वचित क्वचित ६ ऐश्वयं प्राति-
पक्षा: स्थ कतुभागपुस्स्कृतम । मयेध पर्वे निर्दिो नियोग: प्रतिपाल्यताम् ७ शकते चोवा'चं
भगतव्रान्वचनं डुन्दुभिस्वनः । हृद् यथावत्क्तन्यं सत्सु चासत्सु च त्वया ८ गच्छन्तु तपसा
निर्वीर्य करून भूतलावर पाडले. याध्रमाणें ती कुंठित झाळी असतां बह्मा * साधु ! ( फार
चांगले, वाहवा ! ) असें हणाला १८,१९. नंतर सर्व भूतांचा जो प्रभु वराह त्या भगवानानें
सूर्यासारसे चकचकीत चक्र नम घरून व गरगर फिरवून त्याच्यावर फेकले २०. त्याबरोबर
_ रणांग्रणांत स्थित असलेल्याच त्याचें शिर, वज्ञाचा ज्याच्यावर प्रहार झाला आहे अशा
हिरण्मय उत्तम मेरुशुंगाप्रमाणें भूमीवर पडलें २१. याप्रमाणें हिरण्याक्ष दानव मेळा
असतां तर्थे ब्राकी राहिलेले सर्वे दानव त्याच्या भीतीने आतिशय ञस्त होऊन तत्काल
: दृशदिज्ञांस गेले २२. ज्याची आज्ञा सर्वे ढीकांत अकुंठित होते ( कोठेंही अमान्य होत
नाहीं ), जो संग्रामांत अप्रतिम आहे, ज्याचें चक्र आते उग्र आहे, असा .रणांगणांत
हातांत चक्क घेऊन उभा राहिलेछा वराह युगांतसमयींच्या दुंडपाणि कालाप्रमाणे दिसला २३.
हाते श्रीमहा० खि०.हरि० भविष्यपर्वाचा एकूण'चाळेसावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ३९ ॥
_ वैशंपायनः-याप्रमार्णे सर्व असुरांना रणांगणांतून पळवून पुरुषोत्तम तेथें बांधन ठेव-
लेल्या इंद्रप्रभाते देवांस सोडविता झाला १. त्यानंतर देहभानावर आलेले सर्वे देव-
गण पुरंद्राळा पुढें करून नारायणार्चे स्तृतिरूप उपस्थान करूं लागले २. देवः:---हे
पहापराकमी .भगवाना, आज आह्लीं तुझ्य़ा बाहुबलानें व प्रसादानॅच जिवंत राहिला
असून अंतकाच्या तोंडातून सुटला आहो ३. हे भगवन्, तुझ्या आज्ञेनें आही अदिति-
पुत्नांनीं-काय करावे? हे.सुनाठना, तुझी पादशुश्रूषा करण्याची इच्छा आह्यी करतों .४-
_ कैशंपाद्यनः--तें त्यांचें वचन ऐकून आनंदाने युक्त झालेला पुंडरीकाक्ष ज्यांचे शत्रु मठे
आहेत..अशा देवांस ,असें म्हणाला ५. श्रीभगवाम्:-पूर्वी मीःच नेमून दिलेलें :आपपाणलें
'कुतंब्य करा. आपापल्या लोकांचें परिपाळन करा :६,७. नगाऱ्याप्रमाणे ज्याचा
_ ध्वाने आहे, .असा -ममबान इंद्राला असे. वचन ब्लेळळा. ““ सज्जन व असज्नन'
_ खंच्याह्षंबंधी तूं ह :स्ं्रितल्यप्ममाणें. कर_ ८. तीक्ष्ण अते.करणारे मुनी तपाच्या योगानें
१६ | | |
124) 'सहांषंब्यासप्रणीतं श्रीहारवंशापुराणं । | अध्याय
वम सुनयः र [सितम्नता; । तव लाक सुरश्रेष्ट सर्वकामदुधं सदा ९ यायजकाश्व ये केाचे-
द्राह्मया: क्षाचचा [वश: । तर्षा कासदुघा लोकाः .स्वर्गममादेमनोहरा: । यक्ञोरेष्टवा 'याय-
शैकाः फळते पामुवन्तु च १०८ भावः सद्धसशीलावासमभावः पापकर्मणान| सन्त: स्वर्गाजितः
तस्ठ सवाअमानबातसनः १२ सत्यद्यूरा रणद्यूरा दानज्ञूराश्व ये नराः ।ते नराः स्वर्शमश्चन्तु
सदा य चानसूयवः १२ अशभ्रद्वधानाः पुरुषा: कासनो७्थपरा: शा: । अननह्मण्या _ नास्ति-
काच्व नरक यान्द सानदाः १६ एताकाक्रेयटां वाक्यं सयोक्त निदडोश्वराः । ततो भये
स्थिते सर्वान्वाधिष्यन्ते न चारय: १४ इत्यक वान्ताहेतो देवः शंखचक्गदाधर: । देवतानां
च सर्वेषासमभवादेस्सयो सार १५ एतद त्यखुत इषट्ट्वा बाराहचारितं सुराः । जमस्कृत्का
वराहाय नाकषष्टासता गता. १६ ततः स्वाल्याधिपत्यानि प्रांतिपक्षाने देवंते: सवलॉका-
रवपत्य च मातछा बासबा रत: »७ विमुक्ता दानवसणे: कृति धरणी गता । स्थेय ह ता-
'रण्यास्लु जक्ञात्वा चागस्कुनानागेरीन १८ स्वेषु ःथानेपु संत्थाऱ्य पर्वेतानां पुरन्द्रः । चि च्छेद
"ैगवान्यक्षान्वजषेण शतपवणा ३९ सर्वेषासेव पक्षा वे छिक्नाः ठाकेण धीमता । पक:
सपक्षा मनाक: सुरेस्तत्समथ: कृतः २० एष नारायणस्यायं पादुभांवा महात्मन: । वाराह
हाते (वमन्दः पुराण पारकार्तितः २५ कृष्णदेपायनमतं नानाआ्यातिसमाहितस । नाशुचेर्त
केंतझाय ने नृशसाय कोतयेत २२ न क्षुवाय न नीचायन गुरुदषेषकारणे । -नांशिष्याय
क
ह उरअडा, सव कामना पूण करणारा तुझा लोक जो स्वर्ग त्याला सदा श्राप होवो. होम--
हैवन करणार जे कित्येक ब्राह्मण, क्षात्रेय व वेश््य आहेत त्यांनाच आकाशगांते इत्यादि
सिद्धोनीं मनोहर झालेडे व कामना पूर्ण करणारे ठोक मिळतात. यास्तव यज्ञांच्या योगानें
रेरून केरून यायजूक या फळास प्राप्त होवोत ९,१०, सद्धर्मशील पुरुषांचा भाव-व पाप-
उप करणाराचा अभाव होवो. सर्व आश्रमांत निवास करणारे .संत स्वगांस जिंकणारे
हावात ११. जे नर सत्याविषयीं जूर, रणांत वर, दानांत शूर व जेदुसऱ्यांच्या गणामध्ये
दप न करणारे असतात ते सदा स्वर्गाचा उपभोग घेवोत १२. जे पुरुष असल्या
*मासवर अद्धा ठेवाद नाहींत, कामना करणारे, दव्यपरायण शठ, ब्राह्मणांस पूज्य म
तानणार, व नास्तेक असतात ते नरकास जावोत १३. हे स्वगं तीळ अधिपतींनो, माझें
“वेड हे वाक्य तुझी करा. हणजे मी तुमचें रक्षण करणारा स्थित असतांना शत्रु तुम्हांला
1 करणार नाह!” १४, असें बोठून शंस-चकत-गदाधर देव गा झाला. तें पाहून सर्व
देवांना माठा विस्मय वाटला १५. हें आते अड्छुत वाराहचारेत प्राहून व त्या वराहाला
"भस्कार करून देव तेथून स्वगलोकास गेले वःत्यांना आपापळीं आधिपत्यें स्वीकारिली
३३ सव ठांकांच्या आधिपत्यावर मतिषित झाला (६, १७. दानवगणांच्या हातांतून सुट-
ढेडा-घरणी ( पृथ्वी ) पूर्व अवस्थेस माप्त झाली नंतर पवलांनीं दानवांस प्रेरणा करूनन
साठा अपराध केला आहे असें जाणन पथ्वीच्या स्थयाकारतां १८, इंद्राने त्यांना त्यांच्या
यथायोग्य त्याना स्थापिले, व ज्याला शंभर परतते आहेत अशा वजनाने त्या भगब्रानानें
_ पषेतांचे पंख तोडून टाकळे १९. बुद्धिमान इंद्रानें-त्या सर्वांचे पंख तोडे. त्यांवीळ एक
"नाक मात्र पंखासहवर्तमान होता देवांनी त्याच्या रक्षणाकारतां समय क्रेला होता २७.
अशा प्रक "आ हा महात्म्या नारायणाचा, बाहणग्रेष्ठांनी पुराणांत वाराह हणन वार्गे-
कळ सगतला २९ नानाश्रातोसंद्ध असें रिण्णटूंपायनाचे हें मव.
४१] | भविष्यपर्व । | र्स््डू
तथा राजक्षकृतघ्ाय चेव हि २३ आयुष्कामर्यशःकामेगही कासेश्य माववे: | जयेषिमिश्व:
श्रोतव्यो. देवानामेष चे जय: २४ पुरागो वेदसंबद्धः शिव: स्वस्त्यथनो महाच । पावन$£
सभ तत्त्वार्ना तत्काळावेजयप्रदः २५. एष कोरव्य तरंवेत काथेतस्त्वनुपर्वश्ूः । वाराहस्थ
नृपश्रष्ट प्रादुभावा महात्मन; २६. ये यजान्ति मे: पण्ये देवताने पित्तनापे । आत्मानभमा-
त्सना नित्यं. विष्णुमेव यजन्ति ते २७ लोकायनाय बिद्ह्यायनाय बह्मायनायात्सभवाय-
नाय । नारायणार्यात्महितायन।य महावराहाय नमस्कुरुष्ष २८ [ १५१२ ] इति श्रीम०-
ि८ हारे भविष्य० वााहप्रादुर्भाव चत्वारिशत्तमोध्याय;॥ ४० ॥ |
वेशपनर्य उवाच ॥ बाराह. एष काथेतो नारा.तहमतः दाण । यत्न भत्या. मुगेन्येण- हिर--
ण्यकाशपुहेतः १ पु7कृतयुगे. राजन्हरण्यकाशेए: प्रभु: । देत्यानासादिपुरुषक्वकार सम--
हत्तपः २ दुषावर्षेसहखयणि. छताने दहा पंच च । जळवधासी समभवत्स्थानमौन-
न्रतास्थत:. & ततः. शामदमारथ्वां च. बह्मचर्येण चवे हि । बह्मा.प्रीतो$मवत्तस्य तपज्षा.निय-:-
मन च ४. ततः. स्वयंखूनगवान्त्त्वयमागम्य तत्र हु । विसानेनारकवर्णेन हंसयुक्तेन भारवता ८
अादत्येन समः. साध्येमर्क्िश्वतेः. सह ।रुंदेनिश्वसहायेत्व यक्षराक्षसकिजरेः: ६. दिग्भिशवा थ
विदिग्मत्विनडानःसानरस्तथा । नक्षनश्च म्ठ च्य खवरत्व महाअहः ७ देवअतयापभ:.
साध तिर््धेः, सतर्षिभिस्तथा. !. राजाबिमिः. पुण्यकृश्धिगन्थवेरप्सरोगणे:. ८ चराचर:
आहे. अशुचि, कृतघ्न, निय, क्षुद्र, नीच,. गरूंचा. देष करणारा, जिष्य
नसलेडा: व. शिष्य असूनही कृतघ्न. झालेला इतक्यांना हें वृत्त सांगू. नये २२.२३
आयुष्याच इच्छा करणारे, यशाची. इच्छा करणारे, परथ्वीची इच्छा करणारे व जयाची
इच्छा करणार जे. मानव असतील. त्यांनीं ह्य देवांचा, प्रासेद्ध जय ऐकावा २४. हा फार.
जुता, वेदाशीं संबद्ध असलेला, कल्याणरूप' स्वस्त्ययन, मोठा पावन. व सर्व प्राण्यांस
लेत्माळ विजय दुूणारा. आहे २५. हे. कोरबवंश जा श्रेष्ठ राजा, महात्म्या वराहाचा' हा
प्रादमाव मा तुला' कमाने व सत्य सांगितला आहे. २६, भे पुण्यकारक यज्ञांनींदेव. व पितर
यांचा.पुजा करतात आणणि.आत्म्याच्या योगानें. आत्म्याचे पेजन.करितात.ते नित्य विष्णचेंच
यजन करतात; २७. यास्तव. राजा, लोकांची. गाते, देवांची गाते, ब्राह्मणांची. गति. स्वयं:-
भूचा. माते. व, आत्माहिताची गाते, अशा मह्यवराहरूपी नारायणास नमस्कार कर २८. इति.
- श्रीमहा.> (ख.० हॉरे० भवि० वराहाख्यानाचा चाळिसावा अध्याय सत्ताप्त झाला ॥ ४० ||
वेशंपाथनः--राजन; मी हा. वाराइ अवतार सांगितला. आतां नारासेंह. अवतार ऐक
ल्या अवतारांत हारे मूगेंद्र होऊन हिरण्यकाशिपूस मारता. झाला, १. हे. नरेंद्रा, पर्वी
कतयुनांत, देत्यांचा आअदिपुरुष जो प्रभु हिरण्यकशिपुः तो फार मोठें तप करता. झाला २
. वृक्षाद्. स्थावराप्रमाणे. मानवत घरून राहिलेला तो साडेअकरा. सहस्र, वर्षे जळांत स्थित-
, साला: ३. तेव्हां त्याच्य शम, दुम, नह्मचर्थ, तप,, नियम. यांच्या योगानें बा संत आढा
नतर ता स्वयभू भगवान सूयापारख्या तेजस्वी,. हुंसयक्त व प्रकाशमान होणाऱ्या विम-नाने
आढलत्य, वसु, साध्य, मरुतू, देवता, विश्वेद्धवेव, सवत सहाय्य करणारे रुद्र, यक्ष, राक्षप,
कित्वर, दिशांच्या व विदिशांच्या देवता, नद्या, सागर, नक्षत्रे, महत, आकार
महाय़इ, देव, जमाव, सिद्ध, सप्तर्बे पुण्यवान राज, गंघर्व, अस्सागण, या सर्वो-
सहवत मान, स्वतः तेथे, आला. ५-८. देवगणांकडून आवरत झाळेळा व बह्मवेच्यांतील शरण
१२४ सहषिंव्यासप्रणीर्त श्रीहैरिवशपुराणं । [ अध्याय
श्रीसान्वृती देवगणेः सह । ब्रह्मा जह्मक्रिदा श्रेष्ठो देत्यें बचनभनवीत ९ बँह्मोंवारचे ।
पीनोठत्थि तव भक्तस्म तपसानेन सुव्रत । वरं वरच भं ते यथेछं कामसाभाहिे 8० ततों
हिरण्यकाशपु: प्रीतात्मा दानवोत्तमः । कु्यांजालिपुट: श्रीमान्कचनं वॅद्मजञंवीत ११ हिरें-
फ्यकशिपुरुवाच ॥ न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः । न. मानुषाः पेज्ाचाश्व निह
न्युमा कथचन १२ कवयो नेव मां कुद्धाः सर्वलोकपिनासह । शपेयुस्तपसा युक्ती बर एष |
वृती मया १३न शखेण न चाखेण गिरिणा पादूपेन च । नं छुष्केण' न चाळण त्वां
चान्येंन से वचः १४ न स्वर्गेःप्यथ पाताळे नांकाडी नोबाविस्थळ न वोभ्येन्तरराऱ्यक्षेने
ववाप्यन्येन समे वधः १५ पार्णिप्रहारेणेकेन सभृत्यबळवाहंनस |! यो मां नाठायितु ॑ाक्तः त
मे मुत्यु भोविष्वाने ८६ भवेयमहमेवाकः: सोमो वायुहुंतारान: । साठेलं चान्तारक्ष चे नक्षा
त्राणि दिशो दृश । अहं क्रोधश्व कामश्व वरुणो ढडामदो यम: १७ धनंदख धंनाध्यक्षो
यक्षाकिपुझपाधिपः । मू[तिमन्ति च दिव्यात भसाख्याणे महाहवे । उपतिष्ठन्तु देवेश सर्वलार्
कर्यितामडन् १८ फ्तामह उवाच ॥ एते दिव्या कंरास्तात मया दत्तास्ववाखुना; | संर्वोन्कां-
म,नल्पभावात्माप्यास त्वं न संशय: १९ घेशंपायन उवाच ॥ एवळुक्त्वा स भगवाच भगा-
माकाऱामेव च । घेराज्यं बह्मसदनं नह्मषिंगणसेवितस् २० ततो देवाश्व नागा गन्घवी
छनेनिः सह । वरप्रदानं शुत्वेव पितामहंख्रुपास्थिताः २ १ देवा ऊ्चु: ॥ वरेणोनेन भगवे
घिब्याति त नो सुर: । तत्म्रसीद्स्व भगवन्वधो5प्यस्य विचिन्त्यताम् २२ विशञांपायन उवाच
ह नोडल तीच अत सनत बेल400000000000 तीची
श्रीमान् चराचर गुरु, जह्मा त्या देत्यास अदे हणाला ९. बझा:-हृ सुक्ता; तज भक्ताच्या
या तपाने मी संतु झाला आहें. तुझें कल्याण होवो. वर माग. तुझा मनोरथ यथे परि-
पूर्ण होवो १०. त्यानंतर ज्याचें चित्त प्रसन्न झाले आहे अस्म दानवोत्तम ओमान हिर-
ण्यकशिपु हात जोडून हें असें वचन बोलला ११. हिरण्यकाशेपु: -- देव, अर, गंधर्व,
पक्ष राक्षत, उरग, मानुष, व पिज्ञाच मला कोणत्या री रीतीने न मारतालं १२. आणि
हे सर्व लोकांच्या पितामहा, रागावलेले तपोयुक कषीही मला हाय न देतील; हय
वर् मा ठुजपातून मागत आहे | १३. मला शत्रानं मरण येऊं नय. अस्त्राने. येऊं नये
पवत व वृक्ष यांच्या आंवातासं मी मरू ने. शुओक, आर्द्र व अज्ञांच ठपऱ्याही
कागत्या वस्तूने माझा वध न व्हावा १४ स्वगांमध्ये मळा मरण येऊं नये
पाता, आकाश ब भूपृष्ठ यांतील कोठेही मी मऊ नये. राव, क्िवस व त्यांचा
सधिकाल यांमध्ये व दुसर्या कश्यानेही माझा वघ डोऊं नय १५. जह एकाच हस्तप्रहा-
राने भृत्य, सेन्य व बाहनें यांसह माझा नाश करण्यास समथे असेळ तो माझा म्त्य
होईल १६. मीच पूर्य, चंद्र, वायु, आभे, जळ, अंतरिक्ष, नक्षत्रे, दहा दिशा व्हावे. मा
9 काम, वरुण, इंद्र, यम १७, धमाध्यक्षे व यक्ष आर्णि किंचर यांचा आवे
पति कुषेर होइन. हे सर्व लोकपितामह् देवेशा, महा संग्रामांत सर्वे अस्त्रे मामाने मा द्या-
| ता कर राहोत १८. पतामह:--वा राक्षसा, हे सर्व दिव्य व अळ्धुन वर मी तुळा,
. पुळेळे आहेत. ड्या ३४. __? रिव ही | का पु
1. जलात १ गत काही छाव ४.
चाह र र. "- मह्लापगणांनीं सेविलेल्या विराटू--संबर्धा बह्मसंदू-
नसि आकाश मार्गाने गेला २०, त्यानंतर हँ. वरप्रदांन ऐकन देव, नाग, गंधर्व, माझे.
काशात. एत पेतानहापाली बेळने उमे. राहिठे २१, देव-हे मधय) या च्या
य _____ भविष्यंपर्व । १२५
भगवॉन्सॅर्वभूतानांमादिंकर्ता स्वथंप्रंसुः । सखा च हंव्यकव्यानामध्यक्तर प्रकृति्धुचः रड
सवळाकाहत वाक्य भुत्वा देवः प्रजापांतिः । आश्वासंयांभोसं सुशन्त्स शीत वचनांबाभे: २४
अवडश्य त्रिदशास्तेन प्राप्य तपसंः फळसं । तपसोन्ते सं भगगवान्वंधं दिष्णुः क' रिष्याते २
एतच्छुत्वा सुराः सव वाक्यं फपॅ्कजजन्मनः । स्थाने स्थानाने [दव्याने प्र तंजग्सु खंदा
नवता; २६ वशपायन उवाच ॥ लब्यसांत्रे बरे तस्सिन्त्सर्वा: सो$वाघत प्रजाः । हिंरृण्य-
कादापुदेत्या वरदानेन दर्पित: र» आश्रमेषु सुनीन्सर्वान बाह्मणान्सारिनत्रताचू | सत्यधर्म
रेतान्दान्नान्यषयासमास वायाच २८ देवांख्रिसुवनस्थांच्वा पराजित्द महासुर चलाक्ये
वशमांनीय स्वर्भे वतांते दानवः २९ यंदा वरमदान्सत्तव्वादितः कालठंधमणा । याजझियानक-
राइत्यान्द्वतानप्ययाक्षेयाच' ३० तदादित्याश्व साध्याश्व विश्वे चं वसवस्तथा' । रुंदा देवगेणा
यक्षा दवाहूजमहपषंयः ३१ शरण्यं शरणं विष्णुझपतस्थुर्मह बठसू । देवं दुवमंयं यज्ञ वहादेके
सनातनभ्र २२ भूत भव्य भावेष्यं च प्रजांलोकनमस्कृतस् । देवा ऊचुः | नारायंण' महार
_ भाग दव त्या शरण गताः ३३ त्वे हि नः परमो धाला त्वं हि न: परमो रारुूः | त्व हि नः
परसा दुवा अह्मादाना सुरोत्तम ३४ त्वॅपझामळेंपत्राक्ष शातंपक्षभयावह । क्षेयाय दितिवंर-
शस्याक्षयाय भव न मभो ३५ व्राथस्व जहि देत्येन्य हिःण्यकाशेपं प्रभा । विष्णुस्वांच त
त असुर आह्याठा माराल, यास्तव कृपा करून याच्या वधाचाही उपाय-योजन ठेवा- २२
केशपायन---तेव्हा तो भगवान, सर्व लोकांचा आदिकर्ता. स्वयंप्रभ हेव्य--कंव्यॉचॉ!
उत्पादक, अव्यक्त, प्रक्षातेरूप, नित्य, व तेजोरूप प्रजापाते तें त्याचें सर्व लोकांचे हित
करणार वाक्य एकून अशा शीत वचनजलानें त्यांचें सांत्वन करिता झाला २३,२५४. हें
देवांनो, त्याला तंपाचें फळ अव$्य मिळाले पाहेंजे. तप संपलं ह्मणजे भगवान विष्णं
त्याचा वध कराल २५. कमलापासून उत्पत्न झालेल्या देवाचें हे वाक्य एकून संब देव आनं-
दयुक्त झाले व आपापल्या दिव्य स्थानी गळ २६. वेशपा्यनः-वर मिळंतांचंतो | दरण्य-
काशषपु सव प्रजेला पीडा देऊं लागला. वरदानानें दर्पित झालेल्या त्यानं संवोस जाहि
काई करून सांडळ २७. त्या वीर्येवानानें आश्रमांमध्ये असणाऱ्या सर्व मनींना, तोक्ष्णे
नत करणाऱ्या, सत्य व धम यांत रत असलेल्या व इंद्रियांचे. दमन करणाऱ्या बाहेणांमॉ'
भयमात केढ २८. तो महाअसुर दानव त्रिभुवंनस्थ देवांचा पराभव करून वः सर्व कलो कय
आपल्या वश आणून स्वर्गात राहूं लागला २९. जेंव्हा वरमंदाने' उन्मत्त झोलेला व कांलं-
नपान ज्याला प्ररणा केली आहे अंसा तों दानव देत्यांना यज्ञांतील भागांचे भोक्ते वं
दुवाना त्यांचे अभाक्ते करता झाला तेव्हां आदित्य, वसू, रुद्र, साध्य, विश्वेदेंव'
देवंगण;, यक्ष, देव, बामण व महर्षि शरण जाण्यास योग्य असलेल्या महाबलवॉमे
वष्णूळा शरण जाऊन त्याच्यापाशी उभे राहिले. प्रक शभ देव, यज्ञ, बह्मदेव, सनातन
भूत, भव्य, भोविष्य, व प्रजा आणि सर्व ढोक यांच्याकंडूने नंमस्कृंत अक्ञा देवाची तें
अशीं स्तुति करू लागले. देवः "णह नारायण, हे महाभाग, हे देव, आह्मी तला गारेणं
_ आला आहो ३१-३३ तूच आह्मांस अत्यंत तूप्त करणारा, तृंच ओमचां परम गरु. वं हँ
__ शुरात्तमा, तूचं आह्मां बह्मादिकांचें परम देवत आहेस ३४. कमलीच्या निर्मल पाकळी
__ समोर्ण ज्याचे नें आहेत व शंत्रपक्षाला जो भयावह. आहे अशा हे प्रभो, तं दितिव-
च्य येद्रॅः
_ शाचा क्षय व'आमच्या वंशाचा अक्षय करणारा हो ३५. प्रभो आमचे रक्षण कर. देव्येंद्र
महर्षिंव्यासप्रणीतं श्री हारिवशपराणं ।' / अध्याय
१२५
देका प्रतिपत्ट्यथ सा. चिरं
भयन्त्यजध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम् ३६ त्थंव वाड
एथ तं सगणं देव्यं बरदानेन दापेतस् ३७ अभध्यसमरेन्ह्राणां दानवे १ कल तन ठा । यी
पायन उवाच ॥ एयउुकत्वया स भगदान्विसूज्य विदिवोकसः ४८ ब्ध संकल्यायेत्वा तु ॥हेर-
ण्यक!दोपोः प्रभु: ३९ सो5वचिरणेंब काळन हिमवत्पाश्वमागतः । किं तु. रूपं सभास्थाय
निहन्म्यनं समहासुरम् .० यात्सद्धिकरसा्ु स्याद्दघाय विज्लुधद्विष£ । अनुत्पत्न॑ ततश्वक्रे
सोइत्यन्तं रूपमास्थतः ४. नारारहसनाधृष्यं देत्यदानवरक्षसास् । सहायं तु महाबाहुर्ज-
ग्राडाझारसेव च ४२ अथोकारसडायो5सो भगवाच विष्णुरव्यय:| हिरण्यकादेपोः स्थानं जगाम
प्रभुरीश्वरः ४३ तेंजसा भास्कराकार: कान्त्या चन्डइवापरः। नरस्य कुत्वार्धतनुं सिंडस्याधंतनुं
विभः ४४ नारासहंन वपुषा पार्णिसंस्छृश्ये पाणिना | ततो5पड्यत विस्तीणा दिंग्यां रग्थां समनोर-
मान ८५ सवकामयुनां शुत्रां |हिरण्यकाशिपोः सभाज । विस्नीणा योजनदातं दातमध्यर्धमच्छू--
ताम ४६ विहायसीं कामगसां पंचयोजनसुच्छिताठ । जराशोकक्ुमत्यक्तां निष्पकंपां शिवां'
शुभास् ४ आुभासनक्ती रम्यां ज्वलन्तासिेत्र तेजसा । अन्तःसालळलळसंयक्तां विहिता विश्व-
कसंणा ॥ दिव्यरनसयेवृक्षेः फलपुष्पप्रदेयुतान' ४८ नीलपीतासितः्यामेः सितेर्लोहितके-
रॉप । अवतानस्तथायुल्मेमंजराशतधारिभिः ४९. तिताभ्रघनसंकादया पुवन्तीवाप्स . रश्यते ।
धन्यासनवता रम्या ज्वलन्तीसेव तेजसा ५० प्रभावती भासवरा च दिव्यगन्धमनोरमा |
हुरण्यकाशपूस मार. विष्णु:-अहां देवांना, तुझी भय सोडा. मी तुहांठा अभय देतो ३६
त्याचम्रमाण दुवांनो, स्वगास प्राप्त व्हा. उशीर लावं नका. हा मीः आतां वरदानाने दर्षित
झालल्या क अमरसश्रेष्टांस अवध्य असलेल्या देत्यंद्रास त्याच्या पारवारासह मारतो. वेशंपा-
यन -अर्त बोढून व दुंवांचे विसजेन करून त्या प्रभनें हिरण्यकाशिेपच्या वधाचा संकल्प
कळा २७--३९. ता लागलाच हिमालयाच्या पाश्वमागी आला. मी आतां काणतें रूप घेऊन
यामहा अतुराचा वध करू ४०. त्या देवशजूच्या वधाला उचित वसत्वर सिद्धकर असेंच रूप
मठा पतळ पाहज. अस्ता विचार करून देत्य, दानव व राक्षत यांसपरानव न करतां येण्या
सारख नारासहाच रूप त्यान घेतल. त्याने अयोनिसंभव परम रूपाचा स्वीकार केला. त्या
महावाहून आकाराठाच आपल्या सहायास घेतलं ४१,४२. नंतर ऑआंकार ज्याचा सहाय-
कत आहे, असा ता अव्यय भगवान् विष्णु, प्रभु, इश्वर, हिरण्यकशिपच्या स्थानी
गठढा ४३. ता तेजान भास्कराकार व कांतीने दुसऱ्या चंद्रासारखा. होता. त्या विभनें
आपला अध। तनु नराची व अधी सिंहाची केळी ४४. याप्रमाणे नारासें हाच्या शरारानं.
हातान हातास स्पर्श करून भगवान् विस्तीर्ण, दिव्य, रम्य, मनोरम. सर्व मनारथसुक्त;
श्र, शाभर यांजन लांब, दाडशं योजन रुंदू, पांच योजने उंच आकाशांतन इच्छे-
पमाण गमन करणार, जरा, शोक व श्रम यांनीं राहेत. अचंचल शिव व. शुभ अश्ा
हहरण्यकारापूच्या सभत गेला ४५-४७. ती शुभ आसनांनी यक्त, रम्य व तेजाने जणं काय
जळत असल्यासारखी होती. ती अंतर्जल्यक्त, विश्वकर्म्यानें केठेली दिव्य स्त्नमय व
फल-पुष्पाद् देणाऱ्या वृक्षांनी युक्त होती ४८. तिच्या छताला निळ्या, पिवळ्या
. काळ्या, पांढऱ्या, व लाल रंगाच्या झालरी लावलेल्या असून मध्यभागीं शेकडा गच्छाकार
मांडे लावलेले होते ४९. झुश्र अभ्राप्रमाण दिसणारी ती जणं काय जलांत तरंगतःच होती...
को. सवातम आसनयुक्त रम्य व तेजाने प्रदीप्त हाका. ५०. ता प्रभावाढी,,
"च सा ्वतचन्द च सूर्य च पावक च स्वयं प्रभा "१३ दाप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयन्ताव
भास्कर । सन चकामाः प्रच्रा ये दिव्या थे च साठुषा; ५४ रसवन्तः प्रभताश्व भक्ष्य-
भाज्य तथाक्षयत्र् । पुण्यगन्धा. स्रजस्तत्र | मत्यखुष्पफलडमाः ५५ उष्णे शीतानि तोवारनि
सात चाड्णान सान्त वे । एष्पितात्रान्सहा गशाखान्मरवालांकुरधारिण; ५६ लतावितानसं-
च्छत्नान्त्सारत्सुच्च-सरःसु च । मनोहरांश्व ववधाने ददशा स तदा प्रभु: ५७ इमान्बहु-
विधास्तत्न सृगन्दा दहशे दुतर । गन्यथवन्ति च उष्पाणि रसवन्ति फलानि च ५८ तानि
शांता तायाने तत्रतत्नर सरांसिच | अपश्यत्दवेतीय[ने सभायां शतशो विश £ ५२
'माठन, अग्डरकेत्व शत्तपततेः सुगन्धथिभिः । रक्त: कुबळवरन।लः कसुदेः संयतारनिच ६८
“सकातधातंरा्ेंश्व राजहंसेः सुरामेचे: | काद्बश्वयक्वाकश्व सारसेः कररेरापे ६१ विमळस्फ-
वटकाभान पांडराटद्लांनच । कळहसांपद्मात्याने सारिकाभिरुतानि च ६२ भन्धवत्यः
'शुभास्तत्र पुष्पसन्नारिपांरशी; च्ट्वान्पादइपाय्नेषु नानापुष्पघरा लता ६३ केतकायोक-
“सरला: एुन्नाग्रतिळकाजुंना: ॥ च्वूतानापानागपुष्यपाः कदुंबबकला घवा; ६४ प्रियंग पाटली-
जाडा तनय य ० 2 यी
“भास्वरा, ब दिव्य गंधाने मनोरम असलेली सभा कवल सुखरूप नव्हे, द:खरूप
नव्ह, शीत नेव्हे व उष्णही नव्हे अशी हाता ५१. त्या सभेला प्राप्त होऊन
अवा, तुण्णा, ब उ्लानि कधींच अनभवावी लागत नाहा. नानारूप, विचित्र,
आतमास्वर, रत्वप्य व दिव्यस्तंभांनीं ती रचलेली हाता. ता शाश्वत व अक्षत सभा
स्वयप्रध्ता असून चंद्र, सूर्य व आने यांचें एिने आवेक्रमण केलं होतें ५२, ५३. स्वर्ग-
रठावर असलेली ही सूयांची जणं काय निर्भर्सनाच करांत हाता. दिव्य ब्र मानष असे
सव काम तेथें पुष्कळ असन ५४ ते सर्व *सवानू व हवे (तितक होते. तिच्यामधील भक्ष्य व .
भाज्य अक्षय असे. त्रेथें सुंदर सुकासाच्या पष्पमाळा हात्या. पुष्प व फळं यांनी. सतत
रफ असलल वृक्ष होते पप. त्या समेत उष्णकाळी शात जल त शीतकाळीं विपठ उष्ण
सढ 'सळत असे. ज्यांची अग्रे फुळढीं आहेत. ज्या कावळे अंकुर धारण करीत आहेत
ज्यांच्या शाखा फार मोठ्या आहेत. .व जे लताच्या वेस्तासंनीं झांकून गेळे आहेत असे
पनाप्रकारचे मनोहर वृक्ष तो प्रभ त्यावेळी नद्या ब सरोवर यांच्या कांठी पाहता
साठा ५६,५७. त्या सिंहाने असे नानाप्रकारचे वृक्ष तंथ. पाहिळे सुवासिक पष्पेंव
रसाळ फळ त्याला.त्या सभेत 1 इसळा ५८. शात जर्ले, ठिकाठकाण'ची' सरोवरें. व सर्व
ताथ प्रभूने त्या सश्षेंत जतशः पाहिली ६९. नांठ कमल, शुभ्र कमले, सगंधी शतपत्न
कमळ, लाळ कमळे, काळीं कमले इत्यादुकाना तो. तार्थ युक्त होतीं ६०. आपापल्या
यासह दुवांस प्रिय असलेल्या धाता पक्ष्याना व राजहंसांनीं, कादुंबांनीं, चक्रवाकांच्या
यागाने सारसांनीं व करर पह्र््याच्या यांगानंही तीं. तीर्थ भूषित झालीं होती ९
झद्ध स्फारेकाप्रमाणें त्यांचें जळ स्वच्छ हात. त्यांत पाढरां अष्टद्ळ कमळे होती. कलळ-
हैसारची गीते 'व स्थारिकांचे ध्वनी ये थ एकू यत असत ६२. सुवासिक, शुभ, पष्पमंजिरी
रण करणाऱ्या व नानाप्रकारच्या पष्प ना भरलेल्या अशा लता त्या सभेतील वृक्षांच्या
अमावरून ठॉबत असलेल्या त्या ।सिहानं एाहिल्या ६३. कवक अशा[क, सरल, पुत्नाग,
श्य्ट महर्षिव्यासभ्रेणीतं श्रीहॉरवंदापराणं । [ अध्याय£
कक्षा: खोल्मल्य सहाःरमकाः | शाळास्तालठाः प्रेयाठाश्व चंप्काच्व सनारंमाः ६२१ तथ
त्वान्येःव्यराजन्त सभाया पाष्पतता डुसा: | वेदडसाश्व दवरसानाका दादाझसज्वालितप्रभा: ६६
शकन्ययबत: सुझास्वासव बहुताटससच्छ्याः । अजनादाकबणांभां भ्यान्त वजुलकाउडसा: दड
करणा वत्सना भख्यिपनसास्कदर्ने:सह । नीळा झुसनसश्ववपीहाम्लाश्वत्थतिदुकाः ६८ प्राचा-
नासऱ-लकालांधभ्रामाठका सददारवः । आअआामग्रातकास्तथाजवबू लकचाः शोंलवबाळका: ६९
सजना: कन्डुरवाी पतगा: -कटजारतथा । रक्ता: कुरनकाच्यव चापाश्रवागरांभः सह ७५
करंदबाज्कव भव्याच्व दाडेसीबीजपरकाः । कालीयका दुकुूळाच्व ।हेगवश्तेलपार्णकाः ७२
षजरा नालक्रराश्र्त पगवूक्षा हइरातकाः: । समधकाः सप्पणाश्व ! बल्वा:ः पारावतास्त्था ७्ऱ्र
पनसाश्व-तमालठाध्व नाबाअखल्सलतावूता . ढताश्व वावधाकारा: पत्रषु५्पफळापगा: ७३
एत चान्यं च घबहवस्तत्र कावनजा द्रसाः । नानापुष्पफलांपंता व्यराजन्त ससततः टें
वक्काडाः रातपत्राख्यव सत्चकया कलसारकाः | जष्पतान्फालताय़ांश्च सपतान्त सहादुसानू: ऊप्ड
सनन्पातारूणास्तत्र पाइपय़रगता छेजाः । परस्परमवैक्षन्त प्रह्हा जीवञीवका: ७६ [१५८८]
हात श्रात्हा० ख० हार" भावष्यपषाणे एकचत्यारशा५ध्याय:॥ ४१ ।।
'"चशध्पास्त उवाच ॥त्स्यांसभार्यां दुत्यन्दा ॥हरण्यक्रारोपः प्रभः । क्षासीन असने
द्व्य नल्यमार्ञज ्रमाणत २ द्वाकरानभ रम्थ दिंव्यास्तरणसंते । रराज साचर राजन
| न्वलत्कांचनकुण्डल: २.तस्य दत्मपतसद [विरजस्क समततः£ । द्वब्यगन्धवहस्तत्र भारुतः
ततल यया म य य “2
(अैळक, ,अटुन, आम्र, नीय, नागपुष्प, कदुंब, बकुळ, धव ६५४. प्रिबंगु, पाटलीवक्ष,
रमल्मळावृक्ष,:हारिद्रक, साल, .ताळ, प्रियाळ, मनोरम चंपक, व असेच दुसरेही कललंठे
सन्या ज्ममध्य शाभत हाते. दावाभीप्रमाण ज्यांची प्रभा दीत्त आहे असे-वैद्दभवक्षांचे
सच ५,८२६. ज्यांत्व.स्कध फार मोठे आहेत, शाखा चांगल्या आहेत, जे अनेक ताड उंच
भाहेत, व काजळासारख्या अशोकांच्या वरणाप्रमाणें ज्यांची प्रभा आहे,असे वंजलक वक्ष
तर्थ र्यु७कळ हीते ६७. वरण, वत्सनाभ, पनत, चंदन, निळे, पुष्पयुक्त व पिवळे अम्लवक्ष;
अश्वत्थ, 1तेदुक&८. प्राचान, आवळीचे वक्ष, लोभ, मालिक, मद्रदारू, आम्रातक, जंब
लक, शलवालुका &९.-सज, अजुन, कंदुरव, पतंग, कुटज, लाल कुरबक, नीप. अगरु
भव्य कदुब, दाळींबी, महाळुंगी,-कालीयक, दुकूल, हिंगु, तेल पर्णिका ७०,७१,खजपर्ची
झाड, नारळी, .सुपारीचीं झाडे, ठिरडे, मोहा, सप्तपण, बिल्व, पारावत,:फणस. तमाल.
इत्यादि वृक्ष नानाप्रकारच्या लतांनीं व गुल्मांनी आवत होते. प्रतने, पष्पें व फले यांनी ति
सुक्त असलेल्या विविध आक्राराच्या लता तेथें. होत्या ७२,७४३. हे व असेच दसरेही अरण्य-
वक्ष तथ हाते.ःते अनक पृष्पफलांनी युक्त व समंतत: शोभत होते ७४. चक्कोर, शतपत्र. मत्त-
_ कोकिळ, साश्का .इत्यादि पक्षी पुष्पित व ज्यांची अग्रे फलयक्त आहेत अशा महाव-
ल्षांवर थऊन पडत होते ७५. मत्स्यादे इतर जीवांवर निर्वाह करणारे लाल, पिवळे, व
- अरुणबरणाचि वृक्षांच्या भमरभ्नाजी.असलेळे पुक्षी मोठया आनंदानें .फरस्पहांस पह्मत..होतें ७9६.
_ झले-त्रीमहा» शि०्हरि०-भदिष्य० एकेचाळिसावा अध्याय समाप्त झाला] ४१॥
____ स्वैश्लंपाबरनः-त्य़ा समेत दिव्य, प्रमाणतः त्सरशें हात, सूर्यासारखें रम्य व.रिव्य आस्त- ी
__ >. र्ण़ानंत्युक्त अच्चा आसजावर बसलेला प्रभ देत्येंद्र हिरण्यकशिप आतिकय.. झोभत.
क
नीं. यक्त असळेळा ,तो,फरास्वेळ.तसान्व अतिशय - शोभत. होता १७१.
बरे. _ भविष्यपर्वे | | २२९,
खुसुखो बबी & तज देवाः सगन्यवो गरजेरप्सरसां वृताः ॥ दिव्यताळेन दिव्याने जद्यर्गी-.
'तानि गायना: ४ विश्वाची सहजन्या च प्रम्लोचेत्यभिंबेभ्षुता । दिव्या च सरेरमेया च.
संमीचा पुंजिकस्थला ५ मिश्चक्रेशी च रंभा च वित्रसेता छुचित्सिता । चारुनेचा घताची
चच सेनका चोबशी तथा ६ एता: सहसशस्काऱ्या सृत्यगीतविद्यारदाः ।) उपतिष्ठान्लि राजाने
हिरण्यकादाष तदा ७» हिरण्यकरशिपुस्त्त विविञ्ञाभरणांबरः । सख्रीसहसेः पारिवतनस्तस्थो.
ज्वाठितकुण्डलळः < तचासत.नं महाबाहु हिरण्यकाशपुं प्रथुख । उपासा*्त दितेः सुवा: सर्वे
लळब्धवरा5 उरा ५९ बाळवराचनस्तत्र नरक: पाथाबजयः । प्रहादी वबिप्राचित्तित्ते गविष्श्व
महासुरः १० अहंता व्यावहंता च सुभवा; सुमतिः स्वरः । घटोदरो खहापार्श्वः कश्थन:
पिठरस्तथत ११ विश्वरूपख्य रूपख्य विरूपस्थ सहायातेः । दुशश्रीवख्व वाळी च मेघववसा
महारव:. १२ घटामत विकडठामच्य संहादख्वेज्वतापनः । देत्यदानवसंघास्व सर्वे ज्वाळितक-
ण्डलाः ५३ खाग्वणी वाडूगमेन: संव सव सुचारतत्रताः । सर्वे लब्धवरा शूरा: सर्वे विगत-
'सृत्यवः १४ एते 'बान्ये च बडदो हिरण्यकशिपुं भुम । उपासन्ने सहात्सानं सर्वे दिव्यप-
'रिच्छदा; १ ५ विसानेविनिधेरग्रयश्राजसानेरिवा्नाभे: | खगबिणी भूषणधरा यान्ति चा्यपाते
हेळया , दावेचित्रामरणापेता वाचिजवसबास्तथा | विचिवशखकव'चा विचिचध्वजवाहना: १७
हेन्द्रेचाएसंक्राशि नचिथेरयदेवरेः । अपुपितांगा दितेः पुत्रास्तसुपासन्ति नित्यहाः १८ तस्यां
बाा०००-०-५-->----
त्या देत्यपतीच्या सभेत समन्ततः मंद, धुळीने राहत असलेला व सुंगंधयक्त असा
समोरचा सुखकर वायु वहात होता ३. अप्सरांच्य गणांनी आवत झालेळे गंधर्बोसह
गायक देव दिव्य बाळाने गाणीं गात होते ४. बिश्वाची, सहजन्या, प्रम्लोचा, आभि-
विश्रुता, दिव्या, सारभया, समीची, पुजिकस्थला ५, मेश्रकेशी, रंभा, चित्रसेना, शुचिस्मिता
ज्ञारुनेत्रा, घुताची, मेनका, उदशी &, या व दुसऱ्याही नत्य-गीतामध्यें विशारद असलेल्या
खहुस्रावांथे अप्सा त्यावेळीं त्या हिरण्यकज्चिप्राजाची सेवा करीत होत्या ७. ज्याची कंडलें
दोघ आईल आणिज्याचीं आभरणं व वरं विचिञ आहेत असा हिरण्यकांदीप सहस्रावाधे
स्तरिम्रांनी परिकाशिते होऊन बसला होता ८. मार्गे ज्यांना वर मिळाळा आहे असे सर्व
तचे पुत्र तर्थ बसळल्या महावराहु हिरण्यकशिपु प्रभूची उगशसना करीत होते ९. विरो-
चनाचा पुत्र बाळ, नरक, पाथिबी जय, प्रल्हाद, विप्नाबाते, महाअसुर गविष्ठ १०, अहंता,
क्राघहेता, सुंमना, सुमति, स्वर, घटोदर, महापार्श्व, कथन, विठर १२, विश्वरूप, रूप,
विरूप, महाद्यांत, दशयीव, वाळी, मेघवासा, महार्व १२, घटाभ, विकटाभ, संऱ्हाड,
द्रतापन, इत्यादि सर्व दीप्त कुंडलांनीं यक्त असलेले देत्य व दानवांचे संघ त्याच्या
सेवत सज्ज होते १३. ते सर्व माळा घातलेळे. मोठे वक्ते व सर्व उत्तमप्रकारे वताचरण
करणार हात. त्या सर्वानाही वरप्राप्ति झाळी होती. सर्व झूर होते. सर्व मत्यशून्य होते २९
हे व असंच दुसरेही पुष्कळ देत्य महात्म्या प्रभ हिरण्यकशिपूवची उपासना करीत होते. ते
संत्रे दुव्य सामग्रीचे युक्त होते १५. ज्वालांच्या योगाने विराजभान होणाऱ्या नानाप्र-.
कारच्या सवाततत्र विम्नानांनी माळा धारण करणारे व भषणयक्त असे ते सर्व सहज"
छाढन जात-येत होते १६. ते विचित्र आभरणांनीं युक्त, विचित्र वसे नेसणारे, ज्याची
काखे व कवचेंही विचित्र आहेत, ज्यांचे ध्वज व वाहने विचित्र आहेत १७, महंद्वाच्या
क्रतुष्यासारख्य़ा विचित्र वश्लेष्ठ बाहुसूषणाना ज्याचा अर्ग भाषत आहेत. असं दिताचे
१७
2१३० महर्षिंव्यासप्रणीत श्रीहरिवंदापुराणं । [ अध्यादेश -
"सभायांभंदुब्दायामसुराः पबतापम्थः । हिरण्यखुकुटाः सर्वे दिवाकरससप्रभाः १९ कनकम-.
पेणावचिक््वोदकायासुपाहतरक्षसहसवीथिकायाम् । स ददर्शी दगाधिपः सभायां सुरुचिरद-
“संगवाक्षसंवतायाच २० कनकविसलहारभूषितांगं दितितनयं समृयाधिपो ददर्शी । दिवसक-
'स्करप्रभं ज्वलन्तमसुरसहसख्रशणेनिषेव्यभाणस २१ [ १६०९ ] इझते श्रीमहाभारते खिलषु
*हॉरवंशे भाविष्यपर्वणि नारासहे दिचत्वारिशोदध्याय: ॥ ४२ ॥
नंशपायन उवाच ॥ ततो चष्टवा महाभाहु काळचक्रन्विगतम । नरसिंहवपुदछत्ने भस्म-
ख्छननसवानठस १ [विकाचतसठ तस्य नार,सहस्य भारत : रूपादार्ये बमी तत्र सहस्शाश-
साक्षभळ् २ अहोरूपसिदे चच शुखकुद्दुसन्षिभम् । अज्ञवत दानवा सर्वे /हिरण्यकरिपश्व
सॅ: ३ एव हे बवतां तेषां निद्ग्धानां सहात्मनास् । नारातहेन चक्षुभ्या चाोटिताः कालध-
मणा ४ हिरण्यकशिपा, षत्रः प्रहादी नास वीयवाच । दिच्येन चव्छुषा सिंहमपश्य दहेवसाम-
तम् ५ त दृष्टा रुक््सशेळानमपूर्वा तनुस[स्थितस् । विस्मिता दानवाः सर्वे हिरण्यकाशीपश्व
सः ६ मद्लाद उवाच सहाराज सहाबाही देत्यान्यमादिसंभव । न आतं नेव दृष्ठं च नार-
सिहामड बपु: ७ अव्यक्तप्रमवं दिव्य क्रिमिदे रूपसद्धुतस् ३ देत्यान्वकरणं घोरे शेसतीब
सनासि न: ८ अस्य इवाः-शररस्थाः सागराः सारतस्तथा । हिमवान्पारेयातरश्व येचान्ये
४४00 ४0॥00001र्171000000 पयतन
क“
सुत्र त्याची नित्य उसना करितात ९८. त्या देव्य ससेमध्यें पर्वतांचीच ज्यांना उपमा
आहे असं सुवणाचे मुकुट घातलंले, जर सूयासारखी ज्यांची प्रभा आहे असे अनेक असुर
हात १७. जला चाहाकडे अभतेसुद्र हस्तिदृत्ती खिडक्या आहेत. जिच्यामध्यें सोन्याची
'रत्नजाडंत-बादेका ( ओटा ) आहे, व ज्याच्या आंत रत्नजडित हजासें मार्ग केळेडे
"आहेत अशय समत ता. मुगराज प्रकट झाला २०. ज्याचें अंम सोन्याच्या झद्धहारांनीं
षत आहे, दूयांच्या ।करणांप्रमाणे ज्याची प्रभा आहे, जो अंग्रकांतीनें आतिशय दीप्त
व सहुस्रावाधे असुरांचा मज ज्याची सेवा करीत आहे अज्ञा दितिप्रवाला त्या |
'अगराजान पाहळ २१. इत श्रांमहा ० खि.» हॉरे० भावेष्य० नारसिंहयख्यानाचा बेचाळि-
:*सावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ४२ ॥
वशपाथन---राखत गुत असलन्या अमभ्नीप्रमाणें नारसिंहशरीरानें गुप्तपणे आठेल्या
काल्चकासारख्या त्या महाबाहूस पाहन सवे चकित झाले १. हे भारता. त्या नारसें-
हाच्या सटा मानवर प्रसरठल्या हात्या. सहस्रचंद्रांसारखें त्याचें तेथें उत्तमरूप भासले २.
ते सवे दानव व हेरण्यकाशेपु “ अहो हे रूप किती विचित्र व शंख. कंदव चंद्र यां-
सारखं आहे - असं ह्लणाले ३. मारसेंहानें नत्रांच्या योमानें दृग्ध झालेल्या कालघर्मा
ज्याना प्रणा कळा आहे अश्या, त्या महात्म्यांच्या तोंडांलून असे शब्द पनेघं लागले
असता ॥हस्ण्यकाशपूच्या प्रम्हाद्सज्ञक वायिवान् पुत्राने दिव्य दृष्टीने सिहरूपानें
आढल्या त्या-देवाला आळाखलं ४, ५. अपूर्व शरीरास धारण केलेल्या सुवणपर्वतासारख्या
त्याहा पाहून सवे दानध व हिरण्यक्रशिथूही पवास्मित झाळा ६. प्रऱ्हादूः-- हे महाराज
ह महाबाहा, हे देत्यांच्या आदिसंभवा, हं 'नारासिंह शरीर आजपर्यंत आह्मी कधीं पाहिलं
नाहा व एकलहा नाही ७. याचा उद्भव अव्यक्त असून हें दिव्य स्वरूष कांहीं. दिलक्षण ३
. आहे. हे घार व देत्यांचा अंत करणारे आहे, असेच जणूं काय आमच्या मनाळा सांगत
याह ८. याच्या शसरामध्ये देव, सामर, नया, हिमाळय, पाट्यांत्र, बज दुसरही सव
४३ 1]. भविष्यपर्व । | ५३्श
कुलपवताः ९ चंद्रमा: सह नक्षतरादित्यात्वाश्विनी तथा । घनदो वरुणशेब यम: दक;
शक्पातः १० सहतो देवगन्धर्वा सुनयश्व तपोधनाः । नागा यक्षाः पिज्ञाचाश्व राक्षसा
भीमावक्रमा>ः १९ त्ह्मदेव: पशुपानेललाटस्था विभमात्तिवे | स्थावराणि च भतााने अंग-
माने तथ च १२ भवांश्व साहितोइस्साभिः संवेदेल्पगणेपत: । ब्रिमानदातसंकी्णा तथाभ्य£
न्तरजा सभा १३ सव िचत्रनं राजच लोकथर्मत्र्व शाश्वत: । हंश्यते नारासेहेईस्मन्यथेदो
विमल जगत् १४ भरजापतिश्वात्र मर्चुम'डात्स ग्रहाश्व योगराल्य मही नभद्क ॥ उेत्पातळालश्व
धातःस्मातेश्व स्जश्क सत्व च तमो मदश्व. १५ सनत्कुमारश्व महाचुभावो' बिश्वे चःदेव [म्सरसश्र्व
सवा: । काध्क कामत्व तर्थेव हषो दर्पः्व मोह: पितरव्व सवे ९६ इत्येवसुक्त्वा स च
देत्यराःजे हिरण्यनामानतावित्मयेन'। दुभ्यो च देत्येश्वरपःञ्न उग्रं महामातिः- रिंचिदधोमख:
प्राकू. १>[ १६२६ ] इति श्रांमहाखि० हर भाये > मारानिहे विंवत्वारिलो५ध्पायः:॥ ४३
वहापाययन उवाच ॥. पह्मदश्य च तच्छुत्वा हिरण्यकाशिपर्यचः. । उंवबाः'च' खअन्बान्त्सर्वा--
न्त्सगणांश्के गणा धेपद- १ सूकर ग्रुह्यतां शीघमसयता. तनमा्यत:-। यदे. वा संदावर कध्वि>-
कृध्यतक बनगाचरः २ तच्छुत्वा दानवा: सवे मूगोन्दे मामवेकसथ !: पारोक्षिपन्ते सादितासरा-
सयासासुरांजसा ३ सिहनाद नादल्वा तु पजः- निहो. महाबलः ।बभ्भेन ता. सभ्शा स्म्यां
व्याद्तास्य इवास्तकः ४ सभायां भज्यमानाया हिरण्यकदिप:; स्वयम. । चिक्षयाख्राणिं
सिहस्य राषव्याकुळले चन: ५. सवश खाणा सय. श्रेटे दूण्डमश्नं सुनेरवन. । कालचकतं तथमत्युग्रंः
पासन जाता ४ क्ला -------..-
व ॉऑ््शंऑंऑ्ऑऑऑशशााााायब्ब् अण्ड कवायती
कल्पवतः [स्थतः आहेत ९. नक्षत्रांसह- चंद्रमा, आदित्य, अश्विनीकमार.. केर... वरुण.
यम, शञचीपाते इंद्र १०. मु गते, मुनी, तपोधन, नाग. यक्ष, पिशाच: भर्यकर
परक सक्षात्त, ११, बझडेव वःपशुप्राति.हे. याच्या लळाटावर स्थितः असलेले द्रिसतःआहेत
त्यावर क॒॑जगम मूत. ९२, आम्हां सर्वे. देत्यगणांनी, जावत. झालेला तं. शेकडॉः
विमानानी व्यापळळ. हय सभा. हें सजन, सर्व. रिभुवन,- शाश्वत लोकच्भ, हे. सर्व. ज्याप्रमाणें
चद्मामक्य [वमल जनः त्याप्रमाणे, याच्या ठेकाणों सश दिसतः आहें. १४. यांचे. ठिकणी
पजायात महात्मा मनु, मह,. योग, पुथ्वी,. आकाश,. उत्वातकाल घाते. स्माते सून »: सत्त्व
तत, मदू. १५. महानुभाव सनत्कनार,, विश्वदेव'. सर्व अप्सरा,.क्रोध, काम. हर्षे, दर्प मोह
पव फ्तर, इत्यादि सव याच्या शरीरांत आहेत. १६.. महामातेः देत्येश्वर पञ, याग्रमाणे
अपल्या ॥हरण्यकशेपु पित्ययल्य सांगून, विस्मितः न, होतां. किंचिद्धोमव' होऊन पर्वींच,
"या उद्याच ध्यान कळ लागला १७: इति. श्रीमहा०- खि ० हरि ० माविष्य% नारासेंहाख्या-
नाचा तचाळसावा अध्याय समाप्त झाला ॥. ४३ ।
वेशंपायन; गणाधिप हिरण्यकशिपु गर्णांसह सर्व दान-
नास म्हणाला १," अपूब शरीर धारण' केलेल्या या. सिंहाल्य धरा. अथवा तझांलाः
हाहा सय्य वाटत. अतल्यास या. कनार्तील. पशूळा मारून सोडा २. - तें
शकून सव दानव. आनंदित हाऊन भर्यकर पराक्रम करणाऱ्या मोंद्रास सर्वतत
इसकात स्टबळाने मिववू ळागळे ३. पण पुनः सिंहनाद करून ज्याने आपल
ताड पसरळ आहे अशा अंतकासारख्या व महाबलाढ्य सिंहाने त्या रम्थ सभेला
ताडून टाकळ॑ ( अथवा सभेतीळ सर्वांना पळवन लाविडे ) ४. पण सभेचा असा
मग झाला असतां रोषाने ज्याचे ' नेऊ व्याकुळ झाले आहेत. असा स्वतः हिरण्यकशिपु
“१9२ महषिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदापराणं । [| अध्याय
कवष्धणचक तथंव च ६ धमच महचक्रसजिनं नासन[सनः: । चकमाणडं तथाधोरपाषिचक्
तथळ च ७ पेवामह तथ! चक्ते वेळोल्यसाहितस्वनच् । विित्रामडानी चेव आुष्त्यतरे चया”
हवय ८ रांड तदतं च ककाळ दडशळ तथा । अख नल्लाशरथेच बाहामत्ती तखिव
च ५ एबकनत्रतई च आय्रेयं शेशिरं तथा | वा्यव्यं सथनं नास कपाळसथ 1 नििका-
रथ ३० तेथा5प्रातेडता राक कोंवमखे तथव क । असखं हयाहास्खेय सान्यसर्ख. तथंच
च ११ पशायवमत्रजामलत सत्यमख तथाळुनद | माहुन लाकण वव संबापनाविळ प उ
जमण पावणे चेब त्वा चेव सुदारुणव । काडपदरमक्षोभ्यं घााानण तु सहाबळ र -.३
सवनन साहन च तथा सावाधरं परू । गान्यर्वससे दा्येतसा) रल च नन्दकलू ३४ प्रस्चा-
पने प्रसथनं रारणं चाखमुत्तमथ । अखे पाझुपने चेव झस्यामातिहता गातेः १५ लाल्या
जाणि सवण हरण्यक्ाडोपुलदा । विक्षेप नरयिउडस्य दामस्थाधयथाहात; १६ अभखेः
येस्ालल: चिहयावगादससुरावियः | कववस्मान्यमवसचं हसवल्तासजा्या भः: १५७स ह्यय्न-
षा नळार््ूता देत्याना सेन्यसागरः । क्षणेन छावयास्तिठ भिनाकतेव सांगरः १८ प्रा:
पशस्त्या शळंतशा भेसुशडेत्तथा । वजरशनिकळीच्व शिलळामित्वय म ऱुमेः १. सदरे:
क-पारांव्य घूळालखळपवतेः । रातघीमिश्व दोपामभिडरराप छदरुण: ८० पःरवार्य र्खेतार्तु
नभनयहार तदा । स्वल्पमप्यस्य न छझुग्णघारजपस्य नहाण्सत: उ औ ते दानबवा: पादाम्राहात-
हर्ता महईन्दवज्राभावितुल्यवभा:ः | ससतवा न्यु धतबाहुरखा:श््विताधेशीर्गा इव पत्षोर न नल स रत तत बरा यकात त्वे
पहावत सव अस सांडता झाला पु शेवटी सर्व अस्लांतील शरष्ठ व गातेमर्वकर दंड अस्क्र
आत उड काठचक, ततच विष्गुवक्र ६. मोठें धमंचक्र. अ जत या नांवाचे चक्र, एंताऱ-
चक, धार का्बिवक्र ७, ज्याचा धघ्वाने चेटोक्यांत पज्थ आहे अन्त परवामडचक्र, विचित्र
अशान, शुष्क व आद अशा आणली दोन अजनो 2 भ प्र ब उग्नझूतर, कंकाळ
उतळ, अह्माशराइय्य, ब्राझ अस्न ९, ऐबिकास, एंघ आमच, शोळिर, वायव्य. मथन
कपाळ, ककर १०, तशीच अप्रातेहत शाक्ते, क्रोंच असल हयात अस्त्र, सोम्प् अश्न २१,
जमत पशाच अत्र, तसंच अद्भुत सत्य अस्त्र, माहन शाषण, स्ताफन, विडापन शर,
थण, प्रापण, आते दारुण त्वा, अक्षोस्थ काठ महाबलाड्य क्षामणास्र १३. संव-
तन, माहन, मायाधर, प्रिय गांधर्वास्र, रत्नश्रे्ठ नंद ऊफ १०, प्रस्वापन, प्रमथन, नरणास--
संक उत्तम अख, ज्याची गति अकुंठित आडे अते पाशात अस्त्र, ही स अश्रे डिर-
ण्यकशिपु, दीप्त अश्नांत जज्ञी साड़ात टाकावी त्याचप्रमाणें त्या तिंहावर टाकता जाला
आष्मक्ततूत सूर्य आपल्या किरणांनो हिमाठयाठा जसा आवून करतोत्याप्रमाणं असुररा जानी
प्रज्वाठत अभाच्या यागानें सिंहाला आच्छ इत करून साडळ १७. इतक्यांत सागर जस]
मनाकास भेजावेतां त्याप्रमाणें क्रोधवायनें खुल्व कोठला दत्यांचा लो सेन्यसागर क्षणांत त्यः.
सहाला विवेष् अ्लांनॉ आच्छादित करिता झाला १८. प्रस, पाश, शूळ, गदा. मसळे
चन्न, अशनासारख्या शिला, मोठमोठे वक्ष १७, सुदर, कुठवाडश, झूठ, उखळ. पर्वत द २३
शता, व आते दारुण दंड यांच्या चागानहा २९० चोहाकडून त्या सिंहाला वेन क्त्प
_ मारू ठागळे. पण त्या संव अल्रांनो त्या महात््या न ऊ,जअव सिहाळा थोडीशी पुष्क्ता
माडा झाली नाहीं २१. ज्यांनीं हातात पाह धेतल आहेत, महेंद्राचे वज़ व अशाने यांप्र-
_ माण ज्यांचा वेग अ ₹ व समततः: ज्यांनो हातांत शस्र उचळडा आत. अध त दानत
४५] ___ भविष्यपर्व । डड
सुवर्णमाळःऊुलभूगितांगा नागगिदाभोगापिन उगात्रा: । सक्तावकादास विभूवितांधा हेसा
इवाभास्ति विशालपक्षाः २६ तेषां तु बादुएतिमौजता पे केयरमाळाव ळयोत्कटाने ।
तान्युततनांगान्यभितो विभान्तिपभातसूयाससमपमाणि २४ ते: भाक्षपझ्किज्वलत!वलोपमेर्म-
हाखपगः ससमावृता बभो । गिरियथा संतलवब्टिम घत छझेनांधकारो लर कन्द्रदुसः २८ तेह
न्यमानोचे महाख्रजाळे: सर्वेस्तदा देत्यगणे: सजवे: । नाकेपतासी भगबादभनापदायास्थित:
भ्रकृत्पा हिमवारनिवाचल: “६ संतापितास्ते नरसिंहरापेणा रिते छता: पावक पतेजमा |
भयादिचलः पवसोद्धता यथा महोसंयः सागरवबारिसंभवा; :७ शातिधलुर्भि: समह! 'घेया
युभान्तकाळप्रातसाऊऊरोधान । एकायनस्था ससचुलेसिह मदहासुरा: क्रो धविड यितांगा; नट
[ १६५४ |] हाते श्रीमहा ८ खि० हारे भःवेष्य० नारगिड चवुश्वत्वारिशे ब ्याक: ॥ 9४ ॥
. चैशंपायन उवाच ॥ खरा: खरमखाश्वेव मकराशीविषानना: | इडाझगउखा्यांन्ये वर 1
हसहश्ानना: १? बाठस्वयसुखास्येव धूमकेतुहखास्तथा | चन्दाधचन्थवक्काच् प्रदीक्षाशे-
उखास्तथा २ इंसकुक्कुरबक्राच् व्यादितास्या भयावहा: । पंचास्या लालिहानाच्व काक-
सप्रमुखास्सथा 2 वियजिद्वाखिशीपाऱ्य च भिशीम तचोल्कासाकेमावनाः । महाभाहा ' महाग्राहनिभाळवान्ये
५५५
तीन मस्तझांच्या नागेंद्रांप्रयाणें तेथें उभे राहिले २२. ज्यांची आग सुवणमालांनीं आकुल
व भूषित आहेत, ज्यांच्या हातांत नानाप्रकारचीं बाहुभूषणं असून त्यांच्या विस्ताराने
गाजें आवृत झालेलीं आहेत, मोत्यांच्या मालांनीं ज्यांचे देह मात झाले आउेत. असे ते
राक्षप ज्यांचे पंख मोठे आहेत अश्ा हैसांप्रमाणे शोभत होते २ ३. ज्यांचे ओज वाययतल्य
आहे अशा त्या दानवांची वाहुभूषणे, माला व कडों यांच्या योगानें उत्कट झालेलीं नीं
| उत्तमांगे प्रभात सप्रयींच्या सूयाकिरणाप्रमाणें तेजस्वी दिसत होतो. २७. ज्याच्यावरील
सम शुहा.व वृक्ष अंवकारमय केले गेळे आहेत असा पर्वेत अस्ता संतत जलवृष्टि करणाऱ्या
मेघांकडून आवृत होतो त्याप्रमाणे दाप्त अग्नीसारख्या दानवांकडून फ॒कल्या जाणाऱ्या महाअस्र-
समृडांनीं सिंह आदत झाला २५. पण त्यावेळीं सर्व एकत्र जमलेल्या. इेत्यग०, कडून भ्ारळा
जाणाराही तो प्रतापत्र नभगवानू संग्रामांत कंपायमान झाला नाहीं. तर स्वमात: च बिमालया-
सारिखा निश्वळ राठेला २६. त्या नएसेंहरूपी देवानें आपल्या अथ्नीसारख्या दीप्त तजानें
त्यांस संतप्त हेळें. त्यामुळें ते दानव भायर जलात उत्पक्ष झालल्या व वार्याने क्षुब्ध केलेल्या
लाटांप्रमाणें भयाने कापू लागले ९७. ज्यांचे देह काधाने आतिशय दौप्त झाले आहेत
असे आतिवेगवान् महाअसुर एका स्थानामध्ये स्थित हाऊन शंभर धनुष्यांनीं युगांतकाला-
सारिषे शरसंब नरसिंहावर सोडते झाडे ९८. इते श्रीमहा ० खि० हरि० भविष्य ८ नार-
िहाख्यानाचा 'चव्वेचाळितावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ४५ | ल
वेशेपायन:--- तीक्ष्ण, तीक्ष्णमुख, मकराच्या दाढांप्रमाणें ज्यांची तोंडे आहेत, वान-
'रासारखीं ज्यांची तोंडें आहेत अस व दुसो कित्येक वराहांच्या तोंडासारख्या. तोंडांचे
दानव १. बालचूर्यांसारली ज्यांचो तांड आहेत, धूमकतसारखीं ज्यांची मुखें आहेत, अर्ध-
चंद व पूर्गचंद्र यांसारखी ज्यांची तांडे आहेत, त्याचप्रमाणें ज्यांची मुघें प्रदीप्त अन्नी-
सारखी आहेत २. हुत ह कुक्कुट यांच्याप्रमाणे ज्यांची तांडे आहेत, ज्यांनो आपली तोंडे
प्रसरलां आहेत व त्यामळे जे मयाण्ह झाळे आहेत, व्याधाप्रमाणें जे जिभल्या चाटीत
आहेव, क, व गध यांच्याप्रमाणे ज्यांची तोंडें आहेत ३, विजेप्रमाणें ज्यांच्या जिभा आहेत,
१३४९ महर्षिंब्यासप्रणींतं श्रीहरिवंशपुराण॑ । [ अध्बाच£
दातवा बलदार्पिता: ९ केलासवपुवस्तस्य शरीरे शरवृ््य: । अवध्यस्य सुगेन्दस्य न व्यर्था
यचचकुराहवे '५ एवं भरूयो परान्धोरानसूजन्दानवाः शरा । मगंडस्यारासे कद्धा निः्वसन्त
इवॉारगा: ६ ते नानवदारा धोरा मृगेन्दाय समी!रताः । विळयं जग्मराकादी खद्योता. इव
पवते ७ ततश्वक्रा'ण दिव्याने देत्याः कोधसमन्विताः । मगन्दायाक्षिपन्त्यद्च प्रज्वलन्तीच
_ सवदाः द तरासीदगनं चकतेः संपताज्रिः समावतम् । युमान्ते संपरकाशादश्वन्दस्यम्रहेरिव ९.
तानि चक्ता'णे वदूनं भविशान्त विभांति वे । मेघोदरदरी घोरां चन्दसूयंत्रहा इबर १०
तानि चक्ताणि सव गे सगेन्येण महात्मता । निगीणानि प्रदीप्ताने पावकार्थिससानि
बे ११ हिरण्यकाशि पुदेत्यो भूयः प्रासूजदू जेतास । शक्किं परज्वलितां घोरां हुताशनसमप्र-
भाम २२ तामाफ्तन्ता संभक्ष्य मेड: शाक्तेमत्तमाम । हुंकारणेय रोगेण बभंज भगवां:
स्तदा १३ रगाज भस्ना सा शाक्तिमूंगन्वेण महीतले । साधवेस्फुलिंगा ज्वळिता महोल्केवः
नभशद्चुता १७ नाराचपाकेः (1हश्य सष्टा रेजे विदरतः । दीळोत्पळपळाशानां मालचाज्ज्व-
लदशना[ ३५ गाजत्वा तु ख्थाकामं विकरम्य च यथासुखम् । तत्मेन्यसुत्तास्तिवाचूतणा
ग्राणोव मारूतः , ६ ततो श्सवर्षे देत्येन्ा व्यसजन्त नभोगताः । नगमाजै: शिलाखण्ठे गि.
?रेकूटमहाप्रभेः १७.तदर्मवर्षे सिहल्य गावे निपातत महत ' रेशो दशा प्रकीणे हि खदयो
. तप्रकरा यथा 53८ तदरसोधोदातसुतास्तदा तिंहमारदस । धच्छादयन्यथा मेवा. धारानिरिव;
ण १” १ 0२00000000? ४0४ १0 0 ण 00 0000000000णपलश पण टल वन -““-
तान मस्तक आहेत, उल्केप्रमाणे ज्यांची तोंडं आहेत, असे महा ग्राह्मसारख्के बलदर्पित राक्षस
कळास।सारख्या धिप्पाड शरीराच्या त्या सिंहावर बाणांची वष्टि करत झाले; पण संग्रामांत
ते अबध्य सिहाल! कांही व्यथा करू शकळे नाहींत. सपाप्रमाणे श्वास साडगाऱ्या करागावले-
या दानवांनी आणखी घार शर पुन: त्या सिंहाच्या उगवर सोडल ६. पणः मगद्रावर
सोंडलेल त घोर दानवशर पवताकरीळ काजव्यांप्रमाणे आकाशांन कोठें गडप झालें ७: त्या
नंतर क्रोधसमान्वत दुत्य जणूं काय सवश: जळणारी दिव्य चक्रे. सत्वर मरगंद्रावर सोडते
झाले ८. त्या पडणाऱ्या चक्कांच्या योगानें आकाश, युगांतीं आतिशय प्रकाशितः होणाऱ्याः
चंद्र, सूर्य व ग्रह यांच्या योगानं जतें तसें झालें ९. पण चंद्र, सूर्य व गह जसे भेवो-
द्ररूपी घोर दूरींत प्रवेश करितात त्याप्रमाणें तीं सर्व चक्ते त्याच्या वदसत शिरलीं वः
तशींच दिसूं लागलीं १०; पण अय्नीच्या ज्वालांसारखीं तीं प्रदीह्ल झालेलीं. सर्व चक्रे त्या
महात्म्या मुगेद्रानें शिळुक सोडळीं ११. तेव्हडा हिरण्यकशिपु देत्यानें पुनः अग्नी-
प्रमाणें जिची प्रमा आहे अशी घोर ३ प्रज्वालित शक्ति सोडली १२. पण त्यावेळीं
भगवान् मूगेद्र ती उत्तमशाक्ते यत आहे असें पाहून भर्यकर हुंकारानेंच' तिहा तोडून
टाकिता झाला ११. तेव्हां मगेद्राने तोडून पाडलेली ती शाक्ते भूतलीं आकाशांतन पड-
लेल्या प्रदीप्त मडाउल्केप्रमाणे दिसू लागळी १७४: त्या सिहाकर सोडलेली बाणपोक्ते
त्याच्यापासून दूर जिचे दशुन उज्ज्मळ आहे अशा नीळकमळांच्या माळेप्रमाणें शाभता
राहहला १५. नंतर यथेच्छ गजना करून व सुखास येईळ त्या रीतीने विक्रम करून नर-
भिंह, वायु जसा गवताच्या अग्नांना उडावितो त्याप्रमाणे तें सन्य उडविता झाला १६
__.. त्यानंत॑ आकाशगत देत्येंद्र त्याच्यावर पाषाणांचा वर्षाव करूं लागले. डोंगरा -
_ एवढ्या शिलांच्या. : तुकड्यांनी व महातेजस्वी गिरिशिख्रांनो त्यांनी ती वटे
चालावेही १७. पंगशिंहाच्या शरीशवर पडळेळा तो मोठा पाषाणवर्षाव का नव्यांच्या सघॉ-
₹७ १ . | भविष्यपर्व । शश
यपबतर १ एन चत चवाळपांनांपुदेर याचा दवसा स्थिलू ; भोसवेगा नलश्रंघ्ः समा डव
पबतस् -० ततो श्मवर्षे निहते जळ षघ्नंतरम् । धाराभिरक्षसाञ्रांभिः पाडुरासात्सलं-
ततः २१ नभसः प्रच्युता धारास्तिग्सवेगा सहस्र: । आरृण्वन्त्सर्वतो व्योम | रराश्वाप-
दशस्तथा २२ धाराणां साच्षिपृधेन वायादस्खाजतेन च । वर्धता चेव वर्धेण न प्राक्षामत
कंचन २५ धारा दब च संसक्ता दसुधार्या च सर्व श:।न स्पृशान्त स्म तं तत्र निपत-
'्वाानश डाव २४ बाह्यते बवूषे वषे नोपारेष्टास तायद: । मुगेन्दप्रतिरूपस्य स्थितस्य
ाध मायया २५ इतेऊरमवर्षे तुमळे जलवर्षे च रापत । ससुजुर्दानवा मायाममरे वायु
च सवश: २६ नभसः प्रच्युतश्वेव तिग्सवेगः समत: ' जाडामाठा महारोडी दामतेजा:
ससतत; २७ स खः पावकस्तेत देत्येन्देण महात्मना । द शद्याक महातेजा दग्धुम प्रत
साजसस् २८ तमिन्डस्तोयद: सार्धे सहस्राक्षो| सतद्याते; । महता तोरवर्वेण शभनयामास
पाबकश्व २९ तत्यां प्रतिहतायां तु मायायां यांथे दानवा; । ससजुघोरसंकाश तमस्तात्र
ससततः ६० तमसा संत्रते ळोके देव्येष्वाततायघेष घे ' सबेतजसा पान्वृता दिवाकर इवा-
भा ११क्त्रतशखां भुकटी चास्य इच्सुदांनवा रणे : ठळाटस्थां बरिकटस्थां गर्गा त्रिपथ-
'आामव-३२ [१६८६] इति श्राम० [खि० हार भाव०नारासेहे पेचचत्वा, रशादध्याय:॥४५०॥
शशवाय िशऑऑऑशशशयाआ3िकिव आका
'श्माण दुशदेशांस पसरला १८. हे शतम 7 "पावळा दितांचे पुत्र मेधधारांनी पर्वताला
'मशा आच्छादित करितात त्याप्रमाणें. त्या सिंहाला आच्छादित करते झाले १९. पण.
भयकर वेग धारण करणारे देत्यांचे ओध. स॒ मुद्ध जसे मर्वतास त्याप्रमाणे आकाशांत
असलल्या व बळानं श्रेष्ट अज्ञा त्याला पचळ करू शकल नाहींत २०. त्या दवानं .राक्ष-
साचा पाषाणबषाव कुंठित करून साइडला असता नंतर समंतत: त्थूलधारांनी जलवा
हाऊ ठायळा २१. अते त्तीह्ष्य वेगवाल्या सहुस्रावाधे धारा आकाशातून पडल्या. त्यांनीं
आकाश, दिशा व उपदिशा यांस सवत यारऱून साडळ २२. घारांचा संपात वायचा
“सासाटा ब उत्तरोत्तर नाळणारा वर्षाव यांच्या यागयान कांहीं कळेनासे झाळ २३. पण
"या घरास आकाशांत ब पृथ्वावरच स्वन पसरल्या. भूमीवर सतत पडणाऱ्या त्यांनीं
व्यावळावसहाला स्प्ञही केला नाह २७. यद्धामध्यं मभद्ररूपाने स्थित असलल्या त्या
दुवाच्या मायने तो मेघ सभांवर सलवा कतत राठिळा. पण त्यानें त्याच्यावर वर्षाव
कला नाह २५. याग्रमाणें तमळ पाषाणवृष्टा व्यर्थ झाली जलवु्टाचाही तीच द्या
साळा. नतर दानव शोययेताचा नषाव करू लागले. तोही निष्कळ झाल्यावर त्यांनी माया
कळा. सवेचाजूस आरे व वाय यांस निमाणकेले २ < समतत; ताह्ष्णवेगवान् व ज्वाला-
'माठळावान् महाभयंकर दीप्त वेजरवी आम आकाशांतून पडळा २७. त्या महात्म्या देत्ये-
दाना आथे ततर उत्पन्न केला पण ता आते तेजस्वी असूनडा त्या अप्रतिमतेजस्वी हास
जाळ शकला त्राही २८. आमेत तजस्वा सहस्रनयन इंद्राने मोठ्या जलवृष्टाने त्या अग्नीस
शागव कल २९, युद्धांत ती माया प्रातहत झाली असतां दानवाना घोरे व ताव
तम समततः उत्पन्न केलें २०. त्या तमाच्या योगानें सन्नी लांक आवृत
साळा असतां व देत्यांनी पन आयुष उचललीं असतां स्वतंजानं परिवष्टित असललां
सिह सूर्यासारखा भासला ३ १. जिलातान अग्रे आहेत अश्या त्या. सहाच्या ललाटावरील
कुटाळा दानवांनीं रणांत 1 अकटस्थ . चिपथगा गंगेप्रमाणें पराहेळ ३२. इाते शऔरमहा ०
स9 हर० भविष्य नाराधहाख्यानाचा प्वचाळसावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ४५४
१३६ भहषिंव्यासप्रणीतं चऔहेरिवंदोपुराणं । [ अध्याय?
च दोपायन उवाच ॥ ततः सर्वास सायास हतास दितिनंन्दनाः । हिरंण्ण्कशिपं सवे
शिषण्णा वारण गाता; ४ हत; पज्याळतः कोवात्वदहातिवतेजसा । हिरण्यकांडापुदेत्यश्वा-
ल॑यासास मेडिनास २ ततः एक्षाभिताः सर्वे तागराः साळिळाकराः । चालिला (गरयः सर्वे
मक्तासनेजनडसा: २ तस्सिय कडे तु देत्येन्दे तमोझूतमभूज्जगतू । तससा समभूच्छ्जे न
प्राज्ञागत किंचज ४ आवहः एवह््वेव विवहेत्व सर्भेततः । पराबहः सवश्व उदहेत्र्व
समहावळः ५ तथ परवहः शरोसान्मारुता भयशासिन: । इत्यत बानता सप्त स्पुरुता भंगले
वरा: ६ ये ब्रहा. सर्वलाकल्य क्षये भाडुभदन्ति वे ते ग्रहा गशने उटा पवर्चरान्त. यथा-
सुखम ७» अयाग!श्रव नरास सवख्वक्षंष॒ सगता: । सयह सहनकत्र प्रजन्वबालळ नभा नृप ट॑
इिवगेव्ये च भगवाच गतो दिवे दिवाकरः । कृष्गः कबन्यब्व मह लक्ष्यते च नभस्तळे ९
अभेच्वातितां सर्या धसर्वात भयावबही* । गॅगनस्थश्व भगवानभीक्ष्णं पारेत'म्यते २० सप्त
थमनिभा घोराः सर्या विवि सखत्यिताः । तोसश्य गगनस्थल्य ग्रहास्तिष्ठान्त श्वंगगाः ११
वासे च दक्षिण चेव स्थिती झुकवुहस्पती । दवेश्वरो लोहेतांगा लाहताकससयातः १२
समं ससभिरोहन्ति दुर्गा णि गगनंचराः । श्वंगाणि कनकेघोरा युगान्तावतका ग्रहाः १२
ववेदसाः सह नक्षविर्महेः सप्तभिरावतः । चराचरविनाशार्थे रोहिणीं नाभ्यनन्देत १४ गहातो.
राहुण! वन्द उल्का भरा भहन्यत । ल्का: प्रज्वयलिताश्वन्ने प्रवेलुघोरददानाः ४७ दुंवाना-
भाषि यो देवः सोभ्यवर्षत शोणितस । अपतलू गगनादुल्का दियुद्षपाः सानःस्वनाः १६
>.“
वडमडडवाडमड जाडा डया डा
वेशंपायन:--त्यानंतर सर्व भाया कुठित झाल्या असतां सर्व दितिनंदून खिन्न होऊन
हिरण्यकशिपरस शरण गेले १. त्यानंतर क्रोधाने प्रज्वालित झालेला देत्य हिरण्यकाशिप
स्वतेजाने जणं काय जळत असल्याप्रमाणे प्रथ्वीला हालवून सोडता झाला २. त्यामुळें
सर्व सागर व जलाशय आतिदाय क्षुव्व झाले. अरण्य, घन व वक्ष यांसह सवे पेत कापू
लामळ ३. तो देत्यंद्र क्रुद्ध झाला असतां सर्व जगत् तमोभूत झालें. सर्व अंधकाराने
झाळन गेलं. त्यामुळें कांडी कळेनातें झालें ४. आवह, प्रवह, विवह, परावह, संवह,
महावळाड्य उद्दह ५ व तसाच श्रीमान परविह हे वायु भयसूचक आडढेत. ते गगनांत
किण? सात वाय क्षुब्ध झाले ६. संवे लोकांच्या क्षयसमयी जे ग्रह प्रादुभूत होतात ते
अड आकाशांत आनंदानें व मनास येईल त्याप्रमाणें किरूं लागळे ७. सर्व तारा, नक्षत्रे
अनियमानं संयाग, गमन, आगमन इत्यार्द करूं लागलीं. ग्रह व॑ नक्षत्रे यांसह आकाझ
दीप्त झाळें ८. आकाशांत भगवान सूय विवणेतेस प्राप्त झाला. नभस्थलीं एक धिप्पाड काळें
कवंध दिसं लागळें ९. सर्याने एक काळी व भयावह घराची पंक्ति सोडढी. तो. मगनस्थ
भगवान् अतिशय ताप लागळा १०. धूभासारखे घोर सांत सूय आकाशांत उठले. ग्रह
आाकादस्थ सोमाच्या जुंगांवर बसले ९१. त्याच्या वामबाजूस शुक्र व दुक्षिणबाजूस
बहस्याते होता. शवेश्वशरचें सर्व अंग लालभडक झालें. लाळ सूयासारखी त्याची काते
हक
झाली १२. घार गगनचर यगांतावतक ग्रह एकाचवळा सुवणांनानत दुराम बुभावर
भ् 1:
_ अरूढ झालें १३. नक्षत्रांसह चंद्रमा सात ग्रहांनीं आदत. होऊन चराचर सृष्टीच्या
विनाश्यार्थ रोहिणीचें अभिनंदून करीनासा झाळा १४. राहूनें ग्रासलेल्या चंद्रावर उल्का
प्रहर करूं लागल्या. ज्यांचे दशन घोर आहे अशा प्रज्वाळित उल्का चंद्रावर धावून जाऊं
ठागल्या १५. दुंवांचाहा जां दूव तां रक्ताचा वर्षांव करू लागला. माठा ध्यान वरणऱ्या
ट्ट ग | मभातिण्यपते ! | १2७
अकाळे पादपाः सर्वे घुब्पन्ति च फेडन्ति च । लताश्वं सफला: स्वी या प्राहुंदैत्यना दा-
नसू १७ ळे फळान्यजायन्त पुष्पे पुष्पे तथेव च । उन्मीलान्त निवालास्ति हर्सान्त च
रुदा-त च १८ वकाशान्त च गंभीर घमयान्त ज्वलान्ति च । प्रातिमाः सर्वेदेवानां कथर्यान्ति
युगक्षयस् :९ आरण्य: सहे सखठा स्ायस्यतत्व समपक्षिणः चुक्तशुभेंरवं तव सगेन्हे ससुप-
यत २० नयच्य मातळासा हे बहान्त कलुषोदकाः । अपराहुगते सये लोकाना क्षथका-
रक - १ पकाशान्त च दशा रक्तम्यसमाकुला: । वानस्पत्धा न पूज्यनते पूजनाहा: कथे-
चन २२ वाडूरगन हन्यन्त त नद्यन्ते प्रणुदान्ति च । तदा च सर्वभूतानां छाया न प्रारिवर्मते २३
अपराहुमत ख4 लाकाना च बुगक्षय । तदा हिरण्यकाशिएेदेत्यस्योपारे वेश्मनः २४ भांडा-
गाराखुधामार ।नादष्टसमवन्मचु । तयंब चायुधागारे धूमराजिरदृश्यत ९२५ स च दृष्ठका
सहात्मतायाहरण्यक्ताशापयृस्तदा । पुराहुंतं तदा ठाक बचनं चवदसजञवात २६ कमथ भगव-
'क्षत महेत्याताः सहात्यथता: । श्रातुसिच्छामि तच्वेच परं कोतृहलं हि मे २० शुक उवाचदया
खण हाजक्नवठितो बचनं भे महासुर । यदथमिह इश्यन्ते महोत्याता महाथयार «८ यस्येते
स्पन्त राज्ञा राड सहासुर । देशा का ऱ्हयते तस्य राजा चा बन्यमहाते «९ अदो
बुध्या समीक्षस्व यथा सर्व प्रणशश्याति 4 बृहद्भय हि न चिराद्धावेष्याते न सत्य: ३०
'नावडुकषस्वा झुक्कस्तु रण्यकाशण तदा । स्वत्तात्युत्क्वा तु देत्येन्यं जगास स्वे निवेडा-
तीज ग्या ४णणीण ण णी शणाणीणण00000 णा कलप पणा यशाला“...
क कॅशेशशााआवववि तत
)वेयुद्गूप उल्फा आकाशांतून पडल्या १६. सव वृक्ष अकाली फलं ब फळे लागठें. सर्वे
छता एकाए% फट्युक्त झाल्या. त्या देत्याचा नाश सांगत होत्या १७. फळांवर फळे चव
'पुष्पांवर पुष्य आला... सवे दुंबांच्या प्रतिमा नेज्रांचे उन्मीलन व निमीलठन करूं डागल्या.
सूं ब रड लागल्या. गंभीर आक्रोश करूं लागल्या. धमं व जळं लागल्या. या
वॅवेन्हांच्या योमानें त्या यगक्षय सुचवीत होत्या १ ८,१९७. याम्य पड्ठु पक्षी आरण्य
पश्कारिकांशो संयुक्त झाडे व तेथें झगेंदर आढळा अततां भयंकर आक्रोश करूं
ळागळे २०. ज्यांचे जठ कलुषित झाळें आहे अज्ञा नद्रा उळट बाह लागल्या
लांकांचा क्षपक्रारक सूय आपराहा आळा अशषतां ळालरणूनी व्याकुळ झालंल्या
पॅदेशा प्रकाशात झाल्या नाहांत. पूजनाह 'चेत्य चुक्षाचेंही कोणी पूजन करीनात २१.२२
ते वायुवभाने छिक्नभच्न होऊन भूमीवर कासळं लले. सूर्य अपराहलीं गेळा तरी त्यावेळी
काणत्याहा प्राण्याचा सावळी ( सू4 निष्प्रभ झाल्यामुळें ) फिरली नाहीं. लोकांचा क्षय
झाण्याचा प्रस आळा असतां हां अक्षी दुश्विन्डे झालो. त्यावेळीं हिरण्यकशिप-देत्याच्या
घरावर, भाडागर व अअधुधायार सांबर मवाची सोळीं लागलीं. आयघागारामध्ये धमपेक्ति
/दिसळां २३,२१५. तव्हां ह महात्पात पाहून हिरण्यकाशप पुरोहित शुक्रास अर्स वचन
'बालला २६. * मंगबनू , हे महोत्पात कशासाठी झाले आहेत, व होत आहेत हे मा खरं
खर जाणण्याचा इच्छा करीत आहे. कारण त्यांविषयीं मला मोठें कोतुक वाटतें २७. शुक्र
झषणता<--ह राजन , हं महाअसु पा, सावधान मनानं हं माझेंवचन ऐक. हं महाभयंकर महोत्पात
यथ का ॥डइ्सत आहेत त सांगता २८. हे महाअसुरा. ज्या राजाच्या राष्ट्रांत हे दिसतात
_ त्याचा दश तरस हरण केला जाता अथवा ता राजा बंध पावतो २९. यास्तव हे सर्व नष्ट
'होईल अशी आपल्या बद्धीनें कांहीं यक्ति योज. पण फार मोठें भय लवकरच उद्भवणार
आहे, यांत सशय नाहीं ३०. .हिरण्यकशिपला असं दोलून व त्या दृत्येंद्राला स्वास्त अर्से
चि ड
श्क्ट महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवेशपुराणं । [ अध्याय
नस ३२ तस्मिव्गते संदेत्येद्री ध्यातवान्ससाचिर तदा । आसा चक्त सुदींनातमा ल्लॅह्लाक्यस-
नस्मरन् । असुराणां विनाशाय सुराणां विजयाय च २२ हृश्यन्ते विविधात्पाते घाख घार-
नेदर्वांना: । पते चान्ये च बहबो धघोरा ह्यत्पातद्शनाः ३३ देव्यन्क्राणा [विनाशाय चर्यन्त
कालनिसंताः | तता हिरण्यकशिपुर्गदासादास सत्वरस् ३४ अभ्यभवत्तु वगन घरणासलुक-
म्पयन् । हिरण्यकश्ञिपुदेत्यो यदा संस्प्टवान्महीय् ३५ संदर्टोष्टपुटः काधाहाराह इव पूवज: ।
मेदिन्यां कंप्यमध्नावा देत्येन्देण महात्मना ३६ महीधरेन्यो नागेन्दा निपेतुर्भयबिडवाः ।
विषज्बालाकुलेवक्रेबेंडंचन्तो हुतारानम ३७ चतु: शॉषाः पंचक्यीषा: समशाषात्व पक्षगा: 1
॑ुकिस्तक्षकश्वेव क्कोटकधनंजयी ३८ एलापत्रश्व काळीयो महापदाश्व वायंबारू । सह-
खतीर्षधुदरनागो हेसतालध्वज: प्रकः ९९ शेषो$नन्तो महीपाळो दुष्मकॅपः प्रकापंतः । दाप्ता-
न्यन्तजलस्थाने पुथिवीधरणानि च ४० तदा क्रद्धेन देत्येन केपितानि समसंततः । पाताल-
तलळचारिण्यो नानतेजो धरा: शिवाः ३ १ आपश्व सहसा छुब्याः दुष्परकंप्यरसाः झुभाः | नदी
भागीरथी चत तरयः कोशिकी तथा४ *यसखुना चैच कावेरी कुष्णा वेणा तथेव च । सुवेणा
महाभागणा नदी गोरावरी तथा ४३ चर्मण्वती च सिन्धुत्व तथा नदनदीपातेः । मेकल-
प्रभवअव शोणो सणि!निभोदकः: ४४ सुश्रोणा नर्सदाचेव तथा वत्रवती नदा । गोमती गोकु-
लाकीर्णा तथा पूर्णी सरस्वती ४५ सहीकाळमही चैव तससा पुण्यवाहिनी । सीताचेक्षमती
अनपप:पपापपपन्कपप--शाश४0000नशीतणश 00 णत टत
झणून शुक्र आपल्या घरीं गेळा ३१. तो गेळा असतां देत्येंद्र पुष्कळ वेळ विचार करींत
बसला. जहमदूकच्या वाक्याचे अवुस्मरण करीत तो आंतिज्ञय दीन वित्त झाळा. असु-
रांच्या विनाशाकारतां व सुरांच्या विजयाकरितां हे आते घोरदश्न महोत्पात दिसत
आहेत. देत्येंद्रांच्या बिनाशाकरितांच हे व असेच दुसरेही अनेक मर्यकर उत्पात कालानें.
निर्माण केलेले हृ्टीं पडत आहेत. त्यानंतर हिरण्यकाशेषु सत्वर गदा घेऊन वेगानें
पृथ्वीला कांपवीत पळत सुटला. देत्य हिरण्यकाशीपु क्रोधाने दांत ओठ खाऊन पवी
झालेल्या वाराहाप्रमा्णे पायाने पृथ्वीला स्पर्श करता झाला ( लाथ मारली ) महात्म्या देत्ये
द्राकडून पृथ्वी कंपित केलीं गेलीं असतां भयाने विव्हलठ झालेले नागेंद्र पर्वतांतन विष-
ज्वाळांना आकुळ झालल्या तोंडातून आये साोडात बाहेर पडले ३२-३७ चार मस्तकांच
पांच मस्तकांच, सात मस्तकांचे नाग, वासुकि, तक्षक, कर्कोटक, घनंजय ३८. एलापत्र,
कालीय, वीयवान् महापद्म, सहस्र मस्तके प्राण करणारा नाग प्रभ हेमतालध्वज ३९
शेष, अनंत, महीपाल, दुष्पकंप्र, प्रकंपित, इत्पादे सर्व बाहेर पडळे. दिंग्गजजादिक जलात
राहून पृर्थ्वीस धारण करणाऱ्या प्राण्यांनाही त्या कड झालेल्या देत्याने समंततः कांप-
वून सोडलं. पाताळतळीं रहाणाऱ्या व नागांचे ( मणिगत ) तेज धारण करणाऱ्या
कल्याणरूप जलदेवता अकस्मात क्षुब्ध झाल्या. त्या शुभ व ज्यांचा रस निश्वळ_
आहे अशा होत्या. भागीरथी नदी, शरयू, कोशिकी ४०-४२, यमुना, कावेरी, कुष्णा,
वणा, सुवेणा, महाभागा, नदी गोदावरी, 'चर्मण्वति, नद ब नद्या यांचा पति सिंघ,
ज्याच जळ रत्नासारखें स्वच्छ आहे. असा मेकळापासून उगम पावढेला शोण नद ४४,४४४
पुश्राणा, नघंदा, वेत्रवती नदी, गोमती, गोकुळाकीणा, पूर्णा, सरस्वती ४९, मही, काल-
महा, तमसा, पुण्यवाहहनी, सीता, इक्षुमती, महानदी देविका, सर्व रत्नांनी उपज्याभित_
सघ रत्नवत जंबुद्दाप, सुवमांच्या खाणींनो मोडेव असलेडें सुवर्णकटक ४६, ४७
च "7 तल तरत. ७ ७ ककत... १
६ | | भविष्यंपर्व । 0-3
सेव दोवेका च महानदी ४. जंबुट्रीपं रलवंते सर्वरल्लोपडा मित् । सुवर्णकूटकं चैव सुव
णकेरमाग्डतप ४७ महानदश्व लाहित्य: होळकाननश), भित: । पत्तनं कौ दोकारण्यं उसं च
रजताकरच ४८ सामधाश्व महाग्रामानंमान्वंगांस्तवेव च । सुह्याऱ्पल्ह [न्बिदेहा्य मालवा-
ग्काशिकासलान ४९ खवनं बेनतेयस्य सुवर्णस्य च का पतम् । केलासाठोखराकारं यत्कृतं.
चिलककंमणा ५० रक्तेतार्र्या भीमवगो लोहित्यो नामसागरः । छयुभः पाण्डरमेघामः क्षीरोद-
श्वव सागरः ५७ उद्यश्वेव शेलन्द उच्छितः दतयोजनस । सुपर्णवोदक श्रीमान्नागपश्षिनि-
पावत २ आजमानोडकसदइशेजातरूपमये्डमेः । शालेस्ताठेस्तसालेश्य कर्णिकाभिश्व.
थुष्पतेः अयाडखश्र्व विपुल; पर्बतो धातुमण्डितः । तमालळवनगन्यश्व पर्वत सडयः.
्यभ: ५४ सराषट्राव्व सुबाहीकाः दयूरा भामास्तथेव च । भोजाः पांड्या वंगाश्व कालिंगा--
स्ताछा ठसका; 5<तथंवाऱ्याच्व पुण्डाआ्व वामचूडा: सकेरला: । क्षोभितास्तन देत्येन सदेवा:.
साऱ्सरागणाः ५६ अनास्तजुवनं चेब यद्गम्यं पुरा कृतस् । सिद्धचारणसंघेश्व सेवितं रुम--
नाहरख ५७ वाचित्रनायोविहगं सुपाष्वितलतादरमरू । जाररूपमधे: ठोंगेरष्सरोगणसावि-
तझ ५८ गार डाष्पतकड्वेव लक्ष्मांबान्मियदशानः । उत्थितः सागरं मित्वा वयस्यश्वन्द-
सूयया* ५९ रराज सुमहारंंगेभगनं बालखान्भव । सयचन्दाशुसकाशः, सागरांबुसमा-
दत ६० वयुद्दान्पवेत; श्रींमानायतः डातयोजनसू । बिद्यतां यत्र संपाता निपात्यन्ते:
नग्रात्तम ६१ कपभ पडंतशत्र्वेंव श्रामासूषभसस्थितः । कुःजरः. पबंतशत्र्वेवे यत्रागस्त्यगहं.
बर्वेत व अरण्य यानी सुशोभित झालेला महानद लोहित, नगर, कोशिकारण्य, रुजताकर
दक्ष ४८, मागध दुशांतीळ मोठाले ग्राम, अंग, वंग, सुह्य, पल्ह » विदेह, मालव, कारणि,
कसल इत्यप्रद सवास त्या देत्यानें भूमीला लाथ मारून कांपावेळें ७९ केलासाशेखरा-
_ सारख विश्वकम्यांने केलेलें जें गरुडाचे सोन्याचे घर तेंही. डळमळडें ५०. ज्याचें
जळ स्क्तवण व वेंग भयंकर आहे असा लोहित्य नांवाचा सागर व शुभ पांढऱ्या भेघा<
पारखा, क्षाराद सागर कांपूं लागळा ५१. शंभर योजनें उंच. ज्याच्यावर सोन्याच्या:
बाढका आहेत, नाग व पक्षी यांनीं ज्याचें सेवन केलें आ है, असा श्रांमानू उद्यपर्वत ५२
एयासारख्या चमकणाऱ्या, सोन्याच्या, पुष्पित, साठ, ताल. तमाल व कर्णिका वृक्षांच्या
यरागाने शभणारा, धांतूंनीं माडेत झालेला अयोमुख नांवाचा विपूल. पवत तमालठवनाचा'
वास ज्याच्यावर पसरला आहे असा शुभ मलयपर्वत ५३,५४, सुराषट्र, बाल्हीक, शार
भाम, भाज, पांड्य, वंग, कलिंग, ताम्रलिप्तक ५५, तसेंच आंध्र पुटू, वामचूड, केरल
इत्याद सवाना, देव क अप्सरागण त्यांसह त्या देत्यानं झषुग्ध करून सोडले ५६. पवी,
मानवाना अगम्य केलेलें, सिद्ध-चारणसंघांनी सोविलेले, आति. मने हिर ५७, ज्याच्यांवरं
"पाचे नाग व पक्षी आहेत, सुपुष्पित लता व वक्ष आहेत. अ सुवर्णमय शंगांनीं सुशो--
भित आहे व अप्सरागण ज्याचें सेवन करीत आ हे अस अगस्त्यभवन, लक्ष्मीवानू , 'प्रियं-
दशन, सागराचा भेद करून उठलेला चद्धू व सूय यांचा तसा असा पुष्पितकांगेरि
“पल्या आहे मोठ्या शुंगांनीं आकाझास स्पर्श करीत असल्याप्रमाणे शोभत होता
"पाचा शुंग सूय व चंद्र यांच्या किरणांप्रमाणें चमकत होतीं. व तो सागर जलांनें आवतः
साठा. हाता ५८-६०. शंभर योजनें विस्तीर्ण असठेला श्रीमान विययुट्ठान' पवतही कांपं
हायला. त्या उत्तम पर्वतावर विजांचे संपात पडत: हाते. ६१. कषभाप्रमाणेंचा
१४० मह्षिव्या सप्र्णीले श्रीडरिवकाड राण । [ अध्याय
इत् ६० त्रिशालरथ्या दुर्घर्षा सर्वाणामालया पुरी । तथा. नोगवता चाप देत्यद्रमार्मक--
पिता ६२ सहासेवजि/रज्वेव पारयात्रशर्व पर्वत: ।. चक्तवात्य गार; श्रष्टा वाराहच्यव
पर्वत: ६० प्राग्ज्यांतिषपुरं चेव जातरूपसयं शुभम ।. यस्सन्वसात दुडार्सा नरका नास.
टानव: ९५ मर पर्नंतश्वेष्ठी मंघर्गभीरानेःस्थनः । षाटिं तब सहसख्राण पबंताना ।वशा-
ही
पते ६६ तरुणादित्यसंक्यळी महेन्यश्व महागिररेः । देवावास शभ छण्या यारराजा ॥हेर-
ण्मय; ६७ हेमझांभो सहादोलभ्तथारघसखो गिरिः । केळासख्यापे दुष्कपा दानअन्यण
कंवितः ६८ यक्षराक्षसगधर्वे नित्य सेवितकन्दर । श्रीसान्सनाहरश्येव 1नेत्य फष्प्तपादप:६९.
3सपुष्करसंच्छतं तेन वेखानसं सरः- । कपतं मानस. चेव राजहनानडावतस ७० ति.
पर्धतळ ब कासारी च सारटूरा |! तुषारचयसंकाशी सन्द्र््वेव पर्वत: ७१ उदारिडजश्व गर
रुदडोपस्थस्तथादराट । बजापनेत्दय निलयस्तथा पुष्करपतत: ७० देवावृत्पवंतत््वेवे तथा ६
वालकोगिरिः । कोच: समर्पिदालश्व वमवणश्व पवत; ७५ तते चान्ये च न्या देशा
जनवदास्तथा । नयश्व स'मराखेव दानवेन्देणकपिताः ७४ कापला महीएत्रो व्याधाक्ष-
्वेव कंपित: । खचराख्व निदश्यापमा: पातालतलवाा रन: ७५ मणास्तथापरे २!डा संघनादा-
कुज्ञायुधाः । ऊध्वंगो भीमवंगश्व सर्वे एवाभिकंपिताः ७६ [ १७६२ ] इति श्रीम खि८
हरि> भविष्य० नारसिहे षट्चत्वप्रारशा इध्याय: ॥ ४६॥
वेशंपावन उवाच ॥ तत्रादित्याच्व साध्याश्व विश्वे च मरुतस्तथा ।रुढ्ा देवा सदात्मानी;
नक टपि0१?किल?0??0ि?0???ि?॑ि?१?पणिणा णिशिणाणणी १पशणणीण पणा प१प१0?0ी?0१ी?ण कशीही? पण १ण२१?ण?ट00ण0?ण?ण५0 00 शणाणी
सभा ण णी शण
ककी
याचा आकार आहे. असा श्रीमान कषम,. प्त, ज्यावर अगस्त्याचे. मोठे गहू
आहे असा कुंजर पर्वेत ६२, जिव्यांतीलळ: माग. विशाल. आहेत. अशी. सची.
आलयापुरी, व त्याचप्रमाणें भोगवती. त्या देत्येंद्वाने कांपाविळी ६२३.. महामेघ-
पञत, पारियात्रपर्वंत, श्रेष्ठ चक्रवानपनंत, वाराइफवेत ६४, ज्यामध्ये नक नावातवा द४-
दानव रहातो तें सुवर्णनयक्षुम प्राग्ज्योतिषपुर, ६५ भेघाप्रमाज ज्याचा घ्याने. गभीर आहे
असा श्रेठपवत मेरु, हे राजा, तथीळ साठ सहस्र पर्वत. ६६ तरुण सूय सारखा महंद्र
महापवंत, देवांचे निवासस्थान असा शुम व पुण्य अत्ता ₹९ण्मय पर्वेततज. ६७, ज्याला
सोन्याची शिंगे आहेत असा महाशेल मेघतखा पर्वत व अकंप्य केळासही दानवेद्रानं
का[पावेला ६८. त्याच्या गुहांचे सवन यक्ष, राक्षस व मंधर्व नित्य करीत. अतत.
ता श्रीमान, मनोहर व ज्याच्यावरीळ वक्ष नित्य फठळेडे आहेत असा होता. ६९. सुवण,
कनलांनी आच्छादत असलेलं वेखानस सरोंदर त्याने कांपावल. राजहंसांनीं ज्याचं.
सेवन केडें आहे असें मानस सरोवर कंपित केळे ७०. त्रिशंग पर्वत, श्रेष्ठ नदी, कमारी
ठपाराच्या ढिमामारखा मद्र पवत ७१, उशारबाज पदत, पवेतराज रुद्रोपस्थ,, प्रजाप-
ताच ।नवासस्थान असा पुष्करपदत ७२, दवावत्पर्वंत, त्याचप्रमाणं वाळऊपवेत.. क्रोच
सत्ताषपवत, घूमदणववत ७३. हे ब असेच दुतरेहा पवत, देश, प्रांत, नया व सागर, त्या
दानवद्रान कांपवून साडळ ७४. महीपत्र कापले व व्याघ्राक्ष यांता त्याने कापावेटें
निशापुत्र सेचर व पातालृतळीं रडाणारे ऊ५ु. ज्यांचा नाद भेघासारखा असून अंकशः
९॥च आयुध आहत असं दुसरे रुद्राचे गण, ऊध्वंग, व भीमवग या सर्वांना त्यानें सर्वत
केपपत करून सोडल ७६. हते आऔम० सि० हार भवि? नारसिंहाख्यानाचा शेचाळि-
साव[ अध्याय समाप्त झाढा॥४6.॥ (11. 11 08.
यि ] 6 | भाविष्यपर्व ः ४2 4
वसवश्व महाबलाः १ आगम्य त मूगेंद्रस्य सकारा सू(वबर्चस: । ऊचुः संत्रस्ससनसो देवा
छळॉोकक्षयादता; २ जाहि देव दतेः पु३ दानवे लकनाझानस | इवत्तमसदाचचारं सहसवेंम्-
हाखुरः ३ त्य हछषासतकृल्यान्या देत्यानां देत्यनारान । तज्नाशय हिताथाय ळोकार्ना
स्वास्तन कुरू ४ त्व सुरु: सदळाकाना त्वासिन्वरत्य पितामह: । कते ल्वदन्यच्छरणं त भूत न
भावष्यात ५ तच्छुत्वा वचनं देवो देवानामादिसंभवः । ननाद सुमहानादमसातेगंभीरासे
स्वनर ६ पाटनान्यसुरडाणा सगेन्येण महात्मना । सिंहनादेन महता हंदयानि मनांयासि
च यण: कोघवच्या नाम कालकेयस्तथापर: | वेगश्व वेगळेयच्व मिहिकेच्य वोर्यच प्र
सह्दाय[ महानादा सहाबगस्तथापर: । कापेळश्व सहीपञो व्याघाक्षः क्षिठिकंपन: ५९ सखच-
रॉोप्व निशापुतव्रा; पाताठळतळलचचारणः: । गणस्तथापरो रोडो मेघनादाकुशायुध* १० ऊध्दगो
नासवगश्र्व मामकमाकळाचन: | बजी शूली कराठच्य (हेरण्यक्ाशायस्तन; > जे ूनघन-
सकाशा जाळूत इज वेगबात । जीयूनघनसेनादो जीपघूनधन इच्याते: २ दवारिादनिञा
च्ता चाह सखुपाबवतू । ससुत्पत्य ततस्तोक्ष्णेभमन्येण मडानखे: १३ तत्राईरसहायनाये-
दाय नहत याथ १४ महा च लोकल शक्य नभल्य हाय व्यस्व विडाळ र: भथस्च
शोलात्व महाणवाच्व गता! प्रकारा दितपञनातयातू १५ ततः मळादता देवा कधयश्व तपो -
घना; | दुट्टडांवावेधेः स्ताजरादिदेद सनातनस् १६ देवा ऊ्चु. ॥ वस्वया जित देव नार-
वेशंपायन:-- तेथें आदित्य, साध्य, विश्वेदेव. मरत. सद, मठा द्व
महाबलवानू वसू १ इत्यादे लोकक्षयानें पीडलेले सर्व भयथीत मनानें सर्यासा-
ख्या तजस्वा मुनद्राजेअळ येऊन हझणाळे २, “ हे देवा, लोकांचा नाज करणाऱ्या. दर्शत
_ १ असदाचार अशा या दितिपत्रास सवे महाअसुरांसह मार ३. हे देत्यनाशन. तंच
याचा न्याय्य अतकता आहेस. यास्तव लोकांच्या, हिता्कारतां याचा नाश कर सर्वास
स्वस्थ कर ४. तू सव ळोकांचा गुरु, तु इंद्र व तंच पितामह आहेस. तजवांचून अन्य
साझस पूना का नव्हता, आतां नाडी व पुढंही नसेळ 2 ५. दबांचें ते वचन ऐकून
दुवाचा आंदकारणभूत देव आतंगंभीर घ्वनीनें फार माठा नाद करता झाला ६. महात्म्या
रदान त्या आपल्या गमार सिंहनादानें अतु*द्रांची हृदये व मनें फाडन टाकली ७.
काघवश आढळा गण, कालकय नांवाचा दुसरा गण, वेग, वेगळेय, वीर्यवान् तिहिकेय टी
ह३(य, महानद, तसाच दुसरा महावेग, महीपुत्न कपिळ व क्षितिकंपन' व्याघ्राक्ष
अआकाशचर नशापुत्र, पातालठतळीं रहाणार, मेघाप्रमाणे ज्याचा नाद आहे अंकक्च
ज्याचा आयुध आहेत असे रुद्राचे गण १०, ऊध्यग, मीमवेग, ( भयभीत झालं. ) नंतर
भामकमा, सूयनयन, वज्रयुक्त, शूळवान, व विक्राळ हिरण्यकशिप १९१, मेघासतारधी
ज्याचा घन आकाते आहे, मेघाप्रमाणच ज्याचा वेग आहे, मेघासारखाच ज्याचा घन
नाद आहे, व मेघाप्रमाणेंच ज्याची काते आहे १२ असा तो देवशत्र. मत्त
दतपुत्र नासहावर चाळ. करून गेला. तेव्हां मनद्वारने त्याच्यावर उडी मारून ओऑका-
राच्या सहायाने आपल्या तीक्ष्ण महानखांनीं त्याला फाडून यद्धांत मारले १३.१४. तेव्हां
"या द|तपुत्राच्या नाशामुळ पृथ्वी, ठाक, शशी, आकाश, ग्रह, सूर्य, सर्व दिशा, नदा
पवत व महासागर प्रकाशयुक्त ( आनंदित ) झाले १५. त्यानंतर आतिशय आनंदित.
झालळल देव व तपाधन अशषी विविध स्तो्तांनीं त्या सनातन आदरवाची स्तांते. करू
1४0 0४7६-४४ ण कणाकणात“ ििशााायवकिविब,'"आ्कक्काता
२४५ मह षिंव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदापराण । -__ [ अंध्याच£
*लिवासिर्द वपु: । एतदेवार्चधिष्यन्ति परावरधिंदो जना: । सगेडत्वे चः लोकेषु सर्वसत्वेषु वा
भी १७गायन्तित्वां च सुनयो सगेन्द हाते नित्यदा: । त्वत्पसादात्स्वक स्थानं प्रांत पत्ना$
स्सब्चे विभो ५८ एवसुक्ती देवसंघेनरासेही महामना: । बह्मा च परमजीतो विष्णोस्तात्रसुदीं-
रयत १ बह्मोवाच॥ भवानक्ष एमव्यक्तमचिन्त्यं सह्ासत्तमम् । कूटस्थमकूतं कर्तृ सनातनम--
नामयस २०तांख्ययोगेच या बु झधस्तत्वा्थपारानाष्ठिता ।तां भवाच्वेद विद्यात्मा पुरष: शाश्वतोर
छुव; <१ त्वं व्यक्तत्र्व तथाव्यक्तस्त्जत्तः सव नेद जरातू । भवन्मधा वयं. देव भवानात्मा.
भवान्पथुः २२ चतुबिंभक्तसूतिस्त्वं सर्वळाकावेसुर्णरः । चतुर्यगसहसेण, सवलोकान्तका-
न्तकः २३ प्रतिष्ठा सर्वसूतानासनन्तबळपोरुषः£ । कपिलप्रभूतीनां च यंतीनां परमा गाते; ९४.
_ अनाद्मध्यानिधनः सर्वात्मा परुषोत्तसः । खट्टा त्वं त्व॑च महर्ता त्वमेको लोकभा--
वन: २५ भवान्बद्षा च रूवश्व महेन्दा वरुणो यसः । भवान्कता विकर्ता च लोकानां प्रभुर
व्यय: *६ परां च सिड्धि परसं च देवं परं च मंत्रे परसं सनश्व । परं च धस. परसं यराश्व
त्वामादुरत्रर््यं पुरुष पुराणगख २७ परं च सत्यं परमं हावेश्व परं पवित्र परमं, च सार्गस् । परं.
च यज्ञ परस च होतं त्वासाहुरम्र्यं पुर्षे पुराणर २८ परं शरीरं परमं च धाम करं च योगः
परसां च वाणीस् । परं रहस्थे परमां गति च त्वासाहुरभ्रछं पुरुषं पुराणस. २९ परं परस्यापि:
परं च यत्परं परं परस्यांयि परं च देव । परं परत्यापि परं प्रभु च त्वामाहुरप्र्यं पुरुष
लागले १६. देवः-हे देवा, तं जे हें नारसेंह शरीर केलें आहेस त्याचेंच पर-अपर जहझासः
जाणणारे ठोक पूजन करितील. हे विभो, लोकांमध्यें किंवा सर्व प्राण्यांमध्यं मगेद्रत्वः
भज
प्रतिष्ठित होईल १७. मनी मगेद्र अर्स हणून तला नित्य गातील. हे विभो, तुझ्या. प्रसा-
दाने आही आपल्या स्थानाला प्रा झालां आहो. १८. याप्रमाणे देवसंघाकडन बोलला
गेळेळा महाउदार मनाचा नरासेह प्रसक्न झाला. आतेशय प्रसन्न झालेल्या बझदेवानेंही
विष्णूची आते स्ताति केळी १९. बह्माः-तं अक्षर, अव्यक्त, अचिंत्य, गृह्य, उत्तम, कूटस्थ,
अक्कत, कतु, सनातन ब अनामय आहेस २०. तत्वाथामध्यें सर्वतः स्थिर स्थित असलेली:
सांख्य-यांग विषयक जी बुद्धि तिला तृंच विद्रूप, शाश्वत, धुव, परुष, जाणतास २१..
त व्यक्त तसाच अव्यक्त आहेस. तुजपासून हें सव जग झालें. हे देव, आझी सर्व त्वन्मयः
आहों. तंच आत्मा व प्रभ आहेस २२. उपनिषदांत वर्णिल्याप्रमाणे तझी. मार्ति. विश्व:
तंञजस, प्राज्ञ व तुरीय या चार प्रकारे विभक्त आहे. तृ सवे. लोकांमध्यें विभु व मुरु आहेस.
चार युगांच्या एक सहस्र फेऱ्यानें सर्व लोकांच्या अंतकाचाही तू॑ अंतक होतोस २३. तूं.
सर्व भूतांची प्रतिष्ठा आहेस. तुजमध्यें अनंत बळ व पोरुष आहे. कपिल. प्रभाते यतींची'
तु परम गाते आहेस २९. त आदे, मध्य, व अंत यांनीं राहेत आहेस... सर्वांचा आत्माः
पुरुषाततम आहलठेस. तू स्रष्टा, तृ सहरता व तूच एक लांकास उत्पन्न करणार आहेर २५
तुच अह्मा व रुद्र आहेस. महेंद्र, वरुण, यम, लोकांचा कर्ता, विकता, व अब्यथ'
प्रभु आहेस २६. परा सिद्धि, परम देव, पर मंत्र, परम मन, परु धमे व परम यश, अस
तुज अग्र्थ व प्राण पुरुषाला हणतात २७. परम सत्य, सर्वोत्तम हवि, परम पावेत्र, परम
मार्ग, प्र यज्ञ व परम हो> असें तुज पुराण अग्र्थ पुरुषास ह्लॅणतात २८. तुज अग्रच्य पुराणः
पुरुषास पर शरार, पर धाम, पर योग, फरम- वाणी, परम. रहस्य, व परम मति
झणतात. २९ तुज.सर्वोत्तम अनादि पुरुषाला: पर,.पराहून' पर, प्ररात्यराहून पर, . परमंदेक
मट] भविष्यपर्व । पो र्य्इ
'युराणस् ३० परं परस्यापपे परं प्रधानं परं परस्याणऐे परं च तच्वसम । परं परस्यापिपरंच
घाता त्वामाहुरम्र्यं पुरुष पुराणस ३१ परं परस्थाचे परं रहस्यं परं परस्यापे परं परं यत् ।
'थरं 'परस्यापि परं तपो यत्त्वामाहुरफ्रनयं पुरुष थुराणस् ३२ परं परस्यापि परं परायण परं च
गुह्य च फ्रं च धाम । परं च योगं परमं प्रसत्वं त्वामाहुरम्रम्य पुरुषं पुराणत ९३४ वैदांपा-
यन उवाच ॥ पवसुक्त्वा र भगवान्त्सर्वळोकपितामहः । स्लुत्वा नारायण देवं ञजह्मलोकं
गतः प्रस: ३४ ततो नदत्सु तूर्येषु चृत्यन्तीष्वप्सरःसु॒ च । क्षीरोदस्यात्तरं कूलं जगाम प्रस-
रीश्वरः ३५ नारसिंहीं तजु त्यक््त्वा स्थापयित्या च तदवपुः । पौराणं रूपमास्थाय ययो सग-
रुडध्वजः ३६ अश्रचक्ेण यालेन भूतयुक्तेन शोभिना । अव्यक्त: प्रकातिदेव स्वस्थानसग-
*मत्परथः ३७ एवं भहातल्मना तेन ससिंहवपुषा लद । देवेन निहतः पूर्व हिरण्यकशिपुश्र्व
सः ३८ [ १८०० ] इाते श्रीमहाभारते खिलेषु हारिबंज्ञे भविष्यपरबाणे नारासेहप्रादुर्भावे
'हिरण्यकशिपुवधकथंनं नास सप्त चत्वार्शोध्याय: ॥ ४७ ॥ | वी
वैशंपायन उवाच ॥ नृसिंह एज कथितो भूयो$यं वासनो5पर: । यत्र बामनमास्थाय'
रूपं रूपविदां वरः १ बळेर्बळवतो यज्ञे बाछिना विष्णुता पुरा । विकमेश्रिभिराक्रम्य भेलो-
क््यमखिलं हृतम् २ ससुदवसना चोवी नानानर्गावेभूषितर । हुत्वा दृत्वा सुरेन्वाय ठाक्ताय
प्रभविष्णुना > जनमेजय उवाच ॥ अत्र भे संडायो जह्यक्षत्रकोतूहलं महत् । कथं नारा-
'यणो देवो वामनत्वसुपागतः ४ य: पुराणे पुराणात्मा भूत्वा नारायण: पसु: । पद्मनाभो
'परात्पर प्रभु असे हणतात ३०. पराचाही पर, परम प्रधान, पराहूनही परंतत्त्व व परांत्पर
धाता अस तुज अग्र पुराण पुरुषाल्य हणतात ३ १. पराचंह्ये पर, परम रहस्य, सर्व उत्त-
सोत्तम वस्तूंहून उत्तम, व सर्वोत्कृष्ट तप असे तुज अग्रथ पुरुषाला हणतात ३२. पराचेही
प्र, परम पशयण, पर गुह्य, पर घाम, परस योग, परम प्रभुत्व, अर्से तुज अग्न्थ पुराण
पुरुषाळा झणतात ३३. वेशंपायन:-- तो सर्व ढोकांचा पितामह प्रभु भगवान असें
बोठळून ब नारायण देवाची स्तांते करून बह्मळोकास गेळा ३४. त्यानेतर वार्थे वाजत
असतांना व अप्सरा नाचत असतांना तो प्रभु इश्वर क्षीरसागराच्या उत्तरतीरावर गेला ३५.
नारासेह झञारीर सोडून, त्याची लोकांत स्थापना करून व आपटे जुनं स्वरूप घेऊन तो.
गरुडध्वज गेला ३६. ज्याला आठ चाके आहेत व जे महाभूतांच्या योगानें केलेळें आहे
अशा शोभायुक्त वाहनाने तो शभ अव्यक्त, प्रक्षाते, देव आपल्या स्थानास गेला. ३७,
'त्याप्रमाणे त्या महवात्स्या देवाने त्यावेळी नाशेहशरारानें त्या हिरण्यकश्षिपूस पूर्वी
मारलं ३८. इाते श्रीमहा० खि० हरि० भावे० नरतिहाख्यानाचा हिरण्यकशिपूच्या वघा-
ऑॅविषर्यी सत्तेचाळिसावा अध्याय समाप्त झाळा ॥ ४७ ॥ |
वैश्वंपायनः- हा नरसिंह अवतार तुला सांगितला. आतां पुनः वामन अवतार
'ऐक. त्या अवतारांत रूपवेत्त्यांतील श्रेष्ठ देवाने वामनरूप धारिळें ९ व बलाढ्य बहीच्या
यांत पूर्वी त्या बलाढ्य विष्णूने तीन पावलांनी नेलोक्याचें आक्रमण करून हें सर्व
जरिभुवन त्याच्यापासून हिरावूंन घेतळे २. त्या भभु होण्याची इच्छाकरणाऱ्या देवाने
समुद्ध हेंच जिचे वर्न आहे अद्या ग्रा नांनापर्यंतांनां भित झाठेल्या पृथ्वीला हरण करून
खुरेंद्र शक्राला ती अर्पण क्रेळी ३. जनमेजय:--- हे बझणवर्थ, याविषयीं मळा. मोठा
संशय ब मोठें कोतुकही वाटत आहे. नारायणदेव कामनत्वास कसा प्राप्त झाळा ५. जॉ
१४४ व्हर्पिन्यासप्रणीतं श्रोहरिवंशपुराणं । [ अध्याय
सहाबाहळोकाना प्रक्रातेधुवः ४ अनादिसध्यानिधनसख्रळोक्यादिः सनातनः । देवदेव: सुरा-
यक्ष: छग्या खोकगसभस्कुतः ६ बव्यकव्यवडः श्रीमाच हब्यकव्यछनव्ययः: । आदत्या दव-
सातव कथ गर्भेएमवत्यमु: | खष्टा यो वातवस्यांपे स कथ बासवानुजः ७ मंखता दवद-
वेदा बिष्कववं प्राप्तवान्कथस ! एतदाचक्ष्व से बिम प्रादुमाव महात्मन: ८ बशपायन
उवावव ॥ अंड राजन्कर्था दिव्यासार्चितामाधिपुंगवेः । पुराणे: कार्वांभः प्राक्ता अल्लाक्ता
नाह्यणरितार २ सारीचस्प सुरशस्य कर्यपस्य प्रजापतेः । आदितताठातह भाय. भागन्या
जनभेजय ९० अदित्यां जज्ञिरे देवाः कश्यपस्य सहात्मनः । धातायसा च ॥मत्रश्व वरुन
णो. भगर्तथा ११ इन्दो विवस्दान्पूपा च पर्जन्यो दरसस्तथा । तथथकादशसस्त्वष्ठा
द्वादजा विष्णुरुच्यते १४ दिरत्यां जाती हि बळवायहिरण्यकांदापः प्रथुः । तस्यातुजश्व
देत्मेन्यो हिरण्याक्षः प्रतापवात् १३ हिरण्यकरिपी: त्रा: पच घारपराक्कमा: । महादशा
तुऱ्डादश््व जंभः संऱ्हाद एव च १४ विरोचनश्र्व प्राह्मारिस्तस्ट पुजा बाळ: स्सृतः । पुत्र
पौ च बलवत्तवासमक्षयमव्ययन १५ तेज स्विनां सुराराणां देत्यन्दाणा मनास्वनाच । गणा:
सुवहशा राज देडो देशे सहस्र: ९६ते दृष्ट्या तारासहन हरण्यकारड ढतस । देत्या
देववधार्थाय बाठिमिन्दे प्रचाकरे ,७ दष्टवा घमपर नित्य सत्यवाक्य आजि न्वियम् ।
शर्यांध्ययनमंपत्नं सर्वक्षानविशारदन् १८ परावरगूहीताथ तत्त्वदांशनसव्ययसख । तजास्वन
५-०.
2-1“ न
नारायण प्रभ प्राणामध्यं प्राणात्मा होऊन, पझनाभ, महाबाहु, लॉकांचा प्रात, पुव ५,
आदि, मध्य, अंतशून्य त्रेडोक्यार्चं कारण, सनातन, देवाधदव, दवाचा अध्यक्ष, "ण
सर्व लोकांकडून नमस्कार केळा गेलेला ६, हव्य व कव्य यांस वाहणारा, श्रीमान् हव्य
व कच्य यांचा भोक्ता, अव्यय, या नांवांनीं वाणेळा जातो तो. प्रभु देवांचा माता जा
आदित तिच्या गर्भात कसा राहिला ? जो इंद्राचाही सरा ता इंद्राचा कानष्ठ आता. कसा
झाळा ७ व जन्मास आलेला ता दवदेबश पून: विष्णुत्वास कसा पराप्त झाळा १६ विप्र
हे मला सांग व त्या महात्म्याचा तो प्रादुभावही मळा एकूंद् ८. वेशपायन:-- राजन
उाघेिअषांनो जिचा मोठा सत्कार केला आहे, अशी जुन्या कवींना सांगितलेली, नह्म-
ठवानं वर्णन केळेळी व ब्राह्षणांनी प्रख्थातीस आणळलळी ह! दिव्य कथा एक ९. हे जन-
मेजञया, मरीचीचा पत्र, देवांचा इंश, व प्रजापाते अशा कशयपाच्या आदत व दात
अक्मा दान भगिनी भाया होत्या १०. आदितीच्याठार्यी महात्म्या करुयपापासून दव
उत्पन्न झाले. धाता, अथमा, मित्र, वरुण, अंश, भग, इंद्र, सूय, पूषा, व दहावा पजन्थ
अकरावा त्वा व बारावा विष्णु होय ११,१२. दितीच्या ठायीं बलवान् हिरण्यकशिपु
प्रम झाला. त्याचा धाकटा भाऊ प्रतापवान् देत्येंद्र हिरण्याक्ष १२. हिरण्यक।शपूचे घार
पराक्रमी प्रल्हादू, अनुवाद, जंभ, सहद इत्यादे पांच पुत्र १४. विरांचन हा प्रम्हादाचा
त्र. त्याचा पत्र बाले असें सांगितठे आहे. त्या दुत्यांचे पुत्र-पा्ञारदे सवे महाज्रलाळ्य
अक्षय व अव्यव होते. १५. हे राजन, त्या तेजस्वी व मानी दुवशत्र देत्यद्रांचे सहस्ता-
वाधि गण प्रत्यक देज्लांत पुष्कळच आहेत १६. नारासहान हिरण्यकाशपूळा मारळ॑ आहे
असे पाहन ते देत्य देवांच्या वघाकरितां बळीला इंद्र कारेते झाले १७. तां नित्य धघर्मप-
| रांयण, सत्यवाक्य, जितंद्रिय, शोयाध्ययन संपन्न, सवेज्ञान विशारद १८ उत्कृष्ट व
निकृष्ट अर्थाचे ग्रहण करणारा, तत्त्वदर्शी, अव्यय; व हिरण्यकशिपूसारखाच तेजस्वी
“६ १ भविष्यपर्जे ५. १४५
सुरारफुं ढिरण्यकानपु यथा १९ अभिषेकेण दिव्येन बलि वेगेचांने तथा ॥ देत्याधिपत्ये
1 २तजास्तेदा सवडभ्यपूजयत २० अभिषेक्तस्तदा देत्येबीलर्बळंवता बर: । बैहद्लणा चेव
तु्टम इरण्यकादापा: पदे २९४ आमभिंषिक्तो सुरगणेवालर्वेरोचनिस्तदा ' कांचनेः कळरी:
रूफात सवतारथाबुसंवूतेः ** जयशन्दे 'तनस्वळरमि्षिक्तस्य दानवाः । बठेरतुळवीर्यश्य
लिहासनमतस्य वे २० कृत्वेन् दानवाः सवे व!ळ बळवता वरमख । ततो वेवेक्षापयामासु
[रामः वातेता पक्षता २८ देत्या ऊचुः: ॥ विवा तब पेन्येच्य हिरण्यकशिपोर्यथा १ ने ळ!-
कयमापादाखल जगत्स्थादरजयसळ “० वपतामहृ॑ लु हत्या ते सुरेश्वराने पूदून । हत तदूंव
नेलाक्यं डाकश्वेवा मिषान्वतः २६ तात्सतकमहराज्यं त्ये प्रत्याहेतामहाहांसे 4 अस्माभेः
साहतां नाच अळाक््यानेडसव्ययस् २७ प्रत्दानथेस्थ भते राज्यं पेलामहं भरभा २८ अपुरुम-
'णासहलसंबूतत्त्व जय दिबि देवगणान्महात भावान ) ञअसितबळपराकमोडईसि राजक्षांतेश-
यस स्वयुणेः पितामह स्वस् ९ , १८२, १ हते श्रौमहाभारते शिळेष हारेबडो भाविष्यप-
वणि बलराभषेकी नाम अष्टचत्वारशाध्याय: ॥ पटवा
- बेशंपायन उवाच ॥ निझस्थ षां वचनं महासातिबीलेस्तदा प्रोतमना महाबलः ।आज्ञा-
व्पयाभास स दत्यकाटेबलक्यसमधेव जयास सर्व १ तस्य तदूयनं शुत्वा बलळेबेरेचनस्य
तु । उद्यान परस चकरानवा युद्धडुमदाः २ सझाग्यो निळुंभड पूर्णकुंभश्व वेर्यवान १
देवांचा बेरा आहे. अर्ध पाहून १९ सवे तंदेतिपंत्रांनो, दिव्य आमिषेकाच्या योगानें
ब्रिराचनपुत्न बळी रा देत्यांच्या अशधिपत्याबर बसाबळें. त्यांनी त्याची सर्व प्रकारे पजा
कला २०. उत्यांनां व त्यावेळीं संतुष्ट झाळेल्या बह्देवानं बलवानांतील श्रेष्ठ बठीला
ठरण्यकाशपच्या पर्दां अभिषक कला २१. असुरगणांनीं विरांचनपत्र बळीला सवतार्थज
ळान नरठलल्या माठमाठ्या सुवणाच्या कलळशारना त्यावेळां आभिषेक केला २२. त्यानंतर
आमे/प्रेक, अतठवार्यवास् ब्र सिंहामनगत अक्षा बळींचा दानवांनो जयजयकार
केळी. २९३. झाप्रमाणं स्व दानवांना बलाढ्यांतीळल श्रेष्ठ बठीला इंद्र करून
खे मस्तफांमो, भमोवर पडून अशो विज्ञापना केळी २४. देत्यः-- हे देत्येन्दा, हे सव
स्थावर जंगम जगतू व घेळोम्य हिगण्यकशिप्रचे कसे हाले ते तं जाणतोसच २५. पण
हे दुवेद्र स भारणाऱ्या तझ्या प्रपितामहास मारून त्याबेळींच देवांनी तेळोक्याचे हरण
केळे व इंद्राळा राज्यावर अभिषेक केळा २६. खास्तव त॑ आतां आपलं वडिलोपार्जित
राज्य तं भरल मिळविण्यास योग्य आहेस. हे नाथ, आह्मांसहवर्तमान हे अव्यय त्रेलोक्य
आपल्या. अधीन आण. हे प्रनो, तुह्लें कल्याण होवो. पितामहाचें राज्य परत
मिळीवब २७.२८. सहस्रावाधे अउरमणांनी आवृत झालेला तृं स्वर्गात जाऊन महा-
नभावश्ञाळी देवांस मक. कारण हे राजन, ठं अमितबळ पराक्रमी आहेस. आपल्या
गणांनीं आपल्या पितामहाचेही तु उल्लंवत केलें आहेत २९. इति श्रामहा० खि० हरि ०
भवि० बळीचा अभिषक या नांवाचा अहेचाळियावा अध्याय समाप्त झाळा ॥ ४८ ॥
_ वैशंपायन: -- त्यांचे भाषण ऐकून महामाति व महाबळ बाले त्यावेळी संतुष्टाचित्त
झाला. त्याने देत्यांच्या कोटी वीरांस आपण आजच सव घेळाक्य जिंकं या, अक्री आज्ञा
केली १. त्याचें ते आज्ञावचन ऐकन यद्धामध्यें आति दुमदे असलेले दानव परमोद्योग
करूं ठांगलें २ महापद्म, निकुंभ, वी्यंवानू पूणकंभ, कांचनाक्ष, कपिस्कंचथ, मॅनाक, क्षिते-
९
1 द 2
डि
र्य प्रणी र ७. अध ह
२१४६ महषषिव्यासप्रणीतं श्रीह्षरवंडापुराणं । [| अध्याय |
'काचनाक्ष: कावस्कन्धा सनाकः श्षितकपन:ः ३ झितकेशोध्ववक्रत्व !वजनाभः£ई दिखीं
जट । सहस्रबाहुबिकटां च्याघराक्ष: प्रेयदृशांनः ४ एक!क्ष एकपा भुण्डो वियूदक्षश्वेते शंजः
मजाद्रा गजारशॉरा गजस्कन्धी गर्जेक्षणः ५ अष्दंप्रश्वतर्वक्रा*िघनादी जलंधर ४) कराळा
ज्वाल,जद्वात्य: राताग; ठातळोचन ७ सहखपादः सुसुख: कृष्णश्वव "म हासुर:। २ णात्कटा
_ दानपात; शोलकर्पा कुलाझाळे:; ७ ससुद्ठो रभसश्वण्डो धस्रश्चेव महासुरः । गोबजो गो्छरो
राडा गादन्तः स्वास्तकर 'घुवः ८ सांसपा-मांसभक्षश्व वेगवान्केतुसाज्छिबिः-"पंकदे*्धदा-
रोरश्व बृहन्का्तिरमहाहनुः ९ ससप्रभो व्कुभाण्डा वरूपाभ्षा महाद्र: । श्वतर्शाषश्वन्दह नु-
हा चन्दनापवः १० विक्षरी दोबधंबाहुच्य मद्यपो सारुताशनः । ताळजंघो महाभागाः
सरभः शलभ: कथः$१शससुःनथनो नाढी .[वततश्व महाबळ: । प्रलंबो नरकोडवब्याठी घेखकः
के,ळडाचव; १२वारछच्व गार भूवळामा तथा विधुः । दुष्पतादः किरीटी च सूची-
चक्का समहाघुरः १३ सुवादुः कॅजबाहुश्व करण: कलशादर | सोनपो देवयाजी च पवरों
चारसदन: १४ सुपथः खण्डखाक्तेश्व शिखिनेत्र: शिखिध्वजः | यथास्मृति मया प्रोक्ता मरी चे:
कातवधना; १५ एते चान्ये च बहवो नानाभथूषण शऱाषेताः । रथोवेर्बहसाहखेर्ययुयोख्डामारि-
दमा: १२ दव्याबरवरा दुत्या द्िव्पमाल्यानुलेपना: .देव्ये्य. कवचेर्नद्धा दिव्येखेवो/च्छते-
स्वये: ३७ादव्यायुधवशा देत्या गर्जसाना यथांबुदा:। बृहळी रथघोषेश्व चालयन्तो बस्उनप-
राठ १८ महाबला दिव्यमळारत्रधारिणो भुजंगभोगप्ातिमेमहाभुजै: । सुदर्जया देत्यवबाः
झरारया दात्यमया लाहितलाहितेक्षणाः १९ ते जग्सुरकंज्वलनेन्द्रवीय सिहेन्दवजरा हयानितु-
कॅपन ३, !शंतकश, ऊध्वेमुख, वन्ननाम, शिखी, जटावान सहसख्रमाहु, विकट, व्याघाक्ष,
बैथयडशन ४, एकाक्ष, एक पाढू, मुंड, विय्यदक्ष, चतर्भज. गजो : गेजशिरा, गजस्कंध,
गर्जक्षण, अटदष्ट, चतुवक्ज, मेघनाद, जलंवर, कराठ, उज्वाल जिह्ास्व, शतांगा, शत-
नज, सेहल्रपाइ, सुसुत, कृष्ण, महासुर, रणोत्कट, दानपाते, शेलकंपी कुलाकाले (५-
समुद्र, रभस, चंड, घप्नर, भहासुर, गोज, गोक्षुर, रोद्र. गोदन्त स्वास्तिक. धव
साप, मातमक्ष, वमवान, कतुमान, शिबे, प्रंकदिग्धशरीर, बृहत्की ति, महाहन ८ ९, सम-
अभ, पककुमाड, उवरूपाक्ष, महादर, श्वेतशीष, चद्वहन, चंद्रहा, चंद्रतापन १०. बिक्षर
दावबाहु, मद्यप, मारुताशन, वालजव, महामाग, सरभ, झलभ, कथ ११. समद्रमथन
अनादा, वतत, महाबळ, प्रव, नरक, व्याली, धेनक, काललोचन १२ वाररष्ठ, गारेष्ठ
सवळामा, विध, दुष्परसाद, कराटा, महासर सूचीवक्त्र १३ घुभाडु, कजबाहु, करण
कलसाइर, सामप, दवयारज, प्रव, वारमड्न १४. सपथ. संडमाळे शिसिनेत्र, शिखि-
श्वज, इत्यांदे हे मरीचीची कीर्ति वाढविणारे छेत्य मठा आठवल तितके सांगितले
आहेत १५. हे ब॑ असेच आणखी दुसरेही ऱ्नानाभषणांनी भ षेत झालेले शत्रुनाशक वीर
अनक इरहेस्र स्थाच्या अअघांता युद्धास निघाले १ ६. दुव्य वर धारण करणारे दिव्य
माळा घाढून दव्य उटॉ अगास लावणारे, दिव्य कवचांनीं सज्ज झालेले व दिव्य उच
कजाना उपलाद्षत असलेल देत्य वदव्य आयंध्रं धारण कळून म्घांप्रमाणें गजना करीत
माठमाठ्या रथाच्या 'क्षोषांनी पृथ्वीस चाळवीत १७,१८, ( शत्रूंवः निघाले ) महाबलाढ्य
अजगाच्या शरारासारख्या महाभुजांनीं दिव्यबल व अश् धारण करणारे, अतिदर्जेय
8.27 (क
९] -.__.. भविष्यपर्व । | ११्ऊ
ल्यवेंगाः । वित्ठद्धदेंष्टा हॉारधुख्रकेशा विवधेमाना; शोरदाव मेघा: २० सहस्रबाहुबाणश्व बलः
पुत्रा महाबळ: । रथातिरथकोट्या वे सत्नह्मत महाबळः- सर्वे मायाधरा देत्याः सर्वे दिव्या
सयाधिनः । सर्द मदबठोत्सिक्ताः सर्वे लब्धवराः पुरा २२ सर्ब कांचनदोलाभाः पीतको-
डोयवाससः । किरीटोष्णीषमकुटा दिव्यभूषणभूाषता: - ३ /हिरण्यकत्रचाः सर्चे हिरण्यध्वं-
जकेतवः । स्यन्दनस्था व्यराजन्त शारदा इव खे ग्रहाः २४ तापनाये वरोनष्केरनळज्वलित-
घभेः । हेसपर्वेतश्वंबस्था; पुष्पिता इव किंशुकाः २५ तेषां मध्यगती बाणः पावषीवा त्थितो
घनः । स्थितः शक्तिगदापाणिखधिनल्वप्रतिसे रथे २६ विचित्राश्वध्वजयुगे चित्रभक्ताविरा-
[जेते । गदायारघसंपर्णे हेसजालविभूषिते :७ अन्यबीयमानतोी दितिजेवा ठखिल्येरिवा झुमाव.।
नाभापरहरणेघ'रस्ताक्ष्णदंछिरिबोरगेः २८ पेच तस्य महावीर्या दानवा यस्धदर्मदाः । ररक्ष
.रथमव्यप्रा ब्यादितास्या भयावहाः २५ सुबाहुनघनादश्व भांमगभश्व वीयंवातू । तथा
कनकमूर्धा च वेगवान्केतुमानिति ३७ कनकरजतभक्तिचित्रपश्वें पतगपतिभतिमे रथे
स्थितोःभूव । जलदनिनदतुल्यनेमिघोषे सुरमणसेन्यवधाय दानवेन्दः ३५ अनायषायांः
पुञ्स्तु बलो नास महासुर: । वृतः दातसहखज स्थानां भीमवर्चसाम ३२ युक्तसक्षसहसर्रेणः
रड
करावयास निघाले. ) सूयं, आग्रि व इंद्र यांच्याप्रझाण ज्यांचे वाय आहे, इंद्राच्या वजा -
प्रमाणें व अशनीप्रमाणें ज्यांचा वेग आहे, ज्यांच्या दाढा वाढलेल्या आहेत, वानरांच्या:
केसांप्रमाणें ज्यांचे केस धम्रवर्ण आहेत, जे शात्काळच्या मेवाप्रमाणे वाढत आहेतः
असे ते सर्व यद्धाकरिता. निघाळे २०. ज्याला सहस्र बाहु. आहेत. असा बलीचा
पुत्र महाबळ बाणरथ व अतिरथ वीरांच्या कोटीने सज्ज झाला. २१, ते. सर्व:
देत्. माया धारण करणारे, दिव्य अस्त्राने युद्ध करणारे, सवे मद्बछानें मत्त
च ज्यांना पूर्वी वर मिळाला आहे. असते होते. २२. सर्व. मरुपव्तासारखे,,
पिवळीं रेशमी वस्त नेसणारे, कौरीट, पागोटीं व मुकूट घातलेले, दिव्य. भूष-
णांनीं भाषेत झालेले २३, सर्व सोन्याची कवच घातलेले आणि. ज्याचे ध्वज ककेतू
सोन्याचे आहेत, असे ते रथावर बसलेले. राक्षस आकाशांतील शरत्काळीन ग्रहाप्रमाणं-
शोभले २४. सोन्याच्या अग्नीसारख्या दीप्त प्रभायक्त श्रेष्ठ भूषणांनीं मूषित. झालेले. ते. सुवण -
पर्वताच्या शंगावर असलेल्या पुष्पित पडाझवृक्षाप्रमाणें शोमळें २५, त्यांच्या मध्यभागी.
बाराशे हात ळांबीच्या स्थावर हातांत गदा घेऊन स्थित असलंला बाण. वर्षाकाळीं उठ-
लेल्या मेघाप्रमाणे दिसत हाता २६. तो. त्याचा रथ विवित्र अश्व व ध्वज यांन, युक्त.
होता. चित्रांच्या रचनेने शाभत होता. गदा व परिघ यांनो संपत्न होता व सुवणसम-
हानें आतेशय भुषित होता २७. सूर्याच्या मागून जसे वालखिल्य जातात त्याप्रमाणे ..
बाणाच्या मागून दुत्य जात होते. तीक्ष्ण दाढांनीं युक्त असलेल्या सपाप्रमा्णे ते नाना--
प्रकारच्या घोर . आयवांनी यक्त होते २८. ज्यांनीं आपलीं तोंडें पसरळीं आहेत असे,
पांच महावीयवान् युद्धाविषयी मोठें मत्त व भयावह दानव. बाणाच्या रथाचे रक्षण करीत,
हांते २९ सुवाहु, मेघनाद, वीर्यवानू मीमगर्भ, कनकमूर्था, व वेगवान केतुमान् असे. ते
पांच हांत ३०. सारांश, तो दानवद्र देवगणाच्या सॅन्याच्या वघाकारता सान,व रुप
यांच्या विचित्र रचनांनीं ज्याचे पार्श्वभाग रमणीय झाले आहेत. व भेघांच्या नादाप्रमाण
याच्या घांवांचा घोषे आहे अश्या गरुडासारख्या रथावर तो. स्थित झाळा. ३१. अनायुषचा;
9्श्ट महषषिव्यासप्रणीत॑ श्रौहारित्रेशापराणं ॥ | अब्थाचध्ट
रथसारुदा वीर्यद[र | नीलायसमयं घोर बायसांक सुदजयस ३ सी्लांबरवरः श्रीसान्वे-
डर्यायळतािभ: । महता रथवेगेन प्रययो, दानवस्तदः :४ तघेक,णंवसंकादी पेन्यमध्ये
व्यराजत : प्रभाकनमये श्रींमाश्त्ससुतस्थ इवांधुमार. ५ सुतप्जांबूनदहल्यबवर्चसा निदाई-
कराकारत डिडुाकर: | किरोठसुख्येन विभप्रते शािन्ना यथा निरे: श्रृंगवरेण भा. वता ३६
षष्टी रथसहस्रणि नमुचेरसुरस्य जे । खन्युक्ताने रस्व[ूण मघतल्य. स्वाण क ३५७ नाना-
प्रहरणाः स तर्वे ते वचित्रयाधिनः: । महात्रधघनयंकाशा वेगचन्व महा बळा: ८ रथोः
व्याघ्रसहक्षण युक्त; परमवगवार । नसुचेरसुन्न्हस्य सर्वरलाविभूषितः 5, शाोकलाजिहल
शुशुभे तस्य केताहरण्सयः: । रथमध्येइछुरेकास्य सध्यंदिनरविर्यथा ७ सथीमवेगश्व. महा-
वलव्व प्रयृह्म चाप हिमवानिव स्थित: ॥ नीलांबरः कांचनपट्टनद्धा टिज्ञागजो यव्चदपेत-
कक्ष ४१२ काकेणीजालांनेवो्ष तपनायावेओषधित ह. । सपताकाच्वजापेत ममन्थ्याधिव ताय-
कम् ४२ चर्केश्वतार्भिः संयक्तमष्टनल्वायतान्कर्म । हेसमजाळाकुले दोघें काळचक्तामिवादि-
लम ४३ सानायधधर बहर व्याधचसपारष्कतथ । इहामूगगणाकार्ण व्वित्रभक्तिविस/--
तम् ४४ हणारशरसंपूर्णे शाक्तित्मरसकुलस , गदासुदररवाचे चायरनाधिभाषितम .». यस्क-.
"णाल सता ण त्वा > "कासया पता. यन ० (पाशी शाती ण शशी क णणणवीणीतण प यशही ची (लिही ० वटल टल द टाय
धळनामक महडाअसुरी पुत्र हजारा म्यकरा तजळडी, स्थानी पारिवाधेत झाला १३१२:.
त्या रथाठा सहस्रांवाधे आसल जोडडी होता. असा ज्याच्याव* कावळ्याचा ध्वज आहे
अशा पोढांदे आतेदर्गय व घार रथावर तो वायंवानू दूव्य. आरूढ झाला, ३३. नीलं
वस्र धारण करणारा तो श्रासान दत्य वडमणीच्या परवताफ्रमाणे, दितळा.. मोठया. स्थ
वगाने ता दानव त्यावेळी गेला ३४. एक साभरासारख्या सेन्यामध्ये तो सक्षस प्रनात
समथांच्या समद्रत्थ श्रांमांने सूयापनाण शामला ३३. ज्याप्रमाणे, एकादा पत्चत तबमक-.
णाऱ्या श्रें्ठ शिवरानं शोभतो त्याप्रमाणं ता दुत्य तापलेल्या सोख्यासारखी ज्याची कांति
आहें, अश्या सुशोनित मख्य झिरीटाच्या योगानें शांभळा. त्याची, आकांत झदासारखी.
अथवा विजेच्या रेघेसारखी होती ३६. नमाजि राक्षपांचे साठ सहस्र, रथ॒ होते. त्या
सवांना गाढूवे जाडडीं असत त्याचा तादु मंवासारखवा ताता ३०७ कि राज, नाना. आ य-.
घाना युक्त हाते. सव वाचित्र युद्ध करणार होते. ते घहावळाड्य, मोठ्या मेवम्तार्ये. क.
चनवान् होते ३८. त्याचा अतिशय देगवानू रथ डजारा व्याघ्रानी, यक्त होता
नर्माच साक्षताचा ता तुर्र रथ सवे रत्नांनीं जिभषिव होता २९. त्याचा च्याध्राविक्षयक्त
सोन्याचा केत फार शोभला, मध्याह्ी आझेल्या सूभाप्रभार्ण अपुरंशाच्या रथामश> तो.
घ्वज शाभत हाता ४०. ता भीममेग व महाअऊ राक्षत धनष्य धारण करून डिमळयाप्र-.
मर्ग स्थित होता. नीळ वस्र धारण करून पान्याच्या पद्ठयाने तज्ञ झाळढा ता. कश्ला-
यक दुर्भनजासारखा इतका ४१. ज्याच्या कडच्या समडाचा माठा.ध्वाने. होतो
जा सान्यानें आर्विशय भूषिञ आहे, जो प्रताका व ध्वज यांना युक्त आह, जा. सध्याफक्त.
मधासारखा ]दइसत जाह ४२९, जा चार चक्कांनी यक्त आठे याच्या आताठ भाग. आरळ
नल्व लाब आहे, जो पुवगंजालाने व्याप्त व ४ आहें, वृ त्यामळंच जो जणं काय
सय पावेडल्या काळचक्राप्रमाणें दिसत आहे ४३, नाताआयुवं धारण करणारा, घोर,
घ्याप्राच्या चामड्यांने मढावडेला, चित्रांत काढळल्या कानरांच्या सम व्याप्त, चिञज्-
स्नून बुशाभित ४४, वाशभाते इ ब्नाण यांनी प्ररिषर्ण, ज्ञक्ति व. तोमर यांनी शक्ुळ
५० | | भचविष्यपर्वी] [| रछेर
सृक्षपसहरख्ण ल॑मकतरवरचसा । राजतन बिकोर्णन शोभित सिंहकेतना ४1४८६ स तेन शुशुभ
देत्यो मयो मायाविसर्पिणा । रथरले स्थित श्रामानुडयस्थ इवाशुसाते ४७ विमळरजलं-
ब्रिन्दुशााभताग माणकनकाज्ज्वलळन'रुभाक्ताचेत्रस । अयुतडानसहसख्रज्षाजताना मयमनुयाले
तदा महारथानास ४८ [ १८७७ ] इति श्रोस० खि हारे भत्रि वामनप्रादुर्भावे मयस्थ
यस्धांभिगमन नामकांनपचादात्तमाध्याय: । ॥
वबशापायन उबाच ।। पुलामा तु महादेत्यास्तासर कारगहवरसा । आरुराहायस धरन्रथ
परमथारुजनब १ पंव्तात्करसंकार्दा लाहजाळाॉतरान्तरस ।! नेभिघोषेण महता क्षश्यन्मामिंब
सागरमस् * गदापारधनिसखत्रेंठोी: सतोामरपरश्वये: । शक्तिमद्रसंक णे मतोयसिंवर दॉयडमस
रथसुष्टसहस्रेण संयुक्त वायुब्रोगेना । पळोमादह्य यद्ध,य प्रास्थितो बद्धदर्गटः ४ पॉर्हें रथ-
सहसख्राण पुलामान महारथम । अवयः सूयवणानि प्रदीप्षापीव तेजसा ५ ठशा्दधव्वजेन
महता तत्तकांचन्तवचेसा । त्राजते रथमध्यस्थः पर्वतस्थ इवांडामात ६ सुचारुचा:कर-
पद्टनद्धा महागदा काळानर्भा महाबलः । प्रयृह्म भाज स दाऊसध्ये काष्णायसा केतु रित्रा
स्थताब्यासू ७ हुयञावस्तु बलवान हयग्रीयर्महा सरे: । बृतः शतसहख्रण रथानां रथस-
सम: ८ धरावरानभाकारं सपनानाकमर्ईनस । स्यन्दनं भीझमारथाय यस्धायाभेमखः
“४५४१-१४ 0000१५४॥000000000 0000 २१-त “ल. “९७. ....3७, ७ तक. न
गदा व मुद्धर याचा ज्यांत दाटी झाळी आहे, जो उत्तमोत्तम घनष्यांनी भाषेत झोला
आहे ४५, ज्याला सहस्र रास जोडळे आहेत आगि ज्याचं आयाळ खालीं लोंबत आ?
अशा रुप्याच्या विप्पाड [सहकेतूनं जो सुशोभित झाला आहे ४६ अज्ञा त्या मायने इते-
स्ततः चाळणाऱ्या सथान मथ दुत्य फार शोभळा तो श्रीमान राक्षष उदयजवतावरील
सूयाप्रमाण त्या उत्तम रथावर बतला ४७, निम. रुप्याच्य ठिबक्यांनो ज्याथे अंग
सशानत कळ आहे आणि रत्ने व सोनं यांच्या योगाने उज्ज्ल, व संदर रचनांनी ' जो
वाचत्र झाला आहे अशा रथावर बसलेल्या मयाच्या मागन सडस्रावाचे ऊार्गित महारथ
"य चाढळ ४८. इत श्रामहा. [ल० हॉर० भविष्य० वामनावतारांतील मंयाच्या यद्धानि-
गमनावेषयी एकगपत्तासावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ४९ ॥
वशपायन:--पुळांमा या ' नांवाचा महादेत्य अंधकारासारखा घोर. खोल. उत्तम व
पाडा न दुणारा अशा रथावर बसला १. पर्वेताच्या ढिगासारख्या, आंतंन लोखंडी
जाळ्या लावडल्या व आपल्या मोठ्या नेमिघाषाने क्षुब्ध होणाऱ्या सागराप्रमार्णे
भासणाऱ्या रथावर तो. असळा २. गदा, परिघ. खड. तोमर परशु,
शाक्ते व मुदुर यांनीं ब्याप्त असलेला तो पर्वत जलयक्त मेघाप्रमाणे दिसत
हाता. ३. त्या स्थाला बायूप्रमाणं ज्यांचा वेन आहे अस्षे एकसहस्र उंट जाडळे होते
असां; अशा त्य़ा रथावर आरूढ होऊन य 'छावषया आत मत्त झालेला पुलळोामा यद्धाक-
अरेतां निवाळा ४. त्या महारथ पलोमाच्या मागन तेजाने जणं काय दीप्त असल्याप्रमाणे
पुझतुल्य कांतीचे साठतहस्र देत्य चाळले ५ तापलेल्या सोन्याप्रमाणें ज्याचें तज आहे
भ्रशा मोठ्या शार्द-गध्वजानें रथामध्ये बसलेला तो. पर्वतस्थ सर्याप्रमाणें चमकत होता ६.
खातराय रसमणाय सुवणांच्या पट्ट्यात मडविळेली काळासारखी घोर लोखंडी गदा
घेऊन तो श्रूंमध्यें अपळेला देत्य पथ्वीवर उभनारळल्या कतममाणच शोभळा. ७. बलाळय
हयमाव राक्षस सहस्रावाचे हयग्रीव ( ज्यांच्या माना घोड्यांच्या मानांसारख्या : आहेत
ह. 3113 मह्षिंन्वादमणीतं श्रीहरिवंशपुराणं । | अल्याय ५
स्थितः ९ श्वेतरीळप्रतीकादाः श्वेतकृण्डलमूषण: । शुशुभे रथमध्यस्थ: श्वेतशूंग इवाचल:१०
महता सभशीर्षेण शोभिता नागकेतुना । वेडय़मणिचित्रेण प्रवालांकुरशोभिना! १ अमितब-
छलपराक्रमाकृतांनां वरराथेनासमनजग्सुरू्जितानास । असुरगणशताभिगच्छमानं तरिद्डागणा'
इव वासवं प्रयान्तस् १*पऱ्हादर्तु महाप्राज्ञ: सर्वशाव्वाविशारदः । सर्वमायाधर: श्रीमान्यष्ठा
कतुदातेरापे १४ ससनह्यत तेजस्थी पावकाार्चसमप्रभः । रथानीकेन महता दाईनांभोदना-
दिना १४ झूरेणामितवी यण हेमकुण्डलधारिणा । वृत्ती देत्यसहस्रेण देबारेब पितामह; २५
स्ववीयारय्रण दइभो मत्तवारणिकसः । सुरतेन्यस्य सर्वस्थ प्रातक्ष,भ इव स्थितः ६ स्ववी-
येणादधेस्तुल्य: पद्रांपाथारव ज्वळत । तेजसा भास्कराझारः क्षमया प्रथिवीससः १७
ताळध्यजेन दानेन रथेनातिविराजता । ते यान्तमनुयान्ति स्म दाववाः दातसंघश: १८ सर्वे
हिरण्यकवचाः सवे रन्नविभ्ाषिताः । दिव्यांगरागाभरणाः समंरेष्वानिवरतिनः १९ जांब्ूनद-
धिचित्रांगा वेडयेविकुत द्दा: । दिव्यस्यन्दनमध्यस्था; खस्था इव महाग्रञा; २० आचार-
वांत्वेंव जितेन्दियब्व धस रतः सत्यपरोइनसूय: । स्थितः सतोयांबुदवा युकल्पो रूपी यथा
संबहरः कुतान्तः २१६ शंबरस्तु महासायो रथयथपयूथपः । आरुरोउ रथ दिव्यं सः यद्धवि-
"॥॥०॥/॥४४॥0/४०"”४४५%०/४00४0000000000010100000000000700107000000000070000000/-:“4-.५-८----.-.-..--.-.....
अशा ) राक्षतांनीं परिकोडित झाला होता. तो सर्व रथ्यांतील उत्तम रथी होता ट. पर्व-
ताप्रमाणे ज्याचा आकार आहे, व जो शत्रुच्या सैन्य चें मर्दन करीत असतो. अक्षा मर्य-
कर रथावर आरूट होऊन तां यस्धाभिमस नवबाला ९. शुभ्र पवताप्रमाण ज्याच कांते
आह, स्वत कुडळ हाच ज्याची मूषण आहेत, असा ता रथाच्या मध्यभागीं बसलेळा'
रास स्वत शगयुक्त पत्रेताप्रमार्ण दिसला १० ज्याला सात मस्तक आहेत अशा वेडर्य-
मान वाचत कलेल्या व प्रमाठांकरांनी सुशोभित झालेल्या मोठ्या नागकेतने तो
आतडाय शाभत हाता ११. ज्यांचे बल, पराक्रम व आकार आभित आहे, अपे ऊर्गित
उ-सख्य त्र्ठ स्था राक्षस अगोदरच शेकडो असुर्गण ज्याच्या मागन जात आहेत अश्या
त्याच्या मागून, जात असलेल्या इंद्राच्या मागून जते देवगण जातात, त्याप्र-
माण ग १९५. महाबुद्धमानु, सव शास्त्राविशारद, सर्व मायाधर, श्रीमान्, शेंकर्डो
यज्त करणारा, तजस्वा ब अग्नीच्या ज्वालेप्रमाणे ज्याची प्रमा आहे असा
प्रय्हाद वषतताल मधघांप्रमाणे नाद करणाऱ्या मोठ्या रथाच्या संन्यान सज्ज झाळा १३.१४
दुवाच्या यागान जसा पितामह त्याप्रमाणें शूर, अमितवीर्यवान व सुवणकंडलं धारण
करणाऱ्या सहस्रावाध देत्यांनीं तो परिवेशित झाळा होता १५. स्वबीर्यानेंच अग्रणी झालेला
इतत, सत्त गजाप्रमा्ण पराक्रमी व सर्व दुवसेन्याचा जणंकाय साक्षात् क्षोभच असा तो
उभा हाता १६. स्ववीर्याने समुद्रासारखा असलेला तो प्रदीप्त अग्नीप्रमा0 जळत हांता
दा तेजाने भास्कराच्या आकाराचा व क्षमेनें परथथिवीसारखा हाता १७. ज्याला तालध्वज
आहे अशा आतत्य शोभणाऱ्या दीप्त रथानें जाणाऱ्या त्याठा दानव शकडो संघांनी
अनुतरत हात १८. त्या सर्वानी सोन्याची कवचें घातली हांता. सवे रत्नांच्या योगानें
आतशय भाषत हाते. त्यांचा अंगराग व आभरणें दिव्य होता. तं समरामध्ये परत न
फापणार हाते १९. सोन्याच्या योगानें त्यांची अ" वचत्र झालां हाता. त्यांची ब हु-
शूजण वडयरत्नांची केलेलीं होती. आकाद्यांतील महाग्रहांप्रमाणें ते दिव्य रथामध्ये स्थित
हात २०. आचारवान्, जितेंद्रेय, धर्मामध्ये रत सत्यपरायणे व असूया न करणारा
०५१ ] भविष्यपर्व ।_ रक्र
शारद: २२ लाहताक्षा महाबाहुः घतप्तात्तमकुण्डलः । जायूतधघनसंकादा 'दिव्यसगनळ.-.
पन, २२ व्युज्ञज्यातानकारान उकुटनाकवचसा साणरत्नावाचत्रेण वेडयवरशाभिना न्र्शे
तपनायेन महता कवचे इवेराजता । संध्राश्रणेव संच्छन्न: श्रीमानस्तडालोचय: २५ बिंडा-
च्छतसहैस्राणि देत्यानां [चिज्रयाधिनास् । बलिनां कालकल्पानासन्वयुः झोबरं तदा <६.
युक्त हयसहरूण खुक्कवर्णन राजता । क्रो चध्वजेन दोपतेन रथेनाहवशोभिना २७ व्यासक्त-
चडूयखवणज ल नानावहगराप भाक्ताचन्नम । विययप्रथें भामरवं सुवगं रथं समाझ्ह्य
रराज डेत्यः २८ | ३९०५ ] इति श्रीमहाभारते खिळेषु हारेवंज्ञे भावेष्यपर्वाणे वामनभा-
दुर्भावे दंबराद्दित्यसत्ञहने नाम पेचाशत्तमाध्याय: ॥ ५०॥ व
वेझापायन उवाच्च ॥ अनुह्ठादश्व तजेव देत्यः परमदुर्जयः । हिरण्यकाशपोः पुत्र: प्रययो .
युद्धलालसः ६ चतुश्वकेण यानन [3णल्वघातिमेन तु । यक्तेनाश्वेसंहाबायेः सिंहवक्रेराजि-
ह्मभेः २ भासगंकीरनादेन नेमिधोषेण बीर्यवाच । वालयन्वसु्धां सर्वा. सहोळवनकाननास ३
वबिनदसांना दत्यवा अयु्डाद यय: शुभा: । दातं शतवहश्ाया रथाना हॅसमालवास ५
'पारवानादूपालच्य भल पार: पसववे; | विवबेिधायपहस्तास्ते सूलभमदरपाणयप: ५ सुवण जा-
असा ता प्रम्हाद साक्षातू सजल मेघयुक्त वायूप्रमाणे स्थित होता. तो त्यावेळीं सर्व हरण
कल्पणारा जणूकाय कुवान्तच आहे अंसा अस झाला २१. असो; महामायावान शंबर,
रथयूथपाचा यूथप छता. सवे प्रकारच्या युद्धांत विशारद असलेला तो .दिव्य रथावर.
आरूढ झाला २२. त्याचे नेऊ लाळ व बाहु मोठे होते. त्याची कंडळे तापाविलेल्या
सान्यास्परखा उत्तम होतीं. त्याची अंगकांते मेघासाखी . होती. दिव्य माळा च
'अनुळपन त्यान धारण केळें होते २३२. विजेच्या ज्योतीसारख्या अथब्ध सूर्या-
'सारख्या तेजस्वी, माणे व रत्ने झांनीं. विचिञ व श्रेष्ठ वेड्यांनें सुशोभित
अशा मुकुटाने तो भूषित झाला होता .२४. सोन्याच्या. मोठ्या विसज-
मान होणाऱ्या क्रवचानें तो देत्य संघ्याकाळच्या अभानें आच्छादित. झालेल्या
सामान् अस्तप्रवताप्रमाणे दिसत होता २१५. विचित्रयुद्ध करणार तीस लक्ष कालासारखे
मढाढ्य दत्य त्यावेळ शेबखच्यह मागून चालले होते २६ त्याच्या रथाला सहस्र घोडे
जाडळ हात. तो शाभणाऱ्या विचित्र शुक्ुुवण क्रोंचध्वजानें 'चिराजमान होल होता. आणि
अशष्र आहेवश्याभी रथानं ता चालला २७. ज्याला वेडर्य व सुवर्णजाल. लाविलें आहे..
नेरालळ न.नामकारच्या पक्ष्यांच्या रचननंही जो विचित्र झाला आहे. ज्याची प्रभा विजे-.
पारखा आहे, आवाज भयंकर आटे, व वेग उत्तम आहे अक्का रथावर आरूढ होऊन तो.
पत्य कार शाभळा २८. झले श्रोम० पख हरि० भवि० वामना ०. शंबराे देत्यांची
तयास यावेषया प्रज्नासाव अध्याय समाप्त झाल 4) पट ॥ श
वरापायन:-- अनुऱ्हाद नांचाच्य हिरण्यकशिशूचा परम दुर्जय देल्य युद्धाच्या ठाल-
सन तथ'च गेळा १. ज्याठा चार चाके आहेत, जो बाराशे हात. लांब असलेल्या .र्था-.
सारखच आहे, ज्याला [सेंहसुख ब सरळ गमन करणारे मेहांबीर्यबान घोडे जोडळे आ ह्तः
आणि ज्याच्या धावांचा घ्वांने मेघासाररण गंभीर आहे अशा रथानं पवत, वनं व उंयब-:
बन यांसह सव पृथ्वीला कांषवीत. तो वीर्यवान् निघाला २.३. घोर ध्वाने .करण रे
दत्याच शुभ आध अमुरडादाच्या मागगूच -चालले: हेते. सुवर्णपालायक्त शुकडांच्या शेकडा.
१६२ मह्षिंञ्यासप्रणीतं श्रीहरितव्रंडापुराणं । [ अष्यायः
ळनेमुक्तर्चत्रथ्व समलंछयाः ; रथाथ्वियेश्व कवचे: सज्जमाना महासुराः ६ तदा विज्ञाला-
| फ्नटालरूप बमा रथ कांचनाचिजितांस । देत्याधिप:ः सत्वबलानुरूपे समास्थितस्त्वप्राति-
मयरूप ७ वतचनत्व बळकान्देश्वानरसमद्याते: । महता रथवंदान सर्वाखकराल शुचि:
व्यहाना ।वनयागज्ञा क्ञानवज्ञानतत्वदित । बळः पित!सुरवरः सुराणामिव बासवः ९
सेवायुधसमाझत क केणाज[टभाधषेतस् । संयुक्त वाजिसुख्यानां सहरुंणाळछु्गामिनाम १०
रथमारुह्य दत्यन्छा बर्भा भरुरिवापरः । किकिणीजालपर्यन्त गर्जेब्ध्वजशा भितम ॥
सन्थ्यात्रतमवणा भः पताक,मरलकृतम ११ प्रावालजांबूनदभक्तिवित्रं व्यालविमत्ताफल-
शाानित्स्। रथ रुसारुद्य कराटमाली यया स यद्धाय महासुरेन्यः ,२ विरोचनानजश्वैव
कजभा नाम दानव: ' स्यन्दन्बहुसाहसखमाणिकांचनभाषते १३ वता मदबला।त्सक्तेद्वा-
!राभरारदस;, । प्रासपादागदाहस्तदानवेद दकाक्षाभिः १३ सपवतःनभाकारो भन्नाजनच-
यमम; । महता भाजमानन ।केराटेन सुमच्सा २ सर्वरन्बदिचिबेण कवचेन च संवृत: ।
महता द मवड्षा रथनन्डारवांशुमाच १६ शातकाभेन महता तालवरक्षण केतुना । रराज रथ-
मध्यस्थ! सरुस्थ इव भास्कर: १०७ रणपटु र तिदीयसत्ववाद्धिः सुरसमराभिमखः प्रयातितर्णस ।
"४४५४७ ण पण णातकेककाणी कककेणाणणीणी लीन,
रथ त्याच्या माम जात हांत ४ पारिघ, गोफणी, माळे, पाश, कुऱ्हाडी, शूल, मद्र व
याच्या हातांत अशीच नानाप्रकारचीं आयुधे आहेत असे राक्षस त्याच्या मागन
चाळले. ये महा असुर सोन्याची जाळी व वज्ञमणी यांनी भाषेत होते.
रथ व विचित्र कवचे यांनीं सज्ज झाले होते. ५.६. त्यावेळी बिझाल व
उंच . पर्यंतासारख्या, ज्याचें अग सुवर्गाने चित्रविळ॑ आहे, सत्त्ववलानरूप व
अप्रतिभेयस्वरूप अज्ञा रथावर बसठळेळा तो देत्याधिप आपतिडय शोभला ७
असो; बडवान विरोचन मोठ्या रथवंशानें निघाला. त्याची कांति अभ्नींसारसा होती
ता सवे अस्त्रामव्य कुशळ व पवित्र हाता ८. व्युहांचा विनियोग जाणणारा आणि
शास््रायशान व अनुनवज्ञान यांच तत्त्वत ओळखणारा असा तो असुरश्रेष्ठ बळींचा पिता
दवाताल इंद्राप्रमाण मान्य हाता ९. तो दत्येन्दर सव आयघांनीं यक्त, क्षुद्र घंटांच्या सम-
हान भुषत, सत्वः गमन करणाऱ्या मुख्य सहस्र घोड्यांनीं युक्त अशा . स्थावर बसून
साक्षात दसऱ्या मरूप्रमाणच शाभला. ज्याच्या चारी वाजूस क्षुद्ट बंटांचा समह
लावला आहे, जा गर्जेद्राच्या ध्वजाने सुशोभित झाला आहे, जो संध्याकाळच्या अभा-
सम्ख्या समाच्या पत:कांना अलकुत झाला आहे. प्रवाल व सोनें यांच्या योगानें
ज्याच्यावर उलबट्टा काढळा आहे, ळाबणाऱ्या मोत्यांनीं जो आतिशय सुझोमित झाला -धँ
आड, अशा रथावर बसून ता [कनेटमाठी महा अस्रंद्र युद्धास निघाला १ ०--१२. विरांच-
नाचा बाकटा मऊ शत्रनाशक कभ नांवाचा दानव मिव सोनें यांनीं भूषित झालेल्या
मनक सहस स्थाना चव मदबळान गावित ज्वालंल्या दवशत्रना पारवाष्टेत झाला हाता न
त्याळा वढगाऱ्या दानवांच्या हातांत, प्रास, पाश व गदा होत्या व ते सर्व यद्धाची
आकाक्षा करात हाते १३.१४. पवेताप्रमाणे ज्याचा आकार- आहे असा तो. काळजाच्या
गाळाच्या मध्यभागाप्रमाणे दिसत होता. मोठ्या, चमकणाऱ्या, तेजस्वी मुकटानें. आणि
सव रत्नांना वचत्र झालेल्या कवचाने तो आवृत झाला. होता. किरणवान चंद्राप्रमाणे वी
माठ्या दात आकाराच्या रथानं ता युक्त होता १५,१६. सोन्याच्या मोठ्या तालवूक्षा-
पुत ग र व | भाविष्यपर्य 1. डे | क - त
असुरगणपसावृूत: कुजंभाखरशगगारव वूज्हाडमरेन्द: ५८. असिलळोमा . च तथ्चेत्र
दानव: पवतायव: ३ दाझण वपुरास्थाथ दारुफी 'दारुणाननः ५९ रौद्र रशकटचकाक्षा महा-
काया समहावळ< । कुष्णवासा महादष्टठः किरीटी लोहिताननः २० वतो देत्यसहद्धी बे्गॅ-
रिप्णदफ्योधिमिः 4 नानारूपधरेईमेरेत्याखदडाडाज्ञाभिः २१ ते छ्यूलहस्ता गगने चरन्त इत्तस्त-
तेस्तायदवृन्दतूल्याः १ ख छादयन्तस्तपच्ता यानष्का यथोन्नताः प्रावाषे कालमघा:ः २९ अना-
सपायोः पुत्रस्तु वृत्ती नाम 'महासुरः । देवशबुर्महाकायस्ताश्रास्यो निणतोदरः ९ ३ दीप-
जिद्वो. हारश्मथ्ुरूध्वरोसा महाहनुः । नीलांगो ख्वाहंतमुखः . किरीठी लोहितांबरः£ः २४
भाजानुबाहावकुतः श्यतंदष्टा विभाषणः 4 महामायाधरो भामो हेमकेयूरभूषणः २५
ता माणाचअण कवचेन तु संवृत: । हेममाःल,धरो रोदरश्वककेतुरमर्षणः २६. किकणी
झतसधुटट तपनायावभ्राषतम् युक्त हयसहर्ण रक्तध्व जपत्याकिनस २७ रथवचीकेन महता
युद्धायाभमुखा ययां | देव्यं स्यंदनः [थाय देत्यानां नन्दिवर्धनः ४८ तापतकनकाचन्दु-
र्पिंगलाक्षा ढंतितनयांइसु'सेन्ययुद्धनेता । यँवेक्रसितकमलाभर्चा रुक्ष: सितदडानः शुक्रुभे
०५०७७७ की का १. 0 ककता क-न
कतून स्थामध्य बसळला त्रां मरुपवंतस्थ भझास्कराप्रप्नाणें शोभला १७. सारांश दुवांनी
आवृत्र झाढल्या वृच्ननाश इवंद्राप्रमा्ण असरगणांनीं समगावत झाळेल तो रणपर.. आत्रर्
का संत्ववाष्ध कजभ सत्वर देवसमगयानसुख निवाला १८. पर्वत हींच ज्याची आये
आहेत, ज्यांच युज दारुप आहें व जा स्वभावतः दारुण आहे अस्य असिलोग्या दानव
दारुम शत्र पारण वरून युद्धास वनिकाळा. तो रोदू, गाड्याच्या. चाकाप्रमाणे. ज्प्नाचे
नत्र आहेत अस, मह्मकाय, महाल, काळ वंस नेसलेला, महादष्ठावःन क्रिपाटवानू,
ज्याच ताड लाल आहे असा १९.२०, तो देत्य पवंत ब वक्ष यांच्या योगानें यद्ध. करणाऱ्या
हजारा राक्षसाकडून पारवेष्टित हाता. त्यास वढणारे राक्षस नानारूप्रें धारण करणारे
हय व दुवांच कड शत्र हात २१. ले हातांत हूल घेऊन मेघवंदाप्रमाणे आक्राझास
आच्छादत कराव आक्राशांबून इतस्तत: फिरू ळागले. ज्यांनीं आपल्या अंगाबर सोन्याचा
क जाल्या कळा आहेत्र अतत बरे पाबसाळ्यांतीळ कालमेघांप्रमाणं उंच होते २२. असो
अनायक्षचा पुत्र वृब्र सया नांबांचा महा असुर होता. तो देवांचा मोठा शत्र, आते धिप्पाड
कणाचा आहे, कस बर उचललंरे आहेत. हनुवटी. मोढी आहे, अंग नीलवर्ण आहे. तोंड
ढाळ आहे. ज्याने ळरीट घावळा आहे. लाल वस्त्र नेसले आहे २४. जो अज नवाहु
आहे, ज्याच स्वरूप [निक्काळ आहे, दंट्रा श्वेतवणें आहेत, जो भयभीत करणारा आहे
महामाया बारण करणाय आहे भयसकर,. आढ, सांन्याची बाहुभषणय धघाळन जां भाषत
साळा आहे, माठ्ा स्तनांना बावेत्र झालेल्या कवचानें जो आव्रत झाला आहे. ज्याने
सान्याची माळा धारण. केळी आहे, ज्याचा. चक्राचा भर्यक्रर केत आहे, ब जो महाकोधी
आहे अल्ला वृज्रासुर युद्धास निघाठा. २५,२६. शकडो क्षुद्र श्टांचा नाद करणाऱ्या
सान्यान वभूधित कलेल्या, सहस्र. घाडे जोडलेल्या आणि रक्तध्वज व पताका यांनी यक्त
असलल्या अशा पद्ेव्य रथावर आरूढ होऊन देत्यांचा आनंद वाढविणारा. तो. मोठ्या
स्थसन्य़ान युक्त हांऊन. युद्धास.निघाला २७, २८. तापाविळेल्या सान्याच्या. बिंदप्रमार्णे
, र्य्च वतर षंगट, आहेत, विकसित कमलाप्रमाग्रे रब्य नेत्र आहेत व दांत शुभ आहेत
9
१५४ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवशपराणं |. अध्याय
र्थाननस्थः २. एकचकस्तु तत्रेव सर्यचक्र इवोदितः । कालचक्रसमोरीदश्वक्रायुचें _ इवो-
द्यतः । सर्वायसमयं 'दिव्यं रथमाम्थाय भासुरम २०% वृतो देत्यगणेटमेः कालायसिला-
युध: । तस्याशीतिसहस्राणि राथनां चित्र्रयोधिनास् 5१ सर्वे कालान्तकप्रख्या रुधिराक्षा
-महाबलाः । आयसेः कांचनेश्रवेव सन्नद्धा वरवणिनः ३२ विराजतान्तॉरेक्षस्था नीला इव
'पयोघधराः । सव कालान्तकप्रख्या धाराः समरदुजयाः ६३ सागरोदरगंभीरा नीलवक्ता
बुरासदा: । रेजुयांतोइसुस्वरा वेलातीता इवार्णवाः ३४ ते भीममायाः सुसमस्धकाया
किरटिनः: कांचनभूषितांगा: । ययुस्तका स्वायुधर्दीप्हस्ता नभ सपक्षा इच 'पर्वेतेन्दाः ३५
संदिष्टो बालिएुत्रेण वृत्रश्रात्त महासुरः 4 वधाय सुरसेन्यस्य संनह्यस्वाते बीर्यचाच. ३६
हेमताला महादष्टः खग्वा रांचेरकुण्डल: । रक्तमाल्यांबरधरश्वण्ड: समरदुर्जयः ३७ सुम:
' हावत्तनयनः साकराटी बचुधरः । घाभेच इव मातंग: शार्डुलळसमांवेकमः 5८ सहाताल-
निभ चापं तथा रा चेरसायकस् । विस्फारयन्महावेगं वज्रानिष्पेषानेःस्वनम् ३२ स्थेन.. खर-
'युक्तेन घ्वजेन सुजगेन-ह । शुशुभे स्यंदनस्थः "स. संध्याऱ्यत इवांशुमाच ४० रथेस्तु बहुसा-
इत्रहसपट्टाविभूषते: । :कूटमुदरसंपण जंलपरणारवांबुदेः । स देत्येच्येडभिचक्ताम तास्मन्यद्ध
लाव“.
पणी ण१?021?
४€*-. “70
*भसा ता! असु (सन्याल युद्धांत नंणारा दितिप्रच रथावर बसळा असतां फ़ार झदोभं
'हागला २९. सूयंचक्राप्रमार्णे उदय पावळला एकचक्र राक्षस काळचक्रासारका भयंकर
व चक्रायुध हससारखा उद्यक्त होता. तो.तेथेंच सर्व पोलादी भासुर दिव्य रथावर बसून
लाखड व शढा हाच ज्यांचा आयुर्व आहेत. अशा हतप्त देत्यगणांनी . आवत हेत्साता
निवाढा. त्याच्याबराभर चत्रयुद्ध करणार ऐशी सहस्र रथी होते ३०,३१. ते सर्च काला-
"न्तकासारख, रक्तनन व महाजळ हात. सव उत्तम वरांची इच्छा करणारे ते लोखंडी व
सोन्याच्या कवचादिकांनीं सज्ज झाळे होते ३२. अंतरिक्षामध्यें स्थित असळेळे ते. सर्व
"नालमेघांतारखे दिसत होते. त सर्व कालांतका सारखे दिसणारे बुश्धिमाने व यस्ामध्यें
*दुजेय हात ३३. ते सागराच्या उद्राप्रमाणें र्ोंभीर, नीलम व दर्घर्ष असुस्श्नेष्ठ जात
असताना वढच उद्चघन कलेल्या सागराप्रमाणें शोभले ३४. ज्यांची माया भदकर आहे
"शार आत समृद्ध आहेत, जे किरीटवान आहेत्र, सुवर्णानें ज्यांची अंगे भाषित्र आहेत
आयुवाना ज्याच हात दाप्त आहेत, असे पंखयुक्त पर्वताप्रमाणे आकाशांत चाळले ६ प्
येळाच्या पुत्राने वायवान् महा असुर वृत्र आत्यास देवतेन्याचा बध. करावयास तयार
हा, अज्ञा आज्ञा कळा ३६. हेमताठी असें त्याचें नांव होले. त्याच्या दृंट्रा .मोठ्या
हात्या; त्याच्या गळ्यांत पुःपमाळा होत्या, कानांत सुंदर कुंडले होतीं. लाल पुआः्प व वस्र
यास ता घास्ण करत. होता, तो आते चंड व समरांत दर्जय होता २१७. त्याचे नेच फार
माठ व गरमरांत हाते. त्याच्या डोक्यावर किरीट होता. त्यानें हातांत धनुष्य धारण कलें
हाद. ता गडस्थळांदरून मद्स्राब होत असलेला जणं मातंगच होता. 'त्याचा पराक्रम
पसहासारखा हाता ३८. मोठ्या ताडवृक्षाएवढ्या महावेगवान धरनुष्यावर गण 'चढळवन ब
व्याठा सुद्र बाण जोडून वज्ञाच्या घर्षणाप्रमाणें ज्याचा ध्वाने आहे अज्ञा त्य़ा उमाकर्ण
ओडीत ३९, ज्याच्यावर सर्पाचा ध्वज आहे व ज्याला गाढव जोडळे आहेत अशा स्थाने
त्री रथस्थ.जाऊं लागला असतां संघ्यागतर सूयाप्रम्वणे शोभल्य ४०. असो ते युद्ध उपास्थत
डाळ असतां, तो दुत्येद्र, शलपूर्ण मेघासारख्याच हेम प्रद विभूषित, अनेक सहस्र व कूट
२१ ती. -. भपविष्यपर्वेि | कय
उपस्थित ४१ प्वनसमर्गा" विझालवक्षा विकसितपंकजचारुगर्भगोर: । प्रवररथगतो ययो.
स तूर्ण जरिद्हामणिराभिलक्षितप्रजञाब्ः ४२ सिंहिकातनयश्वेब राहुनांम महासुरः । बिकट:
वर्वताकार: वतक्कीर्षा> शतोदरः ४३ पीतमाल्यांबस्थ>े. जांबूनदावेभाषितः स्िग्धवेडर्यसं-
काव्य: पद्मपत्रनिभेक्षणः ४४ सर्वकांचनसंयुक्त मणिजाल'पारष्कृतस. । पताकाशतसंकोर्ण
युक्त परमवाजिपभि- ४५ आरुरोह. रथं दिव्यं देत्यः परमवरत्यवात. । ननाद च महातादं
कंप्यन्वसुधांतलस: ४६ मर्येन विहितो दिव्यस्तस्य केतुहिंरण्मयः । मयूरपक्षरकादा कवच
कायस महत् ७४७ भाोमवेगरवेशान्यरथे दिव्ये:: सुभाखुरेः । नानाप्रहरणाकार्ण: सेव्यमानोः
महात्रल:. *८- असुरगणपाते गंजेन्दगा मीं अतिरभसगतिमह: स्राण,म.। अरिगणममितो बिज!
प्रयातो. मिरिवरमस्तानलिवांझामान्त्सुरदाप्तः ४९. विभाचिस्तिस्तु तवेच दनोबेदाविब्धन: । 'कडश्य--
पस्यात्मज:: श्रांमान. बह्मणत्तर्जसा. ससः ५० यष्टा कतुसहस्राणां बेदवित्तपसान्वितद 49
स्वयंझुवा दत्तवर!: वरदुअव. स्वयं झुवः । ईशित्वं च वाहोस्ं च प्रकाड्ये च महायतेः ५१
ऐश्क्य्युमसंपत्ना नहेव स्वयमूिित:. । साधे पुञेश्व पोपेश्व समह्यत महाबळ: ५२ सर्वे.
माहयाःधसः- हरा: कृतारता रणदुजयाः | सर्वे कमळवणाभा हेमकूटोच्छ्योच्छ्याः ७३ सर्व
रजतःसंकाशा:- केलासाडिखरोपसा: । मर्यन निर्मित्वस्तेषां सवे मायामया.रथा:-५४ चि च--
"५४१0५" ए0ए00७॥॥000000907॥00000000/000107770070070/7001070000/00000007070000000-010220200022..“.2.“..-.““..
सुद्ठरान फारपूण अशय रथांर्नी. पॉरवेष्टित हांऊन. जाऊं लागला ४१. सारांश वःयप्रमाणे,
ज्याचा.गात आहे, ज्याच वक्षःस्थल- विशाल. आहे, प्रफाडित कमलाच्या संदर गाभ्याप्रमा'णें,
जा गारवण आहे, व- ज्यात्चा प्रभाव- रॅवयंकडून अनिळाक्षित आहे,.असा तो सर्वोत्तम.रथावर
बसून. मठा ४२. ॥सहकातनय. राहु या नांवाचा महाअसुर अति. विकट,, 'पर्वताकार
शभर मस्तकारना भाषत, शतोदूर ४३, पित्रळ्या माळा व बशे, धारण. करणारा.. सोल्याच्या
भूषणान। भाषत झालला,.रनम्घ वेडूयाप्रमाणे शोभणारा व. ज्याचे नेत. कमलपत्रासारखे
आहेत. असा ४४. असून तो परम वायवानू. 'देत्य. सवे. सुवर्णमय, रत्नसमहानें भित...
शाकडा, पताकान, ब्याप्त, व ज्यास उत्कृष्ट घोडे. जाडले. आहेत. अक्ञा. दिव्य. रथावर
आरूढ झाळा, व त्यांने भूतलास. कांपर्वात महानाद केढा ४५, ४६. त्याच्या, रथाचा.
३१य पुवणमय कतु. मयासुराने केळा होता. मोराच्या पेसासारखे त्याब ढोखंडी मोटे
कवच हात. ता महावळवान. दुसर्या दिव्य, अति. भासुर, भयंकर वंग, व ध्वाने. यांनीं यक्त
आण नानाप्रहरणांना न्यात्त. अशा असंरूय रथांनी. पविह्ञा जात. होता ४७.४८. सारांश
गजद्रा वरून गमन: करण्यरा व महाअसुरांमध्ये सरवापेक्षा अति वेगाने. नाणारा तों असुर-
गणाच्य स्वामा, अतिदाप्त व विभुतूय श्रेष्ठ. अस्ताचलास जसा जातो त्याप्रमाणे... शत्रसमार
हाच्या सन्मुख गेल्य ४९. तेथेंच दन्च्या वंशमची वादि करणारा, कड्यंपाचा श्रीमान
पत्र, तेजाने अह्मदेवासारखा ५०, सह्स्रावावे यज्ञाचे यजन ' करणारा स्वयंमूनें
पास वर [दूळा आहे व ज्ये. सतः- स्वयंसूचा वरद आहे अता विप्रचित्ति हाता. त्या,
पहातजस्वा दुत्यापा्शी इशेत्व, वशित्व. व. प्राकाश्य या सिद्धि होत्या ५१. ऐएंश्वय-
उणाना संपन्न असलेल्य तो. स्वत:- बझदेवासारसा अर्जित होता. तां महाबळवाना
_ उव व पात्र यासह सज्जन. झाठा ५२; ते. सर्व जण मायेला धारण करणारं, दार
अस्ररा, स्णांत दुजय, सवे. कमलवर्णासारखे तेजस्वी व हमकूटाच्या उची. इतके
उच. हात. ५३. मयाने निर्मिलेढे त्यांचे. पर्व रथ. मायामयं हांत. ते सवं. स्प्या-
१८६ सह्षिब्यासप्रणींत श्रीहरिवंशपुराणं । न | अभ्या यद:
रन्ग, व्यराजन्ते शारदा इक तोयदाः । सर्वे हृंसध्वजाः . श्वेता; श्वेतदण्डसमुच्छर्या: . ५७५
*वेळात्वरधरा देव्या: श्वेतमाल्यविभूषिता: । श्वेतातपत्ना:- सर्वे ते श्वेतकण्डलमण्डिता ६.
सुक्छयहारवृतारतका भान्ति नाकेश्वरा इव । महाग्रहानेभाकाराः झत्रणां लोमह्षणाः ५७.
रक्ताचज्ांबरधरास्वित्रामरणभाषित्गः । त्रेळोक्यविजक॑ नाम र्थमास्थायं वीर्बवान पट
कळासाराखराकारमठ्ठनल्वायतान्तरस् । युक्ते वाजिसलस्रेण सितेन शिववर्चरा ॥ पताका
तस छन्न दानायुचावकाळ्पतस ५९ हिमांशकंदप्नातिमं विशा ळं सितातपत्रे दनुजेश्वरस्य ।
पवभपात तस्यापारधार्यमाथ श्वेताद्रिमूधापिगतः शशांक: ६० केशी दानवमख्यस्तु जिह्मला-
आर्क्षददान: । नलमेघचयप्रर्यः काळ: पुरुषावग्रहः ६१ महात्रहेनिभाकार: शत्रणां डास
हेपण: वत्रमाल्याबरघधर[. रक्ताभरणभूषितः ६* शताक्ष: झतबाहुश्व हारि मश्रुर्महाबळ; ।
शकुकंण। महानादा वपुषा घोरद्शन: ६३ युक्त महिषकेदिधीधरटाको| टेकूतस्वनस्र । महा-
गारधराकारमास्थाय रथमुत्तमस् ६४ *्वजेनोज्रेण महता नीलकेसरवर्चस्[ । नाव्यरानावि-
प्वज्माम: पहाक[भाव भूषितस ६५ दिर्पचाडन्सहसराणि: रथ!नासुग्रवर्चसाम । ययुत्तस्या-.
न. ब्ला
(कान पलक टता “कट
सरस पाढर ब हणनच केलास “्शख.रा.च[.च. ज्यांना उपमा, आहहे मत्त हात ५५.
त. जाऊ ठागळ असता शरत्कालच्या मेघांप्रमाणे शोभन होते. ते सर्व ९ थ शुभ्र हात
"पाच ववज हेसयुक्त होते. त श्वेत दंडांवर उंच उभारले पू. ते सर्व देत्य वत वदे
नसळ हात. शुअ माळांनी आतेशय भुषिव झाल होत. ल्या. सर्वा ची छन. शुभ्र, हाती. ते
सव शुज कुडलांनी मंडित झाले. होते ५६. त्यांची उ:स्थळे मात्यांच्या.हारांनी आच्छा.
"देत झाल हाती. ते.स्वगेश्बरांम्रमाणें दिसत होते. त्यांचे आकार महा नक्कांसारले होते
शज्ूच्या अगांवर त कांटा उभा करीत असत शः. त्यातल कित्येक लाल. व. चित्र बसं
पारण करात हाते, चित्र-विचित्र मषणांनी भाषेत साळ हाते. असां, अशा प्रकारच्या त्या
अनक पुत्रपार्जांसह तो वायंवानू विप्र्चाच्ते केळा त शिखराका[र, आठनल्व विस्तीर्ण, सह-
नावाध घाड्यांनी यूक्त ब चुन्र कल्याणकर ते मनें सपच्च अशा तेढीक्यविजय नामक
रथावर बसून युऱ्ध करावयास निवाला. त्याचा. स्थ शक, पत्ताकांना आच्छाद्त केलेला
हाता. नाना. आयुधांची योजनाः त्यांत केली हाता. ५८५९ चंद्र ब कंड
उप यासारखा तो. शभवर्ण होता. ल्या रवुजश्वसाच शुन्न चरन विशाल हातें
“याच्या मस्तकावर धारण केलं जाणारे. त्रे हिमालय घवताच्या, शिखरावर आलेल्या
चद्राप्रमा्ण [देसत होतें ६०. दानवश्रेष्ठ केसर शबर [नवाला. त्याचे नेच वक्रव.
राम्रवण होते. नीलमेघसमृहाप्रमाणे काळा कार झररार्चचा ६१, मोठ्या मकरासारखा
1बप्पाडे व घोर, शत्रेंना भयभीत करणात, वेःचज माळा ब बसत धारण करण-'रा
छाढठ आभरणांनीं भाषेत ६२, ज्याला शभर नत्र, शभर बाहू ३ हिती हाः आट
> महाबलाढ्याचे कान शंकुच्या आकाराचे आहेत, ज्याचा नाव फार मोठा अ ति
रो"राच्या यांगानें ज्याचें दर्शन घोर आहे, असा त; केशी: देत्य दिव्य २३ जाहलंल्या,
क]2 घरटांचा ध्वाने ज्याच्यावर हात आहे अशय व: मोठ्या मेघाकार उत्तम र थावर आरूढ
€ै:ऊन [नंघाला ६३,६९२ "नळ्या कसराप्रमाणे ज्यांची काते आहे, अशा मांड्या उंटाच्या _
ध्वमानःता रथ शोभत होता नानारगांनी विचित्र झालेल्या पताक्रांना तो. विभाषित
झाल्य. होता. दूवावर चाल करून जात. असलल्या* त्या असुरद्राच्या मागन बावन्न, हजार
6:30 8) मविष्यपर्य | 77 १५७
शुरेन्दस्य प्रयातः्य छरान्माति ६६ भांन्ति भिद्नांजननिभा! प्रयातस्य महात्मन: । दष्टार्द॑-
चन्दवदनाः सबळाका इवाबुदाः ६७ तत्तस्यवेडूर्यसुवणाचेत्र विदयत्मभं भाष्करररिमतुल्यम।
कर[टमाभात्यसुरात्तमस्य दावाभिदढोप्त शिखरं यथादे: ६८ वषपर्वासरख्ेव श्रीमांड्
छरसख्दन:; । आरुराह रथ दिव्य सरुशुंगांसवांश्युमान ६९ प्रवालजांबूनद्वित्रकूबर महारथं
भारसह महाहर ! स्वळळत राजतहेमकुण्डलं गभस्तिनक्षत्रताडिक्षिकाशाय ७० कॅेयरयक्तीं-
गदनद्धवाहुः सहस्तारण च वर्मणा सः । सांग्राभिकेराभरणेश्व । येईमंध्याहसर्यप्तिमो
बभूव ७१ महाबला बद्धतलांगालिञा बलात्कटः किंशुकठोहिताक्षः: । प्रगह्यम चामीकर-
चाराचत चाप [स्थता वृत्तावेशालनेत्रः ७५ महासुरेन्दश्व महासुरेवती बाठिस्तदा स्यन्ता-
ममारुराह । बंडू्यहेमोप।चतं विशालं बियुत्मभ षोडशनल्वमा चर ५३ यक्त सहरोण दिते:
सुनानां गजाननानां बिकुताकृतीनास ( चामीकरोरःस्थलभवितानां प्रनदतां प्रावांषे चांबु-
'दानाम् ७४ महारथ दृंवरथप्रकाह सहर्मायेन मयेन सक । ईइहामगाकीडितर्माक्तिसित्र
नढव्य रथ दव्यरथानुयातस् ७५ सकिर्किशीक विमळं सु) स्तने हिरण्मधे: पद्यात रलढंकु-
"तम् । अभ्याददे वेजायेकी जयाय स्रजं बलिहेमविचित्रपुष्पाम् ७६ आमुच्यमाठलां प्रभया
*४४४॥0७४७५७१00 १५0... 00 १-० ७ ह.
(ज्यवा
उम तजस्वा रथ चालले. युद्धाकॉरतां निघालेल्या त्या महात्म्याच्या मागन जाणारे. खल-
ठल्या काजळासारखे काळें व ज्यांच्या मुखांत दंंप्रारू्पाी अघचंद्र आहेत. असे त्या रर्थां-
वर आरूढ झाढळ देत्य बलाकायुक्त मेवांसारले ऱिसळे ६७. त्या श्रेष्ठ असुराचा वडय-
ण व साने यांना वाचेत्र झालेला, विजेप्रमाणे ज्याची प्रभा आहे अस्ता व स॒यांच्या
'केरणासारखा, मुकुट दावाझीनं पटढेल्या पकषताच्या शिखराप्रमाणे दिसंला ६८. देवांच मदन
करणारा व श्राप्तान् वृषपव। असुर, मेरूच्या शिखरावर जस सूय त्याप्रमाणे [दव्य स्थावर
आरूढ झाला ६९, प्रवाल व साने यांनीं ज्याची दांडी विचित्र केली आहे, अशा भार
सहेन करणाऱ्या व महामुल्यावान . महारथावर तो आरूढ झाला. त्याच उत्तमप्रकार अलं-
छेत कलठ सान्या-रुप्याचे कंडळ किरण, नसतें व वीज याप्रमाणे चमकत होत. ७०
“यप्युक्त अगदांना त्याचे बाहू आच्छादित झाले होते. सहस्र नक्षत्राकार ठिपक्याच कवच
त्यान अगात घातले हात. ता विचित्र संग्राम संबंधी आभरणांनी मध्यान्ह काळच्या सूया -
पमाण दसत हाता ७१. तो महाभल हाता. त्यानं तलांगलित्राण बांधले हात. तो बठानं
उत्कट झाला हाता. पलाशपुष्पाप्रमाणे त्याचे नें लाल होते. ज्याचे नेत्र वाटाळेंव
विशाळ आहेत असा तो राक्षस सान्यान सुदर व विचित्र कलंलं घनष्य धघऊन रणागणांत
उभा राहूळा ७२, त्यावेळीं महा असुरांना आवत झाठेला महा असु'द्र चाले वेडेय म
सुवण यांनां यक्त, विशाल सल्य तजस्वा, साळा नल्व प्रमाण, गजमळछ, विक्काळाकार
'साऱ्यान ज्याची उरःस्थळं भाषेत झालीं आहेत व वर्बर्ततील मेबांप्रमाणे जे भयकर आक्रोश
क हलत
“करीत आहेत अश्या हजारो दत पुत्रांना युक्त अशा महारथावर बसून नघाला ७३.७७
ता रथ दुवांच्या रथासारखा दिसत होता. ज्याच्यापाशीं हजारो माया आंहेत अज्ञा भया.ने
त्याला [नेमाण केलं हातें. त्याच्यावर क्त्रिम हरणांच्या क्रीडेची रचना करून त्याला.
1चत्रावाचत्र करून सांडलं होतें. , त्या दिव्य रथाच्या मागन दसरे अनेक दिव्य रथ
यत हात ७५. त्याच्यावर क्षुद्र घंटा - लाविल्या. होत्या आतेहायथ निर्मल
आत. बिस्तृत, हिरण्मयं व शेकडो. कमलांनीं अढकृत' केळेळा हाता. बलाने सुवणाच्य़ा
क्क
श्फ्ट महिंच्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशपुराणे । [ अथ्याष£
बैवाविर्ञवा बलिस्तदा भाते भुजेबिजालेः । रराज तेः संवसभृद्धियुक्तेमंहारचिषा सर्यथ इवांड-
रस्थः ७७ खजं तदा बध्याते चास्थ दुगा सर्वासुराणामिक हारभूताम । वेरोचानिः सवाश्रे-
याभिजुष्टा विभआाजतेइसा शरदाव चंदः ७८ मेरोत्तटेवा ज्वळतप्रकाशेरादित्यसंयक्तमिवा-
भजालं । प्रासाश्व पाशाश्र हिरण्यबद्धा वर्साणि खड़ाअव परश्वधात्व ०९ घनषे वज्रायु घ-
सप्रभा.णे दिव्या मदा वजरसुखात्व शकत्यः । दिव्याश्व खड्डामिंशिखात्व दीपता नाराचपर्णा
विविधाश्व तूणाः ट० धृता रथे दुत्यवूषस्य तस्य चकाशिरे प्रज्वलिता यथोल्काः । ले
व्वामरापाडवरा; सुदा: सुवर्णधुक्ताम(णेहमचित्रा: ८१ बाज्यान्त बाळव्यजनेबिनीताः
महात्युराः स्यन्दनवोदकास्थाः । अयःशिरा अश्वशिरा दुरापः शिबिमंतंगो वितिराः
शताक्ष: ८२९ अयानिकुंभः कथनश्व दानवो ररक्षिरे ते द्दा दानवाविपमस । पुरश्वराश्येव
सहखरा सरा; पदातया दानवराजराक्षणः ट३ शातमिचकाशानेशक्तिफपाणय. प्रजग्मरत्रे:-
निंडतुल्यचाभेनः । घंटा: सुशब्दास्तपनीयब्नद्धा आडंबरा गर्गरडिंडिमाश््व ८४ महारदा
दुन्दुभयश्व नेंदू रथप्रयाणे दितिजेश्वबरत्य । तस्थोच्छितः कांचनवेदिकाढ्यो हिरण्मयो
द्व्यमहापताक: ८५ मंहाध्वजो घे तपनायनद्धो रराज वारस्य यथा विवस्वाच । ससुर
च्छित कांचनमातपत्रं ख्रक्षांचनी बक्षाति चास्य भानि ८६ समततश्र्वाप्यसुराश्वरन्त देत्य-
यणणीप0ी५२?ण?0?09३२णणा
विचित्र पुष्पांची विजय देणारी माला आपल्या गळ्यांत घातढी ७६. प्रभेनें विव्चित्र
झालेला माळा कंठांत घालून बालरेत्य त्यावेळीं त्या सर्व समाद्धियक्त विज्ञाल मजजांनी
महयाकेरण ज्यांतीनी आकाशस्थ सूयाप्रमाणें शोभला ७७. सब असुरांच्या हाराप्रमाणेंच
असलेली ता माळ त्यावेळी दुगनच त्याच्या गळ्यांत घातली. त्यामळे सर्व प्रकारच्या
शांभा दासाप्रमार्ण ज्याची सेवा करीत आहेत असा तो विरोचन पुत्र शरत्काळीन चंद्रा-
प्रमार्ण शामला ७८. अथवा अझ्ञांच्या योगानें दोप्त झालेल्या मेरुच्या तटांनीं सूर्यीशी
संयुक्त झालेल अन्नजाले जस दिसावे तसा तो भासला. प्रास, पाश, ज्यांना सोन्याच्या
मुठा आहेत अशी खड, कवच, परझु, इंद्रधनुष्यांसारखीं दिसणारी धनष्ये, दिव्य गदा
ज्याच्या ताडात वग्न धसावेला आहेत अशा शक्ति, दिव्य त*वारी, दीप्त बाण ब नाना-
प्रकारचे भरळले भाते त्या देत्यश्ेष्ठाच्या रथावर ठेवलेळे होते, ते प्रज्वाठित उल्कांप्रमाणा
चमकत राहिळे. चामर व मस्तकांवराळ आडव्या माळा यांस घारण करणारे, ज्यांच्या
दाढा चागल्या आउत, ज सवण, मत्य. व रत्नं यांना. [वचत्र झालं आहेत अस रथाच्या
वेडावर उरल राहिलेले व शिक्षेत असुरश्रे्ष त्या आपल्या राजावर चवऱ्या वारीत होते
अयनशर!, अश्वाशिरा, दुराप, शिजि, मतंग, विशिगा, शताक्ष ७९-८२ अयानिद भ. कथन
व दानव हे दहा राक्षस त्या दानवाधिपांचे रक्षण करीत होते. पायाने पढें जाणारे दसरे
सहस्र वाच असुर त्या दानवांच्या राजाचे रक्षक होते ८३. शताच्र, चक्रे, अशाने, वज्ञाक्ति यांस
हातात धारण करणार व वाधूसारखा ज्यांचा वेग आहे असे दानव त्याच्या अग्रभागी
जात. हात. चागढा शब्द करणाऱ्या घंटा, सोन्याने मढविठेले आडंबर, गर्गर डिंडिम ब्र
साठा ध्यान करणार नगर त्या दितिजेश्वराच्या प्रयाणसमयी वाजं लागले, ₹ या दीराचा
फार उच, सुवणवेदांनं संपन्न, हिरण्मय, ज्याला दिव्य महापतांक्रां आहत, जो सोन्याने
मढावलला आहे, असा महाध्वज सूयासारखा शोभला. ज्याला सं न्याचा दांडा आहे.
अस छत्र त्याच्यावर धरल, सोन्याची माळा त्याच्या वक्षःस्थलावर फार शोभली
७९] .' अपिष्यपर्व |, १५९
थंयः प्रांजळयो जयान्त । पुरोहिताः शज्ुुवधे समाहितास्तथेव चात्ये थुतशीठतंव दा: . ८७
जपश्वव मंत्रेश्च तथाषधीभिसहात्मनः स्वस्त्ययनं प्रचकः । स तत्र वराणि शुभाश्व गाव:
फलांने पुष्पाणि तथेव निष्कान् टट बालळ'टूजन्य:ः प्रयतः प्रयच्छन्विराजतडदीव यथा
धनेश: । सहस्रस्षया बहुर्किकिणीकः पराक्धर्यजांबूनदधमाचञः ८९ सहस्रचस्दो5यततार-
कश्र्व रथो बलरभिरिवावभाति | तमास्थितो दानवसंग्रहीतं सहाबलः कासमुकघक्स बाण:९०
उद्दतयिष्यच त्रिदशन्दसेनासतीव रोडे स बिभर्ति रूपमस् । स वेगवान्वीररथोधसंकुल:
प्रयाति देवान्पाते देव्यसागरः ९१ महारणवो बाचितरंगसंकुळो यथाजलोघेर्यगसंक्षये तथा ।
'अलोक्यवित्रासकरेवंपुर्भिस्तान्यग्रतो यान्तिबळे रथस्य । महाबलान्याच्छतकार्मकागे सपर्व-
तार्नाव बनाने राजन ९२ [ ३९९७ ] इ'ते श्रीमहाभारते खिलेषु हारवेडे भविष्यपर्वणि
बलेयुद्धोधींगो नानेकपंचाडात्तमोध्याय: ॥ ५१ ॥ | प.
वेशपायन उवाच ॥ थरुनस्ते इत्यसंन्यस्य विस्तरो जनमेजय । भूयख्रिद्हासैन्यस्य श्रवण
विस्तरसादेतः १ सुराधिपस्तु भगवानाजञा पयत वे सु [ज् । मरुद्रणांस्था दिव्यान्विश्वा-
न्दवोंच्व वासव: २ वसन भूरी सर्वान्यक्षरक्षामहोरगाच ।. विद्याधरगणानूसंव"च गन्थ-
चाश्व महाबलान ३ महार्णवांश्व शेलांच्य तथा रुद्रान्महोजसः । यमवेश्रवणो चोंभी धरुणं
ये जनाधप्म् ४ य तु सिद्धा महात्मःनः: पितरश््व मनःस्विन: । राजर्षयश््व दातदा] योग-
सिद्धास्तधेब च ५ बिदशाज्ञापकः शक्र आज्ञापयत्ति वीर्यवार । भवन्तो देत्यनाशाय
५२५१-०० ०००->-- र वयऑॅऑऑऑाािश्शशशशशजामआगसजलस्सखजखसयअआआ््््ामाावााककाकावयााकककाडताकाडाडा याय
कड
असंख्य असुर त्याच्या सर्भावार चालले होत. देत्यांतील श्रेष्ठ वीर हात जोडूनं
मंत्रजप करू लागले. पुरोहित व तत्तेंच दुसरेडी विद्या वः शील यांनीं वद्ध अस-
छल राक्षस. शत्रुवधारविषयी शांत. सनान प्रार्थना. करू लागळे ४४-८७. जप
मत्र व आषाधि यांच्यायोगानं महात्म्यांनी त्याचें स्वस्त्ययन केलें. त्या बलीनें त्य़ा
प्रसंगी पवित्र हांऊन जझणांस वस्रे, शुभगायी, फळें. पष्पे, त्याचप्रमाणे सोन्याची नाणीं
इत्याद दिलीं. तेव्हां तो. कुषेताप्रमाणे आतिशय शोभला. सहस्र सूर्य, अनेक किकिणी
( भद्र घंटा ), सवोत्तम सोन्याची चित्रंंट८,८९, सहस्रचंद्र, व दशसहस्र नक्षत्रे, यांनीं यक्त
नपसलला बठांचा रथ अग्नाप्रमाणं भासत होता. दानवांनीं ज्याचं उत्तम प्रकारे अहण केळ
आहे अशा त्या रथावर बसडला. मडाबळाढ्य, धनुर्धर वजाणयुक्त बलि देवांच्या सेनेस जणं
'काय उलटून सोडणार असल्यामुळं आतेशय भयंकर रूप धारण करता झाला. तो वेगवान
व.वाररथाच्या आपाने व्याप्त झालेला देंत्यसागर दव.च्या सन्मुख जव्हां निघाळा ९०,९१९
तव्हा युगाचा. पूणंषर्ण क्षष झाला असतां लाटा व तरंग यांनीं आकुऴ झालेला महासागर
जलाघांना जसा दिसतो, तसा दिसला. सवं देत्यांची शरीर न्नेलळोक्यास भयभीत करणारी
हाता. सारांश ह राजन्, बलांच्या रथापुढे ज्यांची धनुष्यं उच आहेत अशीं देत्यांची
महासन्य पवतयुक्त वनांप्रमाणच चाललीं ९२. इहति० श्रीमहा" सि० हरि०. भवि».
बढाचा युद्धांय्राग नामक एकावन्नावा भमध्याय समाप्त झाला ॥ ५१॥ . 3. ह
_ रिपायन:--ह जनमंजया, तू.दत्यसंन्याचा विस्तार ऐकलास आतां पुन: डेवांच्या
सन्याचा ववस्तार आरंभापासून पेक. १ भगवान् कसवसंजक हेवाबिपानें -देवांस,. दिव्य
मरुद्रर्णांस च विश्वेद्बांस आज्ञा केली २. आठ वसु, सर्व. यक्ष, राक्षस, महोऱग, सर्व बियर
सण, महचळाढर््य गंधर्व $, महसामर, शल, महाबलाढ्य सुद, यम, कुमर, जनाब्रिप
१६५ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवशपुराणं । [ अध्याय!
सस्रहान्तामोते प्रभु: ६ शक्रस्य वचनं थरुत्वा ततः सवे दिवाकसः ।.संज्द्यन् महात्मान,
डाकस्य समविकमाः ७ नानाकडचिनः सर्व विचित्रकवचध्वजाः । नानायुघाययतकरा
मत्ता इव सडागजाः ८ केविदारुरुहव्य़ांघान कांचदारुरुहुगजान । काचदारुरुहुनागांन'
काचदारुरुडुवृषाच ९ हारिनेञो हारश्मथाहिंरदेरावतथ्वजत । रथं हारेहयेयुक्त स प्रायात्स-
मरे प्रति १० आरित्यवर्णे विरजं सुधीतं त्वट्टा स्वयं नि्मितमीश्वराथंम्.। जालश्र्व जांबू-
मद्भक्तिचिवजेरलकृतं कांचनदामभिश्रव ११ संकूबरोपस्करवंधरषं विद्यत्मभाभिः कृतसा-
भिताग्रम । केलासश्रेगोपमसिन्दयानं सुचारुचारुपातिचक्तचक्रम् १० तारासहस्रेः खचित
स्वलद्विदेवार्ईमाल्याचिंतसर्वदेहस । ससुच्छितं श्रीध्वजमक्षयाक्षं प्रथ्वाल्यमानं पुरुषोत्त-.
मेन १ आत्थाय तं भास्करमाशुवेगं हाचीपतिलाकपातेः- सुरृशाः । वज्रस््य धर्ता. सुवनस्य
गोसा ययो महात्मा भगवान्महेन्दः १४ आडच्य दर्माथ सहस्रतारं हुतादानादित्यसम-
प्रभांवम् । सूर्यपभं चासुसुच किरीट मालां च जांबूनदवेजयन्ताम् १५ त्वष्टाकृतं भास्क-
ररश्मिटीप्तं सुट क्ष्णघोरामळतीब्रधारस् । महासुराणां रुधिराठ्सुग्रे प्रग्रहद्म वज्र दातपर्व-
भामम् १: महाडानी हे च महाग्रहाभे दाघाममाघां च स दाक्तिसुग्राम् । चक्क तथेन्द्र
(अभे
बरुण, महात्मे सिद्ध, मानी पितर, राजर्षि, योगानें सिद्ध झालेले शॅकड़ो सिद्धिमान् ४,५, या
सर्वोस देवांना आज्ञा करणारा वीर्यवान् शक्र आज्ञा करूं लागला. *' तुझी सर्व देत्यांचा,
शग ट्र
नाश करावयास सज व्हा; ?! अशा आज्ञा त्या प्रभन कला ६ चा हा भासा एकन
सव इद्रासारख पराक्रमी, महात्म समवासा सज्ज झाळं ७. त सर्वे मत्त महागजांप्रमाण
नानाभकारचा कवच घारण करणार, ज्याचा कवच व ध्वजहा विचत्र आहेंत असे, आणे
हातांत नानाप्रकाःचीं आयुब घेतडेळे होते ८. त्यांतील कित्येक व्याघ्रांवर आरूढ झाले;
कित्येक गरजांवर आरूढ झाले; कित्येक हत्तीवर बसले व कित्येक बेलांवर स्वार झाले ९.
ज्याचे नेत्र हिरवे आहेत व इमश्रही हिरवी आहे, असा इंद्र गजञांनीं ज्याच्या ध्वजास
आवृत &लढ॑ आहे व हिरव्याच रंगाचे घोडे ज्यास जोडले आहेत अज्ा रथांत बसून तो.
समरांगणाकड चालला १०. ज्याचा वर्ण सूर्यासारखा आहे; ज्यावर धळ मुळींच बसलेली
नाही; तथापे ज्याला चांगल्या रीतीनं. धुतलं आहे, अद्या त्या रथाला स्वतः त्वष्ट्यानें
इश्वराकारतां, निमाण केलें होतं. सोन्याच्या नकशीने ' विचित्र दिसणाऱ्या जाळ्यांनीं
व सान्याच्या मालांनीं ता अलंकंत केलेला होता ११. ज्याची दांडीसह सव सामग्री सुंदर
आहे, विजच्या प्रभाना ज्याला सवतः ताम्रवण कल आहे. व केलासठांगाची ज्याला
उपमा आहे, असं तं इंद्राचे वाहन प्रत्येक शत्रुतमुहासही आज्ञा करणारें. व॑ अतिशय संदर
हात १२. त सहस्रवांध दाप्त तारांना खचित हातं. त्याचा सर्व दह द्वास याग्य अजा _.
पुष्पांनी पुजलेला हाता. तं उंच होतं. त्याच्यावर आतिशय सुशोभित ध्वज होता
त्याच अक्ष अक्षय हाते. व त्या पुरुषात्तमाच्या योगानें ते आते जाज्वल्य झाले.
हेत १३. त्या चमकणाऱ्या व अति वेगवान् रथांवर बसून शंचिपाते,. लोकपाते...
परश, वज्नधर, मुवनरक्षक, महात्मा महेंद्र निघाला १४. ज्यांच्यांवर सहस्र तारा आहेत.
आप आझें.व सूय यांप्रमाणे ज्यांची प्रभा आहे, असें. कवच घाळून,
धरयासारला चकचकात किरट व सोन्याची वेजयंती माळा. त्यानें वातली. १५.
आ. मोक्ष
'ष््यान केळल, सूयासारख्याः रःमींनां दीप्त, आते तोहष्ण, घोर व निर्मट धारन युक्त, भी |
२.५ भविष्यपर्त ॥ १२१६१
सुमहत्मताप परगृद्य शक: प्रयया रणार्यं १७ सहस्ररहग्भूतपांतः 'सरातन. सनातनानासापे य:
"सनातन: । खडू च हेकाधिपातसमहा:मा वेयाघमादाय च चर्म चित्रम् १८ क्षारीदाथक्षा-
भससाच्छताने पुरामृतादुत्तमशूषणाने । देवासुराणां समनिर्जितानिे सोमाकंनक्षत्रताड-
त्मभार्या १९ दत्तान्यादेत्या माणेकुण्डलाने युद्धं प्रयातस्य सुरेश्वरस्य । तिभूषितो भाति
'सहसखचक्षरुद्यातयद्व वि दशा ॥दिडाश्व २- हारे: .प्रभ्नेबसहस्रव्वियो 'विभाति युद्धाभिमुख
सरन: । यथा पतत शारदमअकल्प नभस्तळ ऊऊक्षसहस्राचितरम २३ स्तुवान्ति यान्तं विष्ट
छवचााभर्जयशषा चा्जितसत्ववायस् । आअधिव्यसेष्ये जमदाभरोवो बृहरपतिनारदपर्वतो
च २२ तसन्वयुदवग्णा सहेन्द पयान्तसांदृत्यससानवर्चेसक् । विश्वे च देवा मरुतस्तयेव
'साध्यास्तथाद्त्यगणाव्व सन <३ ते देवराजल्य पुरद्रस्य .ह्याश्व ये माललिस्रंगद्दीता: ३
भयान्त दुनश्वस्थृद्दहन्ता नभस्तळ पाझिरिवांध्यिपन्तः २४ त्रह्मपियरवेव महर्षयश््व राजर्षय-
च्वाक्षक्युण्यलाका: । सवनुजग्सु: सहसा ज्वलन्तं तेजोन्वित शकमामित्रसाहस् २५ प्रगह्य
झळाड्य प्रस्स्वघाच्व दासागने चापान्यशनीविचित्राः: । वर्माणे चासुच्य हिरण्मयाचि
- पयास्ति खयदशुस्मप्रभाणे २६ तथा कुबरोश्वसहस्रर्युक्त श्रेष्ठ रथे सर्वसहं महार्हठम ॥ 7
'समारुह्य रणाय याता घनश्वरा दाप्तगदाग्रहस्तः २७ [निझात्चराः पावकधमकार्या रक्षोवषय
णा ियगऑऑऑऑऑऑऑऑऑशााााावााावावाश]गाकििनिबणनन्््््ा्ा््काततााकवा वता
महा असु्रांच्या रक्ताने आदर, उद्रब ज्याला छुंभर घेरे आहेत असे वज्ञ त्यानें हातांत
घतळ हात १६ महाग्रहासारखं दोन अशनी, असोष व दौप्त उग्र शक्ति, आगि फार
साठे प्रतापी इंद्राचे चक्क घेऊन शक्र युद्धास [नघाला १७.व ज्याला सहस्र नयन आहेत
"असा ता भूतप्राते, सनातन सनातनांचाही सनातन, देवाविपाते महात्मा, व्याघाच्या
'चमान तरावत्न झाढेळ खटडूग घेऊन चाळळा १८. पर्वा अमतासाठीं क्षीरसागराळा
क्षुन्य करून काढळेळी, देव ब असुर यांना सारखीच परसभत क्ररणारीं, सोम, सर्य
नक्षज्र व बाज याग्रमाण ज्यांचा प्रभा आठ अशीं व आदितीनें दिलेलीं उत्तम भषणें जीं
स्तनाचा कडळ त्यांना युद्धास निवाळेल्या इंद्राने आपल्या कानांत घातळें होतें
"याना भूषत झालेला सहसख्रनत्र सवे दिशा व उपादिशा यांस प्रकाशित करता झाल १९.२०
सह नत्नाजा परचेत्रावाचेत्र झालेला हार, प्रभू, देवेंद्र य॒द्धाभिमख ज्ञाळा असतां ज्याप्रमाणे
“शरत्काळा नभस्तळ झुश्र मंघसमूटाच्या योगानें ब सहस्रावाथे क्क्षांच्या सेंगानें विचित्र
साल्याझरख पतत, तसा दिघू लावला २१. आत्रि, वसिष्ठ, जमदय्नि, ओरव. बहस्पांते
नारद, जर प्रेत ता उतकृष्ट वीय व सत्त्व यांनीं संपन्न असठेला देवेंद्र जाऊं लागला
असता, त्याचा वपुळ वचनांनीं व जयाजी वादांनो स्वाति करू लागळे २२. आदित्यासा-
राज्याचा दाप्त आहे, अशा त्या निबालेज्या इंद्राच्या मागन देवगण. विश्वेदेव मरद्ण
साध्य वसत आदत्य गण चालले २३. मातलीनें ज्यांचे लगाम धरळे आहेत असे परंदर इं
काड दवश्नरास वहात आकाशांतून जणुं काय पा्यांनींच चालत असल्यासारखे
निव्ाळ २४. ज्याना अक्षय पुण्यलोक प्राप्त झाला आहे असे सर्व अह्मांषे, महर्षि. राजर्षि
शत्रूचा क्षय करणाऱ्या तजोयुक्त, व सहसा दीप्त होणाऱ्या इंद्राच्या मागन चाललं २५
सळ, परशु, दाप्त धनुष्ये व विचित्र अशाने घेऊन आगि सूयासारखीं चकचकीत
सान्याचा कवच घालून कुषेर ज्यास सहस्र घोडे जोडले आहेत » अक्मा अमूल्य, आते
'हैढ व दात रथावर बसला. आणि दोप्त गदा अग्रहस्तांत वेऊन रणांत निघाला २६,२७.
११ |
:9६२ 'महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवेशपुराणं ॥ [ अध्याय
'रूदसखस्य तस्य । विशालनांनायुधदोप्रहस्ता यान्त्यश्रतो वेश्रवणस्य राज्ञः २८ ते छोहि-
ताक्षा: पारेवार्य देवं ञ्रजान्ति भिन्नांजनंचुर्णवर्णा: । यक्षोत्तमा यक्षपति धनेशं रक्षांन्त वे
*पाशगेडासिहस्ता; <९ पुण्य: भः धाणपातारजिंतात्सा वेवस्वतो धर्मभतां वारष्टः । तोडेद-
'णाभं शतवाजियुक्त रथं समाराहत सू्यकल्पर् ० तं लोकपालं पितरो$नुजग्मा वेखुक्तपापा
'न्वलितास्तपोभिः । सर्वे च भूता सुवनप्रधाना नानायुधव्यग्रकराः 'सुभीमा: ३१ दृण्डं
महाख्र पाःग्रह्म देवा ठोकांळरा नित्रहनिश्वितार्थम् । हिरण्सयानां कमसलोत्पठानां माला
*मनोज्ञासवसज्य कण्ठे ३२ स्थितास्थिमेदामिषळोहितारऱदरे सर्वासुराणा निधन विरूपम ।
तेजोमयं सुहरडग्र रूपं बिकर्षमाणो$रुणधम्रनेबः ३६ समन्वितो व्याविदांतेरनेकेययौ हारि-
"शसश्रुुदारसत्वः ।महासुराणां निधनाय बुद्धि चक्े तदा व्यांधिपाते; क्रुतान्तः ६४ वतत खि-
ताषझुजयेबुहावियफे रथं हेमाचेत महात्मा । आस्थाय कुन्देन्दूनिभ जळी ययो स्णाया-
सुरद्पहन्ता «५ वेहूयडक्तासाणेश्ापतांगसेज!मयः पाहगहीतहर्त: । महासुराणां निध-
'नाय दूंबः प्रयातं रूऱ्यारगादब्धबाहः ४६ केलासश्वृंगप्रातिमाईप्रमयः सश्उंत्रनाथावसतफो
महात्मा । महोरगे: स्वस्तनयस्सुयुप्ता 'यया रथेनारकसमप्रभेण ३७ युद्धाय तं यान्तमदीन-
ऑड बडा 4४ १४४७00७ एकया ०१००० --<-... 0000000000सतत पत्की
किश्या व्वि.य.वआा््््ाक्नकाळा्ाावायडय
आयव घूम याप्रमाण ज्याची शरीरं आहेत आणि विशाल व नानाप्रकारच्या आयधांनी
ज्याच हात दाप्त झाठ आहेत असे ते निशाचर राक्षसश्रेष्ठ रुद्राचा मित्र व विश्ववणाचा
पुत्र अशा-त्या राजाच्या पुढ चाळले २८. तंलांत खललेल्या अंजनाप्रमाणे, ज्यांचा वर्ण
आहे व नजर ज्याच लाळ आहेत असे ते त्या देवास परिवष्टित करून जाऊं लागले
ज्याच्या हातांत पाश, गदा व तरवारी आहेत असे उत्तम यक्ष यक्षपाति धनेशाचें रक्षण
करू लागळ २९. पुण्यवान, प्रभ, प्राणांचा स्वामी, जितंद्रिय, धर्मात्म्यांतील श्रेष्ट यम-
पेम वदुद्वणासारख्या शंभर घोडे जोडलेल्या व सूर्यतल्य रथांत बसला त्या लोक-
तालाच्या मागून पापापासून मुक्त झालेले, तपांनीं दीप्त असलेले ।पितर . आणि भवनांतील
मान, आते भर्यकर आणि नाना आयुधांनीं ज्याचे हात व्यय्न झाळे आहेत असे भ्त
चालल २१. ता दव ज्याचें निग्रहरूपी प्रयोजन निश्चित आहे व जो लोकांचा
अ काय अकुशच आहे असें दुंडसंज्रक महार्र हातांत घेऊन व गळ्यांत
ताऱ्याच्या कमलांची सुंदर माळ घालून सज्ज होऊन राहिला. ज्याचे नंत्र लाठ
दप्रवण आहेत असा तो यमराज .अस्थींतीळ मद, मांस. व रक्त यांनीं. आदर
सालल्या संव असुरांच्या मत्युरूप, विक्राळ, तेजोमय व उग्ररूप अश्या मद्रास किर-
गाते उभा राहिळा ३२,६३२. ज्याची इमश्र हिरवी व सत्त्व उदार आहे असा तो व्याधि-
तात कवान्त अनेक शतव्याधीनी युक्त होऊन युद्धास निवाला त्यावंळीं त्यानें मह्य
अघुराच्या मरणाविषयीं निश्चय केला ३४. त्यानंतर असुरांचा दूपं घालांविणारा महात्मा
अरुण ज्याडा तान मस्तकांनीं शोभणारे कार मोठे सर्प जाडळ आहेत अशा सवण खाचेत
ऑभांणि कुंद व इंद यांप्रमाणे शुभ्र असलल्या रथांत बसून यद्ध करावयास निघाला ३५
त्याच शर(र वेडूय, मोत्यें, व रत्ने यांनीं भाषत साळ हांत. तो स्वत: तेजोमय होता. त्याने
हातात पाश घेतळे होते. रुप्याच्या अंगदांनीं त्य च बाहू बाधळले हाते, ब असा तो ळेब
“महा असुरांस मारण्यासाठी निघाला ६. 'कळासश्लंगासांरिखा, अप्रमेय, समद्रांचा नाथ,
'अश्तरक्षक व महात्मा वरुण आपले पत्र जे महा सप्त त्यांच्याकडून उत्तमप्रकारे सुर-
उरा... भाविज्यपर्व 1 ऱ्ह
सत्व नभल्तळ चन्हसिवानतिकान्तम् । पश््यन्ति भूताने महातुभावं संहृष्टनेमाणि कृता
छाले. इट धातायसांशाइथ भगो विवस्वान्पर्जन्यामेची च दाशीच देवः । वष्ठा तयेबो/ जित.
विश्वकरना पूवा च साक्षादवाबि देवराजः ३९ सारच्छदे: सध्वजाकाकिणीकेवे डर्यानेष्काळ्द त-
हंसकण्ठे; | ह्यवरः शकरथप्रकार युक्तानू रथानारुरुहः सरास्ने ४० दिवाकराकारानेभा?
केव्विद्धुताराना। चे: प्रतिमाने केचित्. । निश्ाकरांशुप्रातेसानि कवित्तडिइणो योतानिभाने;
केचित् ४१ नीडांशुमेघपातिमानि केचित्काष्णांयसाकारानिभानि केवित | वमसाण दिव्याने,
मह्ाभ्रभाणि त्वष्टा कृतान्युत्तमभाजुमान्त ४२ आहच्य मालाश्व सुवर्णपुष्पाः- प्रयान्ति.
ताःयानंलहुल्यवंगा; । हावाश्वनी चेच महातुभावी रूपोन सोधर्ससतांबस्छि ४. रथं समा.
रुद् सुवणा-वत्ने रणं गतो कांचनतुल्यवणी । मानो; सुता वे वसवश्व सर्वे. बलोत्कटा देत्य--
चबथाय देवाः ४४ रथांख् नागांतर्व महापमाणानास्थाय जग्मः सुजुभाखहस्ताः । रवाश्व
सर्व 5रुणधसवणा: शवतेययगापातभिवृहाजेः ४५ सहो जसः-सर्वखण[पपज्षा दीप्तात्सनो भाभे-
(रव ज्वळत: । नानायुधव्र प्रकरेखुजेस्क्लोकान्ल्समस्तानिब नि्दहन्तः ४६ ययः ससेन्यास्त-
पनायनद्धा: सावियुतस्तायधरा यथेव । विश्वे च' देवास्तपसाज्बलन्ता वीयॉसमा सूर्यमरी--
चिवणाः ४७ ययुः ससेन्या साधि दुनिवार्या बळोत्कटाः पद्षसहस्रमाला; । रथेः सुयक्तेस्त-
सावन
“५५ ५५५५५४५0४0 0५॥प०००----
"-५५४४७४॥ी 000 0 2४०० त“
शषित हात्सता सूयःसारख्या तेजस्वी रथानें जाऊं लागळा ३७. याप्रमाणें यद्धास जात
असलेल्या, उदारसत्व, नभस्तळलांतील चंद्राप्रमाणे. अतिशय रम्य दिसणाऱ्या.. महा. प्रभाव-.
शाली. देवास आनंदानं. ज्यांच्या अंगावर रोमांच उठळे आहेत वः ज्यांनीं. हात. जोडले.
आहेत. अशय भूतांनीं पाहिळें ३८. घाता, अर्यभा, अंश, भग,, विवस्वान्, पर्जन्य, मित्र,.
शश्ादेव, उत्कृष्ट ।वेश्वकर्मा, त्वष्टा, पूषा, व प्रत्यक्ष स्वर्गातील देवराज. ३९, रणाकडे
निघाला... उरःस्थलास आच्छादित करणाऱ्या, ध्वज व क्षुद्र घंटा यांनी. यक्त
असलेल्या, वेडर्य व सुवणांची, नाणीं यांच्या माळांनी ज्यांचे कंठ भरून गेले
आहेत . असे उत्तम घोडे. जोडलेल्या आणि इंद्राच्या रथाप्रमाणें दिसणाऱ्या, र्था-.
कर ते देव आरूढ झाले ४०. कित्येक सूर्याच्या आकारांची कवर्चे घाळन, कित्येक
अभञाच्या ज्वालेसारखी आचिलळखतं चढवून, क्रित्येक. निशाकरचंद्राच्या. किरणासारखीं
कित्यक वेदुत्समृहाच्या. प्रकाशयासारखीं ४९१, कित्येक नीलमेघाकाते' वः कित्येक पोला--
दाच्या स्गांचा महा प्रभायुक्त दिव्य व तवष्ट्याने केलेलीं चकचकीत कवचें घालून आणि
गळ्यात. पुवणंपुष्पांच्या माळा घालुन ते सर्वे जल व वायु यांसारखे वेगवान देव जाऊं
ळागळ.. महानुभाव वः उत्तम रूपाने. मंडित असलेले. धवानांतील. श्रेष्ठ' दोघे आश्विनी--
कुमार पुवणान ॥वोर्चेत्र झालेल्या स्थावर आरूढ होऊन. रणांत. गेले.. त्या. दोघांचीही
अगकाात. सान्यासारख होती. भानूचे. पुत्र, सवत वसू, आणि इतर महाबलाढ्य, देव.
दत्यांच्या वधाकारत. ४२,४२३, विप्पाड हत्ती व. रथ यांवर बसून आणि' आतिशय. ठुभ!
असर हातात घऊन [निघाठे. तसेत्व सर्वे अरुण: व घमवण. रुद्र डाभर, व. धिप्पाड बेलांवरून:
निघाले ४४,४५. ते महाबलवःन्, सर्व गूणसंपक्ष, दीप्तस्वरूप, अंगकांतींनीं जणं काय
जळत असटळ, नाना आयुधांनीं व्यग्न झालेल्या हातांनी जणं काय सर्व लोकांस
जाळणार,, सान्याच्या भूषणांनीं भाषत. असणारे, वः विद्ययक्त मेघांप्रमाणे दिसणारे रुद्र
सन्य युःद्धाथ निघाले. तपाने दाप्त, उत्तम बार्यवान, सूर्याकिरणांप्रमाणें ज्यांचा वर्ण;
५६४ सहर्षिव्यासप्रणींतं श्रीहारवंशा पुराणं । | अध्याय£
फनीयवणव इयसुक्तामाणिदामचित्रेः ४८ नानाविधाकारसमाकुलास्ते पारिपुरवेश्वेंच सितात-
यथे: | तेजासयेः कांचनचाराचित्रेः रुनि्मळेः पावकसन्षिभास्ते ९ उरच्छदेः सध्वज कि-
किणीकेहयेत्व बायोः समवेगवाझः । दिशा गर्जेश्वैच महाबलेस्तेः केलास दगप्रातिमेर्म-
हाऱ्दः ५० प्रजग्सरुग्रायुधचापहस्ताश्वतुर्यगान्ते ज्वाठिता' इवबोल्काः । साध्याश्व देवाः सुम--
हाप्रभाराः स्वाधीनचक्ताः प्रातिदाप्तवक्राः । प्रयान्ति जांबूनदभाषेतांगा गांगोघमात्रेर्गगने-
बळ.व.ः ५१ वद्यातयन्ता वादा द्दाश्व महाबलास्ते जयतां वारेष्ठा: | वारष्टप्ाष्टभुजा:
सुटटमा वेश्वानराकप्रततिममभावा; ५२ ते अल्माविद्धिश्क समस्यमानाः संपज्यमानाश्व सरे:
स शके: । गन्घर्वसंचेरनृगम्यमाना वघाय तेषामसुराधिपानाम् ५३ वैडरूसव ज्रस्फॉटेकाग्रचि-
जेव्च-: सुवणेंश्व पारुकूतानाम् । रूपं बभी चोत्कटभूषणानां देत्येद्नाशाय । बेभपरिता--
नाच २४ आत्ममभाभित्व रणोत्कटामिवर्ममरभामिओ्व तमोतनदाभिः । ध्वजोत्तसा मि: स्वदारीर
भा. नभहाप्रभाभंश्व महोज्ज्वलामिः ५५ विभान्ति ते देववराः ससाध्या: प्रध्मात अंस्कस्वन
सहनादा, । महारथस्थासख्ादवाकसस्तेसमहाडलाः रावनलं प्रयपान्त ५ ६. सहाखहस्ता ययरु-
आहे. अले विश्वेरेवे स्तन्य निघाले. ते यद्धामध्ये दर्गिवार्य व बलाने. उत्कट
हाते. त्यांनीं आपल्या गळ्यांत सहस्र कमलांच्या माळा घातल्या होत्या. ज्यांना उत्तम,
घाड जा3> आव्त, ज्यांचा. रंग सांनरी आहे व वेड्य, मोत्ये आणि रत्नं यांच्या वेल
बंडाने गे वचत्र झाले आहत. अशा. रथांनी ते निघाले. ४६,४८. ते बानाविधः आ!कारांनीं
समाकळ झाले हांत. हाठणाऱ्या, तेजोमय, सुवणांनें आते. विचिञ व आति निर्मळ अज्ञा शुभ्र
छत्राच्या यांभान ते. अमय्नीसारखे दसत. हाते ४९. वक्षःस्थलास. आच्छादित. करणाऱ्या
६ झणजे तितक्या उंच ) आणि ध्वज व क्षुद्र घंटा यांनी यक्त. असलेल्या रथांनीं, वाय-
घारख्या देंगवान घोड्यांना आणि कलासज्ञंगासारख्या मोठ्या व महाबलाढ्य रिग्ग
जाना हातात उग्र आयुधे धारण करणारे ते चारयगांच्या अती. संचारु करण्पयाऱ्याः दीप्तः
महाल्काप्रमाण. [नेवाळे ज्यांचा, प्रभाव फार मोठा आहे, ज्यांचे. सेन्य स्वाधीन. आहे
आहण ज्याचा ताड आतेशय. दीप्त आहेत, असे साध्य देव जाऊं लागडे. त्यांची ऑग
सान्याच्या भूषणान, माषेत. होती. गेंगेच्या ओघासारख्या अगाध व अनंत सेन्योधांनी
शा. व. उपादुशा यांस. प्रकाशित. करणारे ते. महाबलवानु.. जिंकण्परांतीलः वरिष्ठ.
ज्याच आह व भुजा उत्कृष्ट व. पृष्ट आहेत, आते दा्फि आणि आग्रे व सर्य यांप्रमाणं.
याचा प्रमाव आहे असे होते ५१०--पर. ते जहवेत्त्यांकडून संगमात केळे जाणारे, इंद्रा
सह. सेवे देवांकडन पूजलं जाणारे व त्या असुराधयाच्या बवाकारता मधवसंध
आ्याच्या मागून जात आहेत असे होते ५२. वेड्थ, वजन, स्फटिक, यांची ज्यावर चित्र
काढळ आहेत. अशा सुवर्णाच्या ध्वजांनीं ज्यांचे रथ अळंकूत केळ आहेत. ज्यांची
र्ण उत्तन आहेत, दृत्येंद्वाच्या नाशाक/रेतां जे. अतिशय मांषेत झाले. आहेत.
अशा त्यांचे. रूप फार शोभे ५४. रगाविययी उत्कष्ट असलेल्या आपा.
सापल्या, मर्माना अंबकारास घालविणाऱ्या कवचांच्या प्रभांनीं आणि. ध्वजाच्या! योगाने
रनम, मह्या उब्वळ, व आते. चकचकीत अशा आपल्या. शरीराच्या प्रभांनी,
पाथ्यासह ते सवे श्रेष्ठ देव शोभं लागले. त्यांनीं शेख वाजविले. तिहनाद केले. व महार
स्थावर वसलेले ते आते बळाल्य देव राचुवन्यावर [नघाले ५५,५६. ज्यांचे देह उग: आहत,
५३] | . भविष्यपर्वा॥ १६५
परकाया महासुराणा 1नेघनाय देवाः । तथेव सर्वे महतोशबेवीर्या बलोत्कटासे समरं
प्रताता$ः '२५ ययुमहासमघसमानवणाश्वक्रायधास्तोयदनादना दा: | महेद्रकतुप्रातसा महा-
बला; मगाद्य स्वासुरर्द्तना गदाम ४९८ रणांत्कटा लाहतचन्द्नाक्ताः सहमसमाल्यांबर भार्ष-
तागा: 1 त यद्धराण्डाः सुभजाखवाया बलळो(कटाः क्रांधाबलाडताक्षाः ५९ ययः सजां-
बूतद्प्ममाला यथष्टनानांवधकामरूपाः । खडपरभ श्यःमालतासपाठाः परद्रं बं परिवाय
दुवा; ६० बडवबचाभ[करचारुरूपाण्याबध्य गावषु महाप्रभाण । वमाण दृत्यास्रानवार
णान पयान्त यद्धाय सपन्नसाहाः ६ ९. तरुात्यतः: काचनवादकायवरध्वजंभास्कररारम-
वण: । यया खुराणा परतनांग्रभासा सखन्नदन्ती याक सिंहनादानू ६२ इत्थेबमक्त तरिदवेश्व-
रस्य सन्य तदासाव्सुसहत्मभावन । युद्ध प्रयातस्मस जमयावहस्य वबवाय तषामशसुराधपा-
नास ६: [ २०६०] इलि श्रीम० खि० हारे० भावे ० वासनमादुभावथे टदविपंचादात्तमा$ध्यायः
बशपायन उबाच ॥ ततः भवृत्तोःसुरदेवविग्रहस्तदद्धुतो भाति सुरासुर कुल: । वे ठॉंम-
तक्रम्य युगान्तकाळ महाणवान्यान्यांमवाश्रयन्तः १ नानायधाद्यांतावदापततागा रहाल
व्यायतका्छंकास्त । रणात्सुक! वारणहस्तहस्ताः सुदूजयास्तायद्नादूनादा > बवेस्फारयन्तः
क क क बलव पाजा लकडा का चदली ललन 0000000000 ललीत
अस देव हातात महास्र धेऊन महाअसुरांना मारण्यासाठी गेळे. ते सर्व राक्षसांप्रमाणेंच
माठ, आते वायंवान्, बलोत्कट व युद्धावेषयीं निश्चित झाडले होते :५७. महा मेघाप्रमाणे
ज्यांचा वणे आहे, चक्र ,डाषच ज्यांची आयुधं आहेत, मेघांच्या नादाप्रमाणें ज्यांचा नाद आहे,
द्रकतुचा ज्याना उपमा आहे, अत ते सव महाबल दत्यांचा संहार करणाऱ्या गदा हातांत
घऊन [नघाले ५८. ते रणावेषर्या उत्कट झालेले देव रक्तासारख्या लाल चंदनाची उटी
आपल्या अमास लावते, झाले. सान्याच्या पुष्पांच्या माळा व वश यांनीं त्यांनीं आपली
अन भाषत कल. ते युद्धामध्ये निष्णात होते. त्यांच्या भुजा, अश्लें व वीर्य ही तिन्ही
उत्तम होतीं, ते बलानें उत्कट झाले होते. क्रोधाने ते आपळे नेत्र गरगर फिरवीत
हात ५९. सोन्याच्या कमलांच्या माळा घातलेले, यथेष्ट नानाप्रकारचीं कामरूपे-बेणारे व
सडूगाच्या प्रभन, आपले असप्रदेश ( खांदे ) काळे करणारे देव इंद्राला वेटन उभे
राहेल ६०. वेड्यभाण व साने यांच्या योगाने सुंद्ररूप झालेलीं, महाप्रभाशाठी, व
दत्याच्या अस्त्रा्च |नवारण करणार कवचे अंगांत चढवून शत्ंस सहन करणारे देव
यु्ाकारता जाऊ लागल ६१. उभारल्ल्या, सुवण वेदीनीं संपन्न असलेल्या व सू र-
[प्रमाण चमकणाऱ्या उत्कृष्ट ध्वजांनीं उग्रभासणारी देवांची सेना यद्धामध्ये सिंहनाद
कर|त [नपाठा ६२ साराश युद्धाकारतां आलेल्या त्या असराधिपाच्या वधासाठीं जाणा-
ऱ्या स्वगश्वरा'चे ते येर्थे बाणलेळें सेन्य फारच मोठें व प्रमावशाली होतें ६३. इति श्रीम ०
सि० हार० भावंष्यपवाच्या वामनावताराचा बावन्नावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ५२॥
वेशंपायन:--त्यानंतर देव व असुर यांचा कलहे प्रवृत्त झाला. देवे व असुर यांच्या
- यागांन आकुल झालेला तां संग्राम युगांतसमयीं वेळेचे उघन करून एकमेकांस जाऊन
भडणाऱ्या दान समुद्रांप्रमाण भासला १. नाना आयांच्या प्रकाश्यांनीं ज्यांची अ?
दाघ्त झाला आहेत, ज्यांचा धनुष्यं फार लांब आहेत, रणोत्सुक, महाबल, हत्तीच्या सोंड-
पमाण ज्यांचे हात आहेत, जे आतशय दुजय आहेत, मेघांच्या गडगडाटाप्रमाणें ज्यांचा
बाढ आह २, जे अकस्मात घनुष्पे आकणं ओढीत आहेत पूयाममाण चमकणारा चक्र,
शद्ध सह्षिंव्यासग्रणीत श्री हारिवंशपरार्ण । [ अब्याय&
ससा घवूषपे चक्राणि चादित्यसशमम्रभाणि । ससात्क्षप तो. हापानीश्व घोरान्खडूगांच्व ते
वज्नभुखाश्व शक्ती: ३ महागदाः कांचवषद्टवदवीसथायतान्कासकमदहरांच्व, ।>शूळांच्व
कुक्षांचे विभा दाघताजडन्ति शूरा: हातशो;रणस्थाः ४ वॅदांपावत उक्याच ॥. एतास्मिन्नन्तरे
तेषासन्दोन्यसाभिनिन्नतास । इन्हयुद्धान्यवर्तन्त देवानां दानरवेः सह 4६मरुतां.पंचमो यस्तुः
सबाणेनाभ्ययुध्यतं । महाबळः सुरवर: सावित्रपृहात यं विदुः ६ अनःयुषाया: पुत्रस्तु बलो
नाम महासुरः । सो5युद्धव्यत रणे$त्युश्रो घुवेण बसून सह ७ नमुचिड्यासुरश्रेष्ठी धरेण सह
युध्यत । प्रवरो विश्वकर्माणी ख्यातो देवासुरवरी ८ पुलोमा त महादेत्यो बायना सहा
य॒ुध्यत । ससेंन्यः पर्वताकारो रणे युव्यत दुंशितः ९ हयग्राबंस्तु [दिंतिजः सह. पूण्णा त्वयु-
ध्यत । ज्ूरेणामितवीर्येण भास्कराकारवचसा १० शंबरस्तु महादत्यो। महामायो.:,महासुर: ।
भगेनायुध्यत तंदा सहितो युद्धदुनदः १३ शारभः शलभश्वेव देत्यानां चन्दभास्करो. ।
प्रयद्धो सह सामेन रोशिराखण धीमता १२ विरोःचनस्तु बळवान्बछेबलवतः- पिता । विष्व-.
क्सेनेन साध्येन देवेन च सयुध्यत १३ कु्जनस्तु महातेजाः हिरण्यकरिपोः सुतः: अंशेंना-
युध्यत तदा प्ासप्रहरणेन वे १४ अतिळोसा तु बॉलिना मारुतेन सस विभा. ।. तदायुध्यत'
दापतास्यो विकृतः पर्वतायुधः ३५ अनायषायाः पुनअस्त वतो नाम महासुरः । अव्विभ्यां
देववेद्याभ्यांचसह युध्यत संयुगे १६ एकचक्रस्तु द्ितिजश्वक्रहस्ती, डुरासद: _। सहायुध्यतं
देवेन साध्यंन दितिजारिणा १७ बलत्तु मर्धुपिंगाक्षी वत्रभ्राता महासरः । मृगव्यापेतः
;ण सहायुध्यत बार्यबानू १८ राहुस्तु (वेकृताकारः शतशीषॉ महोदरः । अजेकपपदेत
घोर अशनी, खडूग, वज्नमुख शाक्त ३, सोन्याच्या पट्ट्याने मढविलेल्या महागदा,। तसेच
लाखडां कामुक व मदर, दाप्त शूल आणि वक्ष यांस. जे धारण करीत आहेत?अस' शेकडो
शूर सणात त्थत हाऊन भयकर नांदू करू लागळे ४. वेशंपायन; --इतक्यांत एकमेकांस
मारप्मर््या त्याचा दद्ठयुद्ध सुरू झालो. देवदानवांशीं लढ लागले. ५. महाबल, देवश्रेष्ठ
आक सावत्र अस ज्यास झणतात तो मरुतांमधील' पांचवा देव बाणाशीं लट लागला ६
अनायुषचा बठनामक महाअसुर आते उग्र पुत्र धुव वसूशी भिडला ७. असुरश्रष्ठ .नमवि
घरसजक दुवाशा लढ लागला. ते दोघेही असुर व देव यांचे श्रेष्ठ व' प्रख्यात विश्वकर्मे
हाळ ८. महादत्य पुळांमा, वायूशीं ठढत' होता. पर्वतासारखा ज्याचा आकार . आहे असा
तो. राक्षस सेन्यासह सज्ज होऊन लढ लागला ९. हयग्रीव दितिज पुषारेवाशीं लढला
तोः देव छ्यूर, आमितवीयेवान् व भास्कराकार तेजाने यक्त हाता १०. .महामायावी, महा-
दुत्य, महाअसुर शर त्यावेळी युद्धाविषयी दुपदयुक्त होऊन भग-देवाशीं ठं लागला १९
रारभ व शलळभ हे दाघे दुत्यांचे चंद्रतूय होते. ते शिशिर हच ज्याचे अस्न आहे अल्या
भातवुस्धमान्ू सामा्शी झज लागले १२. बलवान विरोचन,, बलाट्य बलीचा' दीता
नष्वक्तन नावाच्या साध्यदेवाशी ठढळा १३. हिरण्यकशिपचा पत्र महातेजस्वी कजंभ
गास हच ज्याच आयुध आहे अश्या अंशाशीं लढला १४. हे विभो, आसिलोमा बलाढ्य,
नारुताश युद्ध करू. लागला. त्याचें मु. दाप्त असून तो आति विक्राळ, होता. पर्वत हेंच
त्याच आयुध हात १५ अनायुषषेचा पुत्र वृत महा-असुर संग्रामांत देवांचे वेब जे अश्विनी-
छुमार त्याच्याशी लढू. लागला १६. ज्याच्या हातांत चक्र, आठे असा दर्घर्ष एक चक्र
दातिज ददातेजारनामक साध्य देवाशीं भिडळा १७. ज्याचे. नेत्र मद्याने आरक्त. झाळे.
या भविष्यपर्व ॥ | १६७
. रणे सहायुध्यत दाशितः १९ केशी तु दानवश्रेष्टः प्रादृटूकालांबुदप्रभः । घनेश्वरेण भोसेन
सहायुध्यत संयुग <० दृषधवा तु बाळना निकुंभेन महारणे । विश्वेदेवेन विश्वेशाः सहार्य-
व्यतर््ययवाचे २१ प्र्हादस्त महावीया दारे; स्वेस्तनथेदुतः । युयुथे सह कालळेन रणे क'ल
डेवापर:; २२ अनु ऱ्हादः कुरण घ्नदेन महारणे । गदाहस्त्न ययथे शोभयन रएलााहे-
नाम २श््वबमाचासस्तु दतया बरुणन महात्मना । प्रक्रक्ते व स्ण॑ं कत देत्यानां नम्दिव-
बन: २४ बालस्तु सहशकज सुररोन महात्मना । ययुधे देवराजन बालना बलवाळण २७
षा दुवाच्य दत्याख्व जघ्सरन्यान्यसाहचे । विनदेन्तं सहानादाजू प्रासासिदारशाक्तानेः: २ द्
अदश्यन्त महात्पाता यं पाका जगत; क्षणे । शाझताः सप्त ते क्षुव्या व्यवार्थिन्त मही-
'घधराः ९२७ सप्त चघेवातथता* सून दगापयन्ता सहाणवानसू । महुलानद्यत धरा धायना
साधता यथा २८ ब्यात्थताश्व महामधा: रोऊचापाकता र: | प्रणठ' सवभूतान सधाः
*सातामरा वदा २. दुंबानामनया धोरो टसर्यत काुळानामतः: | घाोरोत्पातः समदभला यगा-
न्तससय यथा :०? न हान्तारक्षन! दुशा न भोॉभन भास्करा ५ठरयत रणुजालठळ । ववश्व
'चातास्तमला: सुधना 1 :राऊक सदास्तासमरापगूढा ! > १ एतर्च्वान्य च बहवा टदर्यन्तं दुव-
नासता: । भमा तथान्तारक्ष चच महात्पाता: समतत ४१ तय दुवबदत्याना भामानां
'भासदरशनभम । अपश्यत सरुनह्या सभरव सुर सह 2३५ वबदश्वदाभः सागध्व विदयाभ्व
व य र का
आहेत. असा वृत्राचा आता. वायंवान् महा-असुर बल मृगव्याध रुद्राशीं यद्ध करूं
_ 'हागळा १८. ज्याचा आकार विक्राळ आहे असा शंभर मस्तकांनीं युक्त असलेला महोंदर
राइ सज हाऊन अजंकपादाशीं युद्धरूमींत लढ लागला १९. व्षाकराळच्या मेघाप्रमाणे
ज्याचा प्रभा आहे असा दानवश्रष्ठ कशीरणभमीत भयंकर धनेश्वराशी य ह करू लागला २०
बायवानूवेश्वेश्ध उषपवा महारणांत बलाट्य निकुंभ विश्वेदेवाशीं लढू लागला २१. रणांत
णु काय दुसर्या काळासारखाच असलेला महावीर्यवान् प्रम्हाद अपल्या बीर पत्रांसह'
काळा लढला २२. महारणांत शत्रुशन्यास शोभविणारा अनऱ्हाद ज्याने हातांत गदा
'वतळा -आहे अशा धनद् कुभेराशीं लट लागला २३. देत्यांच्या भञआनदास वाढावणारा
देतेय विप्रचित्ति महात्म्या वरुणाशा रण करावयास प्रदर झाला २४. बलवान् बाळे रणांत
'महात्म्या अलाढ्य सुरश, देवराज इंद्राशीं ठढलळा २५. बाकीचे देव व देत्य महानाद
करात प्रास, तरवारा, शक्ति, शर यांच्या योगानें 'य॒द्धांत एकभेकांस मारूं लागले २६
जगाच्या क्षयमप्रसर्गा जे महा उत्पात होतात असें सांगितले आहे तें त्यावेळीं झाले. सात
चायु छुब्व झाळे, पवत ठिलमित्न झालें २७. साती महा सागरांस शुष्क करून सोडणारे
सूय उगवळ. पुष्कळ वायूने मार्थेत झाळेळी परथ्वी जर्णं काय फुटली २८. ज्यांचे मध्य-
भाग इंद्र धनुष्यानं चिन्हित झाले आहेत असे महा मेघ उठले. सर्व भते मोठा. आक्रोश
९ ढागठा. सवं [दशा अंधकारानें व्यापल्या २९. देवांचा काळ निर्मित घोर अनय
नंदू लागला. युगांत समयीं जसा, तसाच घोर उत्पात उठळा ३०. सारांश धळीनें
आच्छादत झाल्यामुळे अंतरिक्ष, दिशा, भांमे, व सूर्य यांतील कांही दिसेनासे झालें
क वायु वाहू ठागले. धूमयुक्त सवे दिशा काळोखानें भरून गेल्या ३१. हे व असेच
'इुस्तरहा देवानामेत महोत्पात मूर्मीवंर, तसेच अंतरिक्षांत 'चोहोंकडे दिसूं लागले ३२. भर्य-
कर दुबदत्यांचे त॑पहाण्यासही यंकर असलेळें यद्ध सर्व उदासीन दंव, रारु व
१६८ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपराणं । [ अध्याचः
सनातनः ! पझयोनिवतः श्रीमान्सिछ्धेश्व परमाषिमिः ३४ नानामणिस्तंभसहर्रचित्रमारुह्य
यानं ददृदे स्वयंभूः । सुभास्वर भूतसस्रर्युक्तं प्रदीप्यसानं वषुषा वरेण ६३५ सुतसजांबूनद-
भक्तेचित्रमानन्दभेरीदातसेप्रणाद्स् । नक्षतरचण्डांशुभिरशुमन्ते वेडयंसोमाका भू षेतां-
गम् ३६ तमात्मजो बे पुलहः पुलस्त्यस्तथामराचिर्भयरंगेराश््व । कक्सामभिः सम्यगभि-
प्ठुवन्तः सेवन्ति देवं वरद्ं विमाने ३७ तं पावका लोकयुरुं स्वयंछब सांगाश्व वेदा मखदे-
वताश्र्व । सेवन्ति देवं सुवनेश्वरेशं भूनानि चान्याने महानुभावस् ३८ एते बभूवुश्व महर्षि-
संघा वेश्वानराः पावकयोनथश्र्व । सर्वे ययुदेबपुरोहिताश्व युद्धोत्सुकाः सर्वसुरासुराणाम् ९
योगेश्वराः षट् च दिवाकराभा विभूषणेर्भजितसर्वदेहाः । अंतहिता वे दरशुर्नभस्था नाराय-
णश्वव नरख्व देवाः ४० वक्रश्वतुवदवरत्वता भः सपण चनप्रातमः* सुकान्त: । सचा [दशा
निस्तिमिराश्वकार नवोद्तो$सो शरदीव चंद्र: ४१ [ २१०१ ] इति भ्रीमहाभारते खिलेषु
हारवंदी भविष्यपर्वाशे देवासुरयुद्धे सनकादिकागमनं नाम त्रिपेचाशत्तमा$ध्याय ॥ ५३॥
_ वेशंंपायन उवाच ॥ उभयोः सेनयो राजन् भूयो युद्धमवर्तत । नांदेन संचालयतां तेलो-
क््यमिदमव्ययम्ग १ गोसुखाडंबराणां च भेराणां मुरजेः सह । झछरीडाण्डिमानां च व्पश्नू-
यन्त महास्वनाः २ प्रवृत्ती युद्धधक्ञस्तु तुमलळो ढोमहर्षण: । रणमध्ये महातादः स्वगींयः
ाडवडडी
0८५00 00 ण (७0५५000 णिणीणा
मापी ० 0
बह्मा यांनीं पाहिळं ३३. चार सांगवद, विद्या, सिद्ध व परमर्षि यांनीं आवृत झालेला
पक्षयोनि श्रीमान् सनातन स्वयंभू बह्मा नानामणींच्या सहस्त्रावाधे स्तंभांनी विचित्र
झालेल्या विमानावर आरूढ होऊन तें युद्ध पाह लागला. त्याचें ते विमान आतिशय
भास्वर ( चकचकीत ) ज्यास सहस्र भूतं जोडलीं आहेत असें व आपल्या श्रेष्ठ आका-
रान॑ आतिशय देदीप्यमान होणार॑ होतें ३४, ३५ आतिशय्र तापठेल्या सोन्याची वेल-
बुद्धी त्यावर काढली होती. त्यामुळें तं विचित्र दिसत होतें. शेकडो आनंरदंदभीचा
त्यावर मोठा नाद होत होता. नक्षत्रांच्या प्रसर किरणांनी तें किरणयुक्त झालें होते. आणि
त्याचे अंगर वेडूम, सोम, सूप यांच्या योगानें आतिशय भाषेत झालें होतें ३६. त्याचे
पुत्र--पुलह, पुलस्त्य, मरीचि, भूगु व अंगिरा, त्या वरददेवाची कऊू व सामें यांच्या
यायाने स्ताुतं करात विमानांत सेवा करीत होते ३७. पावक ( अनक आप्रि ) सांग
मखडवता, व दुपरींही भूतं त्या भडानमाव, भुवने वरेश, लोकगरु, स्वयंभप सेवीत
हात ३८ हे महाषिसंघ, पावकापासून उत्पन्न झालेडे वेश्वानर, व देवांचे प्रोहित हे सर्व
दुवासुरांच्या युद्धाविषयीं आतेशय उत्सुक होऊन निघाले ३९. सूर्याप्रमाणे ज्यांची
अगकाते आहे व सवे भूषणांनीं ज्यांचे सवे देहे भूषित झाले आहेत असे सनक. सनं-
देन, सनातन, सनत्कुमार, कपिल व जेगीषव्य असे सहा योगेश्वर तसेच नर व नारायण
दव आकाशांत गुप्त राहून य॒द्ध पाहूं लागले ४० शरत्सम्यीं नतन उदय पावलेल्या
चद्राप्रमाय असलेला तां अह्षा संपूर्ण चंद्रतुल्य, अतितेजस्वी, व चार वेद्रांस धारण
करणाऱ्या चार तांडांनी सवे दिशा अंधकारराहित करता झाला ४१. हते श्रीमहा० खि
हॉरे० भावे० देवासुरयुद्धदर्शनार्थ सनकाद्यागमननामक त्रेपन्नावा अध्याय समाप्त झाा॥५३.॥
वेशंपायनः--- राजन्, दोन्ही सैन्यांमध्ये आपल्या नादाने हें घेळोक्य चाळविणाऱ्या
वाराच माठ युद्ध सुरूं झाळे १. गोमुख, मोठ्या झांजा, दुंदुमी, मदृंग, झछरी, डिंडिम
रत्याद वार्यांचे मोठे नाद तेथें ऐकूं येत असत २. तुमुळ व अंगावर कांटा आणणारा
थश्ा शाकिध्यपर्व 1 १६९
शॉरंसंमतः ३ युद्धयज्ञेस्य नेताभूत्पह्ादी देत्यसत्तसः। विरोचनस्तथाध्वयुर्यद्धयज्ञपतर्तक: ४
होता चेवाच्र नसुव्विवृतः स्तोत्ोपकल्पकः । मन्बांदेत्याः समाख्याता यज्ञकसाण तत्रवे प
_ जुयातश्व पितरसवघिको वा पराक्रसेः 4 यष्टव तत्नाभवद्वाणः संयुगे चोपतिषछ़ते ६ ऐन्बू
पाशुफ्तं नाहे स्थूणाकर्ण झुदुजयम । संत्रास्लत्रान्यवतन्त साध्वनुऱ्हादयोजिताः ७ उद्धता
व्व॑ सयः श्रीसान्स्थित; दाचभयंकर: । विनदन्दितिजश्रेष्ठी दवानीक' व्यदारयत ८ बालरतं
राजा य़तिमान्तसस्वयं तज महासुरः 4 जाप्येहेसेश्वसंयुक्ती जह्मत्वमकरोत्मभुः ९ रणाझिर्ज्व-
ठितो घोले वेरेन्यतसम॑ रित: ! हुयंते त्वस्रेस्तत्र देवो विष्णुः सुर: सह १० झांखशब्देः
झतसुलेभरीणां च महास्वंनेः । उद्घु्टं विमळं चेव जह्मण्यं सुप्रयुन्यते ११ बलश्व बलक-
वेच पुलामा च महासुर: । प्रदास्त च समं कुत्वा सत्रे सम्यक प्रचांक्रिरे १२ कल्माषदंडांवे-
मळा विपुला रथपंक्तयः । यूपाच्व समक्रल्परन्त युद्धयक्ञे महाफळे १३ क्रर्णिनाठीकरनाराचा
'व'त्सदन्तापद्रृह्िकाः । ढोमराः सोमकलशा विचिकाणि धनोषे च १४ अस्थीन्यश्नभ कपा-
'ळ॑पने एरोडाशा; शिरांसि च । आज्य चच रोड रुधिरं तास्मन्यज्ञेडमिहूयते १५ इध्माः
'परिधयस्तञ्ञ प्रस्ताख विपुळा गदा: । हयग्नीबोईसिळोसा च राहु: केशी चं दानव: १६
'विरोचनश्व जंभश्व कुजभख्व प्रहाबळः । सद्स्यास्तञ तु रूखे विप्रचित्तिस्तु ब्रीयंवान् १७
दृषवस्तु खदास्तञ स्थाक्षसडशा: शुभाः । धनुष्काठ्यो धनुज्यांश्व खुचस्तव महामख ६८
अंस्थ मोठा रणयज्ञ तेथें प्रवृत्त झाला. रणामध्ये झूर्रंस संमत असलेला स्वर्गीय महानाद
सुरु झाळा ३. त्या युद्धयज्ञाचा नेत्रा उत्तम देत्य प्रस्हादू झाला. तसाच युद्धयज्ञप्रव-
तक 'विराचन अध्वर्य झाला. त्यांतील होता नमुचि, वृत्त प्रस्तोता व त्या यज्ञकर्मामध्यें
इतर देत्य हेच मंत्र सांगितले आहेत ४, ५. पित्याच्या मागून जाणारा पण पराक्रमांनी
त्याच्याहून आधेक असलेल बाण त्या संग्रामयज्ञांत यष्टा झाला ६. ऐंद्र, पाझुपत, बाह्य,
आतिशय दुर्जय स्थूणाकर्ण इत्यादि अनुम्हादाने उत्तमप्रकारे योजलेले मंत्र तेथें प्रवृत्त
झाले ७. शत्रभयंकरमय उद्घाता होेंऊन राहिला. तो. दितिजश्रेष्ठ मोठा नाद करीत
द्वेवांच्या सेन्याचें विदारण करुं लागळा ८. तेथे स्वतः राजा. व महा-असुर द्नुतिमान
बॉलि-प्रभू जाप्र्य मंत्र व होमाचे मंत्र यांनीं युक्त होऊन बह्मत्व करता झाळा &. वेर-
रूपी इंधना ( जळणा ) नें पेटाविळेला रणाग्ने भयंकर रतीने जळूं लागला. त्यांत देव व.
असुर यांच्याकडून भग्रवान् विष्णूला उद्देशून होम केला गेळा १०. तुमुळ शंखशाद्वांनी व
नभाऱ्यांच्या महाध्वनींनीं नादयुक्त झालेल्या विमळ बह्मण्याचा उत्तमप्रकारे प्रयोग केला
गेळा ११. बल, बलक व महा असुर पुलळोमा, प्रशस्त व सम कर्म करून तें सत्र उत्तम-
रीतीने चालविते झाले १२. काळ्या व पांढऱ्या ठिपक्यांनीं युक्त असलेले दुंड ज्याच्यावर
आहेत, अश्ा विपुळ व्र आते निर्मल रथपंक्ती त्या महाफल देणाऱ्या युद्धयज्ञांत पहु-
स्तंभाच्याठायी योजिल्या १५. कार्गनाळीक बाण, वत्सदंताशरः व तोमर हच त्यांतील
सोमकलश, विव्चित्र धनुष्य त्र अस्थि हॉंच त्या यज्ञांतील कपाल ( पुरांडाश ठेवावयाची
परळें ) मस्तक हेच पुरांडाश व भयंकर रक्त हेंच घृत त्या यज्ञांत हवन केलं! जात
होतं १४,१५. ल्या यज्ञांत बाणपैक्ति हेंच इध्म वविपुल' गदा ह्याच प?िधी होत्या. हयग्रीव
असिलोमा, राहु, केशी दानव १६. विरोचन, जेभ;. महाबळ कुभंज, व वोर्यवान विप्र-
व्वाती हे.त्या यज्ञांतील सद्स्य होत. १७. त्यांत बाण. ह्याच खवा आणि रथाक्षसहर शुभ
१2
नट्या
१७८ . मह्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारेवंश प्राणें । | [ अध्याय! .
प्रतिप्नास्थानिकं कभ वृषप्वांकरोदिह । दाक्षितस्तच तु बलिस्तस्य पन्नो महाचघमूः १९
शंबरस्तत्र शासित्रमकरोदितिनन्दन: । अतिरात्रे महाचाहुर्वितते यज्ञकमांणे ५० दाक्षिणा-
तस्य यज्ञस्य कालनामेमंहासुरः । वेताने कर्णे विभो यः ख्यातो हव्यवाडिव २ १ ब्रिद-
वाःनां तु सेन्यस्य शरीरेगतजी बिते: । तस्मिन्यज्ञ तु सवन वर्धतेदेत्यानामंतस २२ दूवानां
'राधरं संख्ये पपुरूग्रा दितेः सुता: । नठ्माना: प्र सदिततः रोस'पाने स्णाध्वरे २३ यदा
'बलिर्महादेत्यो विजेता समरे सुराच । तदा ह्ावभूथो यज्ञे भाविष्याते न संशयः २४ महा-
'सुरेन्द्दपतयो यज्ज्वानो भ्ारिदाक्षणाः । वेद्वन्तो वृत्तवन्तः झूराः सर्वे तनुत्यजः २५ घेलो-
"क्यहरणे सज्जा युद्धयज्ञाय दोक्षिता: । बद्धकृष्णाजिना; स्वे ख्रंतिनो सुञधारिणः :-६
*पकनिश्वयककायांश्व ेलोक्यजयकांक्षिणः । सुरदानवंदेत्यानां शब्द: समभवन्महान् ९१७
*मानायुधावेहस्तालां त्वारतानां प्रधावतार । कष्वेडितोत्कॉनिनदेगज द्ाहितांनेःस्वनेः र्ट
: स्थनेमिस्वनेथोरेस्तुमुळः सवतो भवत । इंखदुंड्रुभिनिघोर्पर्हयहे|पेतान:स्वने. २९ हयानां
हृेबमाणानां दानवालां च.गर्जताम.। शेवेडितो त्कृष्टनिनदेः पाणिपाद्रडेस्तथा ३० दानवार्ना
परेषां च डाख््रवन्ति महा रति च । समरे भीमक्रसौणे सैन्याने प्रचकाशिरे ३१ तेतो नागा
रथाश्वेव जांबूनदविभूषिता: (:भाजमाना व्यराजन्त मेघा इव साविद्यत; ३२ क्टिदाक्ति-
'धनुष्यकोटी, व्र धनुष्याच्या दोऱ्या ह्याच त्या महामखांतील खचा होत १८. त्यांतील प्रात
प्रास्थाचनेक कर्म वृष्पर्वा करता झाळा..त्या यज्ञाचा दुक्षेत यजमान बाले, व त्याची
पत्नी महाचमू होती १९. महाबाहु दितितंदून शंबरानें अतर विस्तृत यज्ञ कर्मामध्यॅ
पह्ुमारण कर्म केलें २०. हे 'विभो, जो यज्ञक्रमामध्यें 'अय्नीसारखा विख्यात आहे तो
महाबाहु महाअसुर कालनभि त्या यज्ञाची दक्षिणा होता -२१..त्या यज्ञांत देवांच्या प्राण
“निघून गेठेल्या सेन्याच्या शरीरांनीं देत्यांनी निर्माण केळेें सवन नित्य वादूं
ः छागळे २२. मोठा सिंहनाद करणारे व आतेशय आनंदित झालळेंळे उग्र दितिपुत्र
' संग्रामांत देवांचे सक्त पिऊं लाळे. तेंच रणयज्ञांतील 'सोमफान होय २३.
जेव्हां .महा देत्य़ बलि समरांत 'देवांस एजिंकील तेव्हां यज्ञांतील अन्नभूथ स्नान
'होईल, यांत क्रांही संशब .नाही. २९. यथावोषे -यज्ञकरणारे, पुष्कळ दाक्षिणा
देणारे, बेदवेत्ते, सदाचारक्षील, झर, सर्व शरीरत्याम करणारे, नेलोक््याचे हरण
करण्यास .सज्जञ झालेले. युद्धयज्ञाची दीक्षा घेतलेले, कुष्णांजिनें परिधान केलेले, सर्च बह्म-
*चारी व मुंज .मेखळा धारण करणारे २, २६, ज्यांचा एकाच कार्याविषर्यी निश्चय
झाला आहे.व घेळोक्याच्या विजयाची आक्कांक्षा करणारे, असे ते सर्व महा असुरंद्रपाते
:होते. -नानाआयुधें घेऊन त्या वि्रेंत:निष्णात असलेल्या व त्वरेने घांवणाऱ्या देव-
दानव-देव्यांचा मोठा कोलाहळ झाछा. .बोरांचा सिंहनादू, प्रराभूतांचा आक्रोज्ञ, गरजांचे
बुहित, घोड्यांचे धस्लंकाळणें, र॒थांच्या -नेमीचा गडगडाट, शेख व दुंदाभे यांचा निर्घोष,
यांच्या योगानें तो कोलाहल फारच तुपुळ झाढा २७-२९. ।खिंकाळणाऱ्या घोड्यांच्या
व गर्जना करणाऱ्या दानवांच्या नानाम्रकास्च्या नादांनीं त्र हातापायांच्या घ्वनींनी तेथें
मोठा कलकल माजला २०. दानव वत्त्यात्वे झज देव यांचीं समरांत भीमकर्मे करणारी
झस््रयुक्त मोठीं सैन्ये फार शोभटीं ३१. .सोन्यानें आतिशय्न भाषेत झालेले हची, रथ
४दिजुदयुक्त मेघांसारखे चमकत होते ३२, क्ति, कटि, गदा, तीक्ष्ण शूळ व. परशु यांनीं
न
भक र... ६... 1... 02
ह...
नी भविष्यपर्व |. १७५
'गदास्तीक्ष्णद्यूलखड़ परश्वराः | चारु बभ्नाजिरे तत्र तेष्वनीकेषु भागदाः ३२ स्था बहुबि-
धाकाराः शातह्यांथसहरूेदाः । हेसप्रच्छक्षाराखरा ज्वलन्त इव पावकाः ३४ दानवालां
सुराणां च समालोक्यन्त सेनिकाः । कांचनेः कवचे: सर्वे ज्वालित्ताकससप्रभेः ३५ सन्नद्धाः
ससटश्यन्त ज्याता[ष गगनं यथा । उद्यतरायुधाश्वञर्तळबस्धाः कला[पन:ः ३६ कषभाक्षाः
सछरगणाश्वसूसुखगता बसु: |! नानावर्णाः पताकाश्व ध्वजमालाश्र्व संयुगे ३१७ य्यतां रण-
शोण्डानां युद्धमासात्सद्रार्णम. । ध्वजाळंकारवसाणि कबचानि च राइमामः ३८ भास-
यामास सवा्णि रडिमवणीांन रदिसमिडानू । सर्वेषासप्रमेयानां बलानां पादचारिणामळ ३९.
रजः प्रच्छादयासास पत्रक्णे पाण्डरं दिदाः । दिव्यायुधधराः सर्व दीघायुधपरिच्छदाः ४-७
भ्रतितस्तंभिरे न्योन्यमनीकं प्रत्यनांकतः । गिरिकूटोच्छ्याः सर्वे तदा तः देवदानवा:. ४९
न्योन्यमभि(नेघतो रणस्थाश्विवरयकथिन: । बाणे: सुरुत्विरेरू क्ष्णेः पत्रवाजेदुरासदे; ४२९
सडरेमशले: शूलेरयस्टुण्डेरेळखळे: । वज्ेरवानिकल्पेश्ध खडमवक्षापदिभिस्तथा ४३ तथा-
भ्रवतिते तेषां विमर्देःद्भताविकमे. । सावित्रस्य बघं प्रेप्सुब'णो जप्राह कामकमः ४४ शार-
जाळेन दिब्येन च्छादयानः रूरोत्तमस. । संघ्रेहुंत इवार्चिष्मान्त्सलजज्वाळ तेजसा. ४१६
सागराभां महासेनां देवानां देल्यपुंगवः । संशोषयात बाणीववेरकांश्यभिरिवार्णव्म् ४६ मारत
यक्त असलेले. वीर त्याः दोन्हीः सेन्यामध्ये अगदीः परथक्पर्णे चांगळे शोभले ४३३
ज्यांचे अकार अनेक प्रकास्चे अहेत असे शकडो क सहतस्रावाधेः स्थ,, त्यांचीं. शिसे
सोन्याने मढविलेली' असल्यामुळे, जळणाऱ्या अभ्नीसारख्रे दितळे. ३४. दानव. ब देव
यांचे सर्व सेनिक ज्वलितः सूर्याप्रमाण ज्यांची प्रभा आहे. अज्ञा सोन्याच्या कवचांनी
सज्ज झाले व त्यामुळे. आकाशांतीळ उचललेल्या ज्योतींप्रभाणें विचित्र दिसले. आयांनी
यक्त, तलंबस्ध, कलापयक्त व क्रषमाक्ष. सुस्मण सेन्याच्या अग्रभागी उभे असतां फारु
झोभले. त्या: र्णांगणांत नाना रंगांच्या पत्तका व ध्कजमाला रम्य. दिसल्या ३५-३७. यद्ध
करणाऱ्या त्या. रणपोडेतांचें फार मोठें क दारुण य॒द्ध झालें. सर्व अभ्रभेय फळ्चारी' सेन्या'चे
ध्वज, अलंकार, वस्त्रें व ककरचे, य्य सर्वीस रश्मिमान. सूयानं आपल्या' किरणांनी किंस्णा-
सारख्या रंगाने युक्त असल्याप्रमाणे दाखविले ३८,३९, त्यांच्या पायापासून उडालेल्या;
व धोत पांढऱ्या रेशमी वस्रासारख्या शुभ्र धुळीने दिझ्ास आच्छादित करून सोडले. ते;
सके दिव्य आयुधे घारण करणारे, व ज्यांची सर्वे सामग्री ( उघकरणें. ) दीप्त आयुध्मयः
आहे असे होते. ४०. प्रत्येक सेन्यांतील. प्रत्येकास प्रत्येकाने. परस्पर. अडवून?
ठांविल. ते सर्व देव-दानव पर्कताच्या शिखरासारखे उंच होते ४९. रणांगणांत
स्थित असलेले द विचित्र यद्ध करणार ते बंधाकडील फिंसांनी वेगयक्त. वः असह्य
झालेल्या तीहू्ण क सुंद्र बागांनी एकमेकांस मारूं लागळे ४२. मद्र, मसळें, शूळ,
ज्यांच्या तोंडास लोखंड क्ब्सविठें आहे अशीं लाकडी आयुधे, उखळें, अशनीसारखीं वजे,
खडूः, वृक्ष इत्यादिकांनी त्यांनीं परस्पर संहार चालविला ४३. अशा रीतीनं ज्यामध्ये
अद्भुत पराक्रम आहे, असा त्यांचा विर्मद चालला असतो. सावित्राच्या वधाची इच्छा
करणाऱ्या बाणासुराने धनष्य घेतलं ४४. दिव्य शरसमहानें त्या उदार देवास आच्छा-
. ठत करणारा बाण मंत्रांच्या योगाने हाम कलल्या ज्वालायुक्त अग्नाप्रमाण तजाने आत-.
शय जळ ठागळा ४५. सूयं आपल्या, किरणांनी समुद्राला ज्याप्रमाणे सुकावता त्या
१७२ मह्धिव्यासप्रणीतं श्री हारिवंशपरार्ण । [ भथ्याथ£
सुमहावेर्गे: सावित्रः शक्तिसत्तमास । विक्षेप बाठिपुतञ्ाय शक्को$डानिमिवाडये ४७ आपल
तन्ती च सा. शक्तिमहोल्का ज्वाडिता इव । द्विधा छिल्या क्षुरमेण बाणेनाळुतकम'णा ४८
हतायामथ शक््त्या तु साधिजो देवसत्तमः । विश्वकमकृतं दिव्य सुतीक्ष्ण दानवादनम
सुपीनधारं विमल विपुलं चन्यवचसस् ।. अगृह्ञानिशितं खडूगमाशीविषामिवोरगम ५८
तं ग्रहात्वा रणपुखे प्र्वळन्तं महाप्रभस् । बाणाभ्याशे महातेजाः खड्गपाणिरवस्थितः ५३
स त स्थितमथाळक्ष्य सावितरं बलिनन्दनः । छोहिताक्षो महाकाययश्र्वक्षेप वव ननाद
५२ तता इककिरणाकारामशानिप्रतिमाज्छितात । संदधे चाश्युबाणीघानाशी विषशिली-
छखान् ३३ रुक््मडुखान्मदामाग्रानुम्रवेगानलंकृतान । आकर्णपूरांश्विद[प शाराजुग्रान्त्समं-
ततः ५४ इढचापप्रसुक्तास्ते शरा बेश्वानरप्रभाः । सावित्रं छादयामासुः केलासमेवतो-
यदा: ५५ सच्छायमानः शखघर्बाणन बालिसूनुना । पराडरसुखः स॒ वरः मयात: सरथ-
ध्वज: ५६ परा!णेत्य स साविधं बाण: परमहाषित: । प्ररह्म कार्सकं घोर गत; झकरधं
मात ५७ बलश्वाप्यसुरक्ष्टः प्रगरद्म महती गदाम ।! क्षुवाय वसव माध्र रडा विक्षेप
दानवः दट तत्र्य नंमाथतस्त्वसा हमाचत्र च बम वें | गदावगत भामन झ्ुवस्य समरे
तदा ५५ शषाश्व वसब£ सव इंव्यास्रेध रिदशानः । प्राच्छाद्य काण दत्यमादृत्यासेव
टरलॉसिनपिणिणाणणाण८ण0?0?0?0?02?0?0?0?0?0 स...
णि ता दत्यश्न्ठ सागराप्रमाणे पसरलेल्या देवांच्या महासेनेस. सुकवन सोडता झाला ४६
पण महावेगवान् मारुत सारवत्रानं, शक्र पर्वत्ादर जसे वजन सोडतो त्याप्रमाणे त्या
पाढपुज्ावर उत्तम शाक्ते सोडिळी ४७. परंतु अद्भुतकर्म करणाऱ्या बाणाने मोठ्या उल्के-
पमाण जळत येणाऱ्या त्या महा शक्तीचे तीहषण अगआाच्या बाणाने दोन तुकड केळे ४८
यणपरमाण शाक्त व्यथ झाळी असतां देवोत्तम सावित्रानें विश्वक्म्याने कळेल, दिव्य, आति
गादेण, दानवांचा नाश करणारें, ज्याची पाठ चांगळी पृष्ट आहे अदे विमल, विपुळ,
चद्डासारख चकचकांत व पाजळलेलें खड्ग विषारी सपांप्रमाग, हातांत घेतल ४९
सणाच्या अअभार्ग त्या दीप्त व आतितेजस्वी खडूगाला घेऊन तां महातेजस्वी खड्टगपाणे
सावत्र बाणासमीप उभा राहीला ५०. जवळ येऊन उभ्या असलल्या त्या सावित्रास
हने वाढपुत्र आतिशय रागावला. त्या महाशरीरी देत्याचे डोडे मुजेसारखे ठाल झाले.
यान अनक सूर्य झिंरणासासे, अशानतल्य. त दण बाण त्याच्यावर सांडले व मोठा नाद
कळा, त्यान मोठ्या त्वरेने बिषारी सर्पासारखे धार माणांचे समूह धनष्याच्या प्रत्यचेश
जाडळ ५१-५३. त्यांचे बुंधे सान्याचे व अग्रे प्रदत्त होता. त्यांचा वेग उग्र असून
त सांगळे अलंकृत होते. धनष्याची दारा आकण आढून त्यानें ते उम्र बाण समंततः
फेकळ ५५४. हढ चापापासून सोडलेडे ते अमासारखे प्रमावानू बाण, मेघ जसे केलासास
त्याप्रमार्ण, सावित्रास आच्छाद्वित करते साळ पपू, पण अशारीतीने बाठिपुत्र बाणाकडन
आच्यादतव केला जाणारा तो सुरश्नष्ठ पराह्मुख होऊन रथ व ध्वज यांसह परत गेला ५६.
फावजाला. पराभूत कळून बाण आतेशय आनंदित झाठा व घोर धनुष्य घेऊन इंद्राच्या
डी कलक नाकत ल. गक. तळरक कक,
रथावर चाळ करून गेला प७, असुरश्रेष्ठ बळदानवानेंही आपली मोठी भर्यकर गदा घेऊन
प्न बपघूच्या &(फ्यावर मारऴां दद. त्या गद'च्या असह्य वेगाने समरात घवाचा खांदा
१ सान्याचं विवित्र कवच फटले ५९. त्याबरांबर अध सूर्याला जसे आच्छादित करितात
व्याप्रवा्णे बाकीच्या पव बसूनी [देव्य व॒ घोर दूशीन अदांनी रणांत त्या त्यास झाकून |
५४] भ॑बिष्यपर्व । १9टू
सोयवदाः ६० ततः संमॅदितो बा्णेबेलो दानवसतम: । अवातरंबथातस्सादवासुयम्य वेग.
चाच ६9 पातयामास शभ्षूणां समाविध्य सहाखुरः । विदा: प्राबावयत्त वास्रिद्शान्स्सा
महागदा ६२ इन्हाशानारवेसेण प्रवृद्धा समहार्वया । तस्याः सावेबऊोबायास्तेन झश्देन
वापता; ६३ व्यद्ठवन्त पारअरष्ठा रथेन्यो रथिनस्तदा । तहुदी्णे रथानीके खर्या . मेघाने;
स्वनअू ६४ देवाना वारघाराभः समंतादभ्यवर्बत । क्षुरकेर्बिशिखेभलेःत्सदये: शिली-
छख: ६५ मुहुमुहुमहातेजाः प्रत्यविध्यन्सहा पुर: । बठकरतु गदापाणिव्यागद्रतास्य इवा-
न्तकः ६६ तडिहणाकंसहशो वेश्वानर इवापर; । िबश्चिव शरोधांस्तान्देवचापसहस्छि-
ताच ६७ अभ्यडवत दुस्यनदोी महाणेव इवापर: । अवसफर्जन्दिशः सर्वा: स्वेन धार्ये प्प
दानबः ६८ अरूजस्रिदशान्देत्यः सिन्धुबेमाजगा इव । असून्दातरसा देवान्वासवक्षानवो-
जसा ६९ समयंश्र्व महष्वासान्वसुभ्यां समसज्जत । आपश्वेडानिलध्वेव बवर्षतुररिम्दमी ७०
शप्वषाण दाधान मघानिव परंती । क्षिर्नास्तान्विशिखान्दीनानन्तारेक्षे स वि्छिरे ७.
अस्ष्यमाणस्तत्कम घुवस्तमभिवुद्धवे । तो पुथकशरवर्षान्यासस्योन्यमभिजघतुः ७२ उत्त-
साभजना झूरा दुवदृत्या यशस्करा । तो नखेरिव शादळां दन्तॉरेव सहाद्विदी ७३ रथदा-
काभरन्यान्य व शखंत्र्वाप्यकुन्ततास् । नि्भिन्दन्ती च गाघाणि विठिख*तो च सायंके:5४
पानाचा दडा जाताना नावान मय कक १0
सोडलं ६०. तेव्हां त्या बाणांच्या योगानें ज्याला आर्तशय पीडा झाली आहे, असा
ता वगवान् दानवश्रष्ठ बठळ गदा घेऊन रथांतून खालीं उतरला ६१. व त्यानें ती मरगर
फरवून शात्रूवर पाकळी. तेव्हां त्या महागदेनें सर्वे देवांस दशादशत पळावयास लाविलें.
३३ इंद्रारनाठा जसा फकता त्यांप्रमाणं फॅकळेल्या फार मोठ्या गदेचा आते
भ्थकर नाद झाला. विजन युक्त असलेल्या मेघासारख्य़ा तिच्या त्या आते घोर शब्दाने
कापू लाराढळे रथा भराभर रथांतून खालीं उड्या टाकून पळुन जाऊं लागले. सूर्याप्रमाणे
याचा कात व मधाप्रमाण ज्याचा ध्वाने आहें अक्का त्या उघळळलेल्या देवांच्या रथसे-
न्यावर समतत. ताक्ष्ण बाण, भाले, वत्सदून्त ब शिलीमख-वाण यांचा त्यानें वर्षांव
कंठा. ज्यान आपल तांड उघडल आहे अशा अंतकासारखा तो गदापाणि महातेजस्वी
महा अघुर बल त्याना वेध करीत सुटला ६२-६६. ताडेत्समूह व सूर्य यांसारवा आशि
साक्षात् दुसरा अभिच असा तो देवांच्या धनष्यापासून सुटन येणारे ग्राण जणं प्रातच
पुटला १७. प्रांते महासागराप्रमाणें तो देत्ये दुवावर धावला. ता दानव आपल्या
॥यान स्व देशास प्रकाशेत करू लागला ६८. सागराच्या वेगाला पर्वत जसे प्रावे-
"१ कारतात त्याप्रमाण ता देत्य देवांस अडवूत पाडा देऊं लागळा वायु 'वालानें वक्षांस
तसा पाडता त्याप्रमाणे त्याने आपल्या वेगानें देवांचे मर्दन केडें ६९. तो मोठ्या धन-
पास सज्ज करून दोघा वघूशी निडडा. तेव्हां शत्रंव॑ दुमन करणारे ते दोघे आप व
शनल वसु त्याच्यावर व्रषांव करू लागले ७०. मेवांप्रमाणे ते दोघे परतप दोप्त ब्राणांची
2 करू ठागळ. पण त्यांनां सांडलेल्या दाप्त बाणांस त्या असुराने मध्येंच अंतगली
डिळ ७१. पणत त्याचं कत असह्य वाटल्यामुळे धुव त्याच्यावर घांवळा. ते दोघे
थक शरवाष्ट करून एकमकांस मारूं लागले. ते दोघेही देव व देत्य उत्तम कांतळे
रर.व यरस्कर होत. दोन पिह जसे नखांनी अथवा दोन हत्ती आपापल्या दातनॉ
रस्पर पाडतात त्याप्रमार्णे त्या दोघांनीं रथश्ञाकि व बाण यांच्या योगार्ने एकरयेक्रांस
१७४ महषिंब्यासप्रणीतं श्राह्मरिवंशपराणं । [ अन्याय
स्तंभयन्ती च बलितनी प्रतदन्ती स्थिती रणे । चरन्तो विविधान्मार्गान्मण्डलानि चव
भागशः ७५ मद्दरेर्जघतुः कद्धावन्योन्यमभिमानिनो । आसभ्यां चमणी दिव्ये विपुले च
ठारासने ७६ [मिळत्याचलसंकाशा बाहुयुद्ध प्रचकतुः । व्यढारत्का ढावसुजा नयुद्धकुरा-
छावुभो ४५ बाडुमिः समसज्जेतामायसेः पारिधोरवे । तयोरासीचछ काथतिर्निग्रहः मग्रह-
स्तथा : ८ अतीव भीमः संहादो वज्नपर्वतयोरिंब । द्विपाविव क विषाणा्रेः खंगोरध महा-
वृषी ७ ; अन्योन्यमभिसंरब्यो महूत पर्यकर्षताम् । ततः पराजितो देवो बलकेन तथा घुवः
रथं त्यक्त्वा भ्यात्तस्क प्रणष्टः प्राडमुखो वसुः ८० [. २१८१ ] इति श्रीमहाभारते खिलेपु
हॅरिवंशे भजिष्यप्वाणे वामन प्रा चतुःपैचा: दात्तमा$ध्याय: ॥ ५४॥
वैशंपायन उवाच ॥ पुनरेक तु तव्रासींन्महायुद्धं सुदारुणम । कुद्धस्य नमचेश्वित्तर धरस्य'
च महात्मन: १ संरब्धी च महाबाहू महेश्वासावरिन्द्मो । परप्परसुदेक्षेतां दहन्ताविव
खोचनेः २ विस्फार्य च महाचापं हेमपृष्ट दुरासदस् । संरंभात्स चसुश्रे्ठस्त्यत्क्वा
प्राणानयुध्यत & ससायकमयेजलेर्धरो देत्यरथं प्रात । भानुमद्विः शिलाधिभानो:
प्राच्छादयत्परमास् ४ ततः पहस्य नसचिर्धरस्य च शिळाशितान । असजत्मायकान्दीप्षान्भी-
मबेगान्दुरातदाच ५ महातेजा महाबाहुर्महावेगो महारथः । विब्याधातिबलो पेत्यो नवांभि-
निशेंतेः शरेः ६ स तोबोरिव माहंगों बार्यमाण; पतात्रिभिः । अभ्यधावच संक्रद्धो नमा्चिई-
क रक मालात हत्यहव्क ककल ताया ता धिक
छिन्न-भिक्न केलं. छरीरांचा निर्भेद करीत, बाणांनी क्षते पाडीत आणि एकमेकाचे स्तंभन
करात ते दोघे बलाढ्य वार एकमेकांस पीडा देत रणांत उभे राहिले. ते नानाप्रकारच्या पवि- |
यावर मडळ घेत चालले. होते ७२-७५ ते अभिमानी रागावून एकमेकांस मद्रांनीं मारीत
घुटळ. तरवारा, दिव्य ढाळां ब विपुल धनुष्यें यांच्या योगानें, ज्यांच्या भञा दीर्थ आहेत
डर-स्थळ विपुळ आहेत, जे युद्धांत आते कुशल आहेत व स्वतः पर्वताकार आहेत. असे ते.
दोघ शायान लढू लागळ ७६, ७७ लोखंडी परिघांसारख्या बांहूंनी ते एकमेकांशी
मिडल. भुजाच्या आधांतांनीं त्यांचा परस्पर निग्रह व प्रग्रह ( धरणें व सोडाविणे ) सुरू
झाळा. ७८. वश्न त पवत यांचा संयोग झाला असतां जसा मोठा ध्वाने होतो. त्याप्रमाणे.
एकमक्रावर हापटणार््या त्यांच्या भुजांचा मोठा ध्वाने झाला. दोन हत्ती जसे दातांच्या अग्नांनी
अथवादान मळ [२ नाका एकमेकांस जर करितात त्याप्रमाणें रागावलेळे ते दोन घटका
एक पकास पाडा दुत राहेळे, शेवटी बलदेत्यानें धव देवाचा पराभव केला तेव्हां ता वसु
भयान स्थ साडून व वंमुख होऊन पळून गेला ७९, ८०. इति श्रीमहा० खि ० हरि०
भ० चापक्षावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ५४. ॥
कशपायन, -- पुन: तर्थ क्रद्ध झाळेंला नमुचि व महात्मा: धा यांचें आति दारूण व फार
माठ युद्ध झाल ? ज्यांची धनृष्ये फार मोठीं आडत अतते महाजाहू शत्रनाशक वीर अति-
शय रागावळे, नेत्रांनी जणुं काय जाळीत असल्याप्रमाणे त्यांनी परस्परांकडे पाहिळें १,२.
_ जापळ दुवष व ज्याला सोन्याची पाठ आहे असे महा चाप आकण ओढन
_ त याणा आशा सोडून वसुभ्रेष्ठ वेगानें लढं लागला ३. तो धर शिळेकर पाजळलेल्या
प हणूनच चमकणाऱ्या, बाणजालांनीं देत्याच्या रथावरील सूयांचा प्रभा आच्छादित
- करता झाला ४. तेव्हां नमाचे हसून शेळवर पाजळलेळे, दौप्त, भयंकर वेगवान व दुर्घष
बाण धरावर सोडू ढागला ५. तो महातेजस्वी, महाबाहु, महावेगवान व महारथ बढ
"५५ १ | भविषध्यंपर्वे । | १-७११
सुसत्तम: ७ त॑मापतन्त वेगेन संरंभान्नमूची रणे । देत्यः प्रत्यसरद्देवे मत्तो मत्तमित् हेपम ८
ततः प्राध्मापयगच्छरख भर शतनिनादितस । विक्षाभ्य तब्दळं हष।दुद्धताणबसप्रभमा ९.
अश्वातुक्षपवर्णा भान्हसवण: सुवाजमिः । मिश्रयरूसमरे देत्या वसु प्राच्छादयच्छेरेः >» ०.
समाशम्लघाचधथान्यान्य बसुदानवयारथ। | रघ्वा प्राकपत ७उहुसिदशाना सहडळलम १९
कोधसरभतास्राक्ञ पेक्षमाणी सहुमहु: | गर्जन्ताधच शादलो प्रभिक्षाविव वारणौ १२
महासधापम राळूमासीदायोंधनं तयोः । रथाश्ववरसंबाध मत्तवारणतंकुलम १. समाज-
मिव त ह्वा मक्षमाणा महारथाः । आझंसंतो जयं त्यभ्यां योधा वे नेकसंश्रयाः १४
या: मह््यन्त सज्मं सात्षेकुटमहास्रर्याः । सिद्धगन्धर्न्वसुनयो देवदाः वयास्तदा १५ तौ
च्छादयन्तावन्यान्य समरे [नशते; शरेः । शरजालावृतं व्योस चकतुश्व महाबळी १६
तावन्यान्ये एजिघ्यांतन्या शा, स्तोक्ष्णेमहारये । प्रेक्षणीयतमावास्ता बृह्टिमन्ताविवांबुदी १७
छवणावक्कतान्याणान्यवृच्वन्त[वारिन्दमो । मारकराभं तद काझसुल्काभिरिब चकतुः १८
तर्या: शरा; परका शन्ते देवदानवयोस्तदा । पंक्त्यः शरदमत्तानां सारसानामिवांबरे १९
न्ट््ल
हह शवाशााआाआआआआजज िज्व*अ््ालाडाडड
केत्य नऊ ताक्ष्ण बाणांनी त्याला वेध करिता झाला ६. चाबकांनीं जसा हत्ती त्याप्रमाणें
बाणाच्या यागाने नवारण कला जाणास तो उत्तम बसु रागावन नमचीच्या सन्मख
धावला ७.'लव्हा एक ध्मत्त हत्ती दुसऱ्या मत्त गजावर जसा जातो त्याप्रमाणें
नमुचा दानव वगाने धांवून येणाऱ्या त्या दुवावर रागाने गेळा ८. त्यानंतर त्याने
शेकडो नगाऱ्यांच्या नादाने युक्त असलेडा ( ह्मणजे त्यांचा ना हीत असतांना ) शांख
चाजावठा. ब हषाने क्षुन्व झालेल्या समद्राप्रमार्गे ज्यांची प्रभा आहे अशा सेन्यात क्षुब्ध
. करून रॉसाप्रसाण ज्यांचा काते आहे अशा अश्वांस हंसाप्रमाणं ज्यांचा वर्ण आहे अक्रा
'अश्वामध्य मसळून साडात, तां ३ेत्य रणांगणांत वसूला बाणांनी आच्छादित करून
'साडता झाळा०,१ ०. त्यानतर तो"असु व दानव यांचे रथ एकमेकांस येऊन भिडले. तेव्हां
“तो देखावा पाहून देवांचें मोठें सेन्य चळचळ करांपं लागले ११. ज्याचे नेघ क्रोधाने
' छाढ झाढ आहेत. अस ते दोघे एकमेकांकडे वारंवार पाहत होते. ते दोंबे
'गजना करणार्या शादलाप्रमाणें अथवा मदस्राव करणाऱ्या हत्तीप्रमाणे त्यावेळीं
भासळ १२- महामधान| व्याप्त झालेल्या आकाशाप्रमाणें त्यांची भर्धभामे भयंकर झाली
'त्यावळा स्थ व उत्तम अश्व यांची तेर्थ मोठी गर्दा उडाली. तें स्थान मत्त हत्तींनी
बयापढ १३. एका समाजामप्रमार्णच य॒द्धस्थानालळा पाहून त्यादोघां वीरांनाच पहात
रहाणार दोन्ह पक्षातह महारथी त्यांच्या विजयाची आशा करू लागळ १४. ज्यांना
आपा महा अल्ल बाहे काढलीं आहेत अशा त्या दोघां देव-दानवांचा क्षोभ सिद्ध
सवव व मान पहात राहिळे १५. समरांत एकमेक्रांस तीक्ष्ण बाणांनी आच्छाद्रेत कर-
“णाऱ्या त्या दार्घा महवजळाड्यांनी आकाशास बाणसंघांनीं आच्छादित करून सोडलें १६
एकमकास ताक्ष्णबाणांना मारण्याची इच्छा करणारे ते दोघे महारथ वृष्टि करणाऱ्या भघां-
प्रमाणें आतिशय प्रेक्षणीय झाले १७. त्यावेळी सुवणच्या योगानं सुंदर झालंल्या
बाणार्चा वर्षाव करणारं ते दोघे शत्ुनाशक आकाझास उल्कांनीं व सूर्यप्रभेनें यक्त अस-
ल्यासारख्च जणु काख करत झाले १८. त्या देव-दानवांचे बाण आकाशांत शरहतंत
पस झाढल्या सारसांच्या पंक्तीप्रमाणें शोभठे १९, नभस्तळ जसें मेघांनी झांकून जावे
१७६ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवेडापुराणं । [ अध्याय:
त्रिदशयाश्वगजानां हि शरीरेगतजांव्रितेः ! क्षणेन संवृता भूमिस धारेचे नभस्तलस २० ततः .
सुधार ज्वलितं सुर्यमण्डलताक्रिभम् । धराय वसवे मुक्त चक्रे नखांचा रणे । पततातन
म्वकेण धरस्य स्यन्दनोचसः २१ सध्यजः सायधः साभ्दा दृग्धा5काकरणप्रभः | स त्यक्त्वा
स्यन्दनं देवः पटीनं चक्ततेजसा २२ भयास्तस्यासुरन्दत्य गतः स्वयुहमक्तमम । पराजत्य झर
देत्यो नमाचेर्बळगर्वितः २३ प्रयातः स्वेन सेन्येन भूयः सुरचमूं पाते! या ता मयश्व त्वटा
मव देवदेत्यपु विथुती >४ प्रवरी विश्वकर्माणो मायाझतविशारदी । घोशस्तयाः संमहार
प्रावर्तत सुदारुणः २५ अन्बोन्यस्पाछनास्तञ चिरात्पनातसंयुगे । त्वा तु नितबाणदत्य
त बलदर्पितत २६ पराक्रान्तं पराकम्प विव्याधबिदातः शारे: । सयस्तु मातावन्याध त्वटटार
निदिभे: दारे; -७ रुघातेः खुमसक्वाग्रे; शातकुंभविभूषिवः । ननादादातजश्रेष्ठा हतस्त्वष्ठु
शरेनय: २: संकदधो देत्यतंन्यस्य विचिन्वक्षिय जाोवितर । हा कि कनकवेंडूयाचत्रदण्डा
महापभाम २९ देवो य्रृहीत्वा ससरे देत्येन्दे ससपातयत् । भार्मा सयायसा ह्वा पुरद्र
हवाशानेः ३० तां व्व्घळेजानिःकामकेतेश्वानरप्रभास् । मयश्विच्छेद ताक्ष्णाप्रस्तूण सपताभि-
रागे: ३९ ततः छझुण्बाच्षिव प्रा्णांच्वष्टुः कोपान्महाउरः । प्रेषयासास संरब्वः: शरान्बाहण-
वासमः ३२ चिच्छेद बाणांसू्बष्ठा तायज्वलितेनंतपवामिः । दुत्यस्य सुमहावगेः छवण-
बापान या णी नगम
त्याप्रमाणे देवांच्या मेलल्या-हत्ती-घोडे इत्यादिकांच्या-शरीरांनीं झामे क्षणांत
आच्छादेत झाली २०. त्यानंतर ज्याला उत्तम धार आहे व जें सूर्यमंडलासारखें
दीप्त आहे. असें चक्र नमुचीने रणांत धर-वसवर सोडल. पडणाऱ्या
त्या चक्कानें धराचा उत्तम ब सूयीकिरणासारखी ज्याची प्रभा आहे अशा
रथास ध्वज, आयुवे व घोर्डें यांतह जाळून टाकलें. तेव्हां तो दूव चक्र तेजाने पेटलेल्या
रथाला साहून त्या असुरंद्राच्या भयानं आपल्या उत्तम गृहास गेला. याप्रमाणें त्या
दुवाचा पराभव करून बलाने गर्वित झालेला नमा देत्य आपल्या सेन्यासह पुन: देवचमू-
बर चालन गेला. देव व देत्य यांमध्यें प्रख्यात असलेले जे श्रेष्ठ विश्वकर्मे त्वष्टा व मय,
ते शकडो मायांमध्ये कुशल होते. त्यांचा घोर व आतेदारुण संग्माम सुरूंझाला २(--२५.
फार दिवसांपासून एकमेकांशीं स्पर्धा करीत असलेले ते त्या संग्रामांत भिडले. त्वष्टा
पाजळलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी बलदार्पिते देत्यास मारूं लागळा २६. पराक्रम करणाऱ्या
त्या देत्याळा त्यानें अधिक पराक्रम करून तीनशे बाणांनी वेध केला. तेव्हां भयाने
प्रसन्न तीक्ष्ण शरांनीं त्वष्ट्याळा उठट वेध कुळा २७. ज्यांचा प्रहार असह्य आहे, अय्रं
प्रतक्न आहेत व जे सोन्याने भषित आहेत अज्ञा बाणांनीं त्वष्ट्यास मारून मयासुर
मोठ्यानं सिंहनाद् करूं लागला २९८. तेव्हां रागावठेला त्वष्टा देत्यसेन्याचें जणं काय
जीवितच शोधीत, शक्ति घेता झाला. तिचा दुंड सोनें व वेडूर्य यांच्या योगानें विचित्र
केलेळा होता. तिची प्रभा फाःर मोठी होती २९. पुरंद्र, जसा अशनी फेकतो त्याप्रमाणे
तो दूव त्या भयंकर लोतखंडी गदेला नेम धरून समरांत देत्यावर टाकता झाला ३०. पण
त्वष्ट्याच्या हातांतून सुटलेल्या व सूर्य आणि आग्रि यांप्रमाणे तेजस्वी असलेल्या
त्या गदळा मयान ज्यांचा अग्र ताकू्ण आहेत. अशा सात बाणांनी सत्वर तोंडून
टाकल ३१. त्यानंतर तो महाअसर रागानं क्षुव होऊन जणं काय त्वष्ट्याचे प्राणच
धत असल्याप्रमाण मारांच्या पिसांनीं अलंकृत केलेल्या बाणांस सोडता. झाला १२९. पणं .
"५५ ] ___ भविष्यपर्व । | १५७
वैवेकुतेः रे. ३ तो वृषाविव नदुन्तो वालिनो वासितान्तरे ' झाईलाविव चाऱ्योन्यं प्रस-
च्ावानजपतु: ३४ अन्यान्य प्रानेदुध्यन्तावन्योन्यवधकांक्षिणो । अन्योन्यमाभवीक्षन्ती
कुळावा 'ताचषा वव ३५ महामजाविवानाच विषाणाग्रेः परस्परस् । दारे: पर्णायतोत्सटेर-
न्यान्यसाभिजन्तु: :६ ततः खामला दाता मयो रुक्मांगदो गदास् । त्वघ्चरि प्राहिणोत्क्डध
सवप्राणढरा रणे ६७ तया जघानावतिरथस्तवदुरुत्तसवाजिनः । सदया दानवः छद्धो वज-
णन्द इबाचळाऱर ३८ ततः कुद्धा सहादेत्यः क्षुराभ्यामथ संयुभे । पुनरद्वाथभ्यां शराभ्यां तु
नादा ताभ्या मढारण ३९ ध्वज तव्धू्रथं च्छित्वा सतं निन्ये यमक्षम्म् । महाबलान्महावे-
गान्त्लेदश्वावूगरश्याहनत् ४० दृष्टवा खवघ्ठा हतं सूतमश्वांच्व विनिपातितातू | हताश्वे रथमु'सून्य
सून च पातत हावे ७१ वित्फारयन्सहाचाप स्थितो भमाविवाचळः: | हताश्व तं विरथं
इष्टवा (*पुसमबॉास्थितळ ४२ जयाश्रेया सेव्यमानो दीप्यमान इवानल: | मयः काळान्नकप-
ख्पश्वाप्रपाणिरदृश्यत ४३ प्रादहददेवभेन्याने दाबाभिरिव काननम । त्वष्टः सो5क्षिपतात्युग्नो
नारा'चास्तिग्सतेजसः ४४ चतुर्दश शिळाधोतान्त्सायकान्वाबिधाकृतीच ।तेपपुस्तस्पर सेन्यस्य
शाणित रुक्सभूषणाः ४५ आश बिषा इव कुडा अजेगाः कपलचोदिता; | ते क्षितिं समव-
तैन्त शोभन्ते रुधिरोक्षिताः ४६ अर्धप्रविष्ठाः संरब्धा बिळानीव महोरगा:। ते प्रत्यविध्यच्व टा
त्वष्ट्यानं देत्याच्या त्या बाणांस ज्यांची टोके वाकविलीं आहेत १ ज्यांस सोन्याने भाषिव
कळ आहे अल्या महा वगवान बाणांना तोंडून टाकल ३३. ते डुरकणाऱ्या दांघां बेलां-
प्रमा अथा सिंहांप्रमार्ण एकमेकांस मारण्याच्या उद्योगांत अगदीं निम्न झाळे ३४.
एकमेकांस ठार करण्याची इच्छा करणारे ते दोघे सगावलेल्या सर्पाप्रमाणें एकमेकांकडे
पाहूं लागले ३५. दांतांच्या. अग्रांवग उचलून महागज जसे एकमेकांस मारतात त्याप्रमाणे
ते दाचे आकण आढून सोडलल्या बाणांनी परस्परांस जर्गर करूं लागल ३६. त्यानंतर
मयानें सोन्याची दीप्त गदा रागानं त्वल्याबर सोडली. ती रणांत सर्वांचे प्राण हरण
करणारी होती ३७. त्या गदेंच्या योगानं त्या क्रुद्ध अतिरथानं त्वष्ट्याचे उत्तम घोडे
मारून टाकळे. इंद्र वज्नाने अचलांस जसें तोडतो तसेंच त्यानें त॑ कर्म केळे ३८. त्या-
नंतर कुद्ध क्षालेळा महा देत्य संग्रामांत पुन: पाजळलेल्या तीक्ष्ण दोन बाणांच्या योगानें
त्वष्ट्याचा ध्यज मोडून त्याच्या सारथ्यास यमसदनी पाठविता झाल. आणि त्याने
त्याच्या महाबलाढ्य, महात्रेगवान सदश्वांस गडूनें मारळें ३९,७४०. तेव्हां सारथ्याला मारून
घोड्यांनाही याने पाडले आहे, असं पाहून ज्याचे घोडे व साराथे भूमीवर मरून थडले
आहेत अश्शा रथास सोडून व आपलें महाचाप सज्ज करून, टणत्कार करीत, त्वष्टा भूमी-.
वर उभा राहिला. पण ज्याच्या रथाचे बोडे व साराथे मेळे आहेत अश्या विरथ होऊन भूमी-
स्थित असलेल्या शत्रेस पाहून ४१,४२. जयश्री कडून सेविळला जाणाया, अह्नीप्रमार्णे)
ऱचमकणाखय, व हातांत चाप घेतलंला मय कालान्तकासारखा दिसला ४३. दाचाभरे जसा.
अरण्याठा जाळतो त्याप्रमाणे त्यानें देवांच्या सैन्याला जाळले. त्वष्ट्यावरही त्या आति.
उग्र देव्यानें तीक्ष्ण तेजस्वी बाण सोडले ४४. शिळेवर पाणी दिलेले व नाना, आकाराचे
_ चवदा बाण त्यान दुवावर सडल. सान्यान भाषत कलल्या त्याना त्यांच्य, संन्याचे रक्त
प्राशन कल. त्याच्या शरारातून बाहर पडलळ व रक्तान. माखून भूम्«र लाोळणारे तं
[ण कालात मरणा कळठळ जणु काय करुस क्षारा सपच' आहेत. असा भास झाला...
२3
रि ी
क्ज्ट सहार्धैन्यासप्रणीतं श्रीहारेवंशपुराणं । | भग्याग£
"तु जांबूनदविभूषितेः ४७ चतुर्देशभिरत्युत्रे्नाराचेरमिदारयच्। ते तस्य देत्यस्ये भुज सव्य निर्मिचय
'पाब्रिण: ४८ विदार्य विविशुभरा्मि पक्षमा इव वेगिताः । ते$प्रकादान्त नाराचाः प्रविजान्तो वैसु-
*न्थराम् ४५ अस्तं गच्छन्तसादित्यं प्रवेशान्त इवांशव: । मयस्रिमिरथानच्छत्वष्टारे तु पत-
त्रिमिः५० सुपर्णवौरविकुवेरज्वळद्िः प्राणनादानेः । त्वटाथ मयनिर्सकेः सायकेरदिंतः प्रसुः ५१
अपयातो रणं हित्वा त्रीडयामभिससन्वितः । ते तत्र हतसू्त च छरजंग इव निर्विबस् ५२
'स्वष्ठार विरथं कुत्वा मदितः स लु दानबः । विश्फार्यमाणो रुचिरं चापं रुक््मांगरदू
<हढ इ ५३ रणे व्यत्ष्ठदेत्येन्दो ज्वलन्ञिव हुताशन: । पुळोम्य तु बलइळाधी हृत्तो दानच-
सत्तमः ५४ रणेश्वेतहयेनेह साड युध्यति वायना 1 सर्वेषासच भूतानां यः प्राण: कथ्यते
हिज: २०५ बॉटिना कालकल्पेन वायुना सह संगत: । पुलोश्नस्तत्र पवनः थ्रुत्वा ज्यातठॉ्न:
-स्वनस् १६-तासुष्यत यथा मत्तो गज: प्रातिगजस्वनम । देत्यचापच्युतेबाणेः प्राच्छायंत
दिशो-दुशा ५७ रशश्मिजालीरवाकस्य विततं सांबरं जगत् । स ताख्रनयन: कुद्धः श्वसक्षिव
महोरग ५८ वृत्तो देत्पशातेर्वायू रशमिवानिव भास्कर: । देत्यचाप्षकात्सृाः शरा बहिं-
"शवासमसः ५५ रुक्सपुंखा: पकाळन्त हेसा; भ्ेणीकृता इब 3 चापध्वजपताकाभ्यडछत्रा दी-
फ्मुखायगात् ६० प्रपतन्तश्व दृश्यन्ते देत्यस्यायुतदा: शरा! । एवं सुतीक्ष्णान्यचराऊज्छल-
'भूमीमध्येऱअर्धे र्तरळेळे ते, रागावळेळे महाअपं जणुं काय बिळांतच शिरत्त आहेत,
असे वाटलें. असो; प्रण त्व्टयानें सोन्याने भाषित केळेल्या चवदा आति उग्र
बाणांनी .त्या देत्याळा वेध करीत, त्यांचें प्रतिविधान केलें. ते बाण त्या देत्याचा
उजवा 'हात फोडून व त्याला फाडून वेगवान, सर्पाप्रमार्गे, भूमीत शिरले.
*पुथ्मींत प्रवेश करणारं ते बाण त्यावेळीं अस्त पावणाऱ्या आदित्यामध्ये प्रवेश करणाऱ्या
[किरणांप्रमाणे ॥दंस ळे. पण इतक्यांत मयाने त्वष्ट्यावर तीन बाण सोडले ४ तुत्च्यला,
त्याचा वेग गरुडाच्या वगाप्रमा्णे असून आकार विकाळ होता. दीप्तीन॑ जणुं काय जळ-
-- णारे ते प्राणनाश करणारेच होते. तेव्हां मयाने सोडलेल्या त्या बाणांनी पीडलेळा प्रभ
- त्वष्टा आतिशय ठज्जायुक्त होऊन व रण सोडून गेळा. याप्रमाणें ज्याच्या सारथ्यास मारून
: विषरहित भुजंगाप्रमाणे केळे आहे अश्या त्वष्ट्यास विरथ करून तो द्वानव आतिशय मादित
:झाला..तो देत्येंद्र जळणाऱ्या अय्नीप्रमाणें रणांत आपले हढ, संदर व पुवर्णभाषेत धनष्य
«सज्ज करून उमा राहिळा. आपल्या बळाची शलाघा करणारा हप्त दानवभ्रष्ठ पुलोमा
यावेळीं ज्याच्या रथ्राळा पांढरे घोडे जोडळे आहेत अशा वायूशीं लढं लागला. बाह्मणां-
कडून जो सर्व मतांचा प्राण झणून सांगितला जातो त्या बलाढ्य कालसहश वायूशीं तो.
“भिडला. त्या रणांत वाय पुडोम्याच्या घनुगणाचा टणत्कार ऐकून, जसा गज प्रतिग-
:ज्ञाच्या: ध्वनीस सहन करूं शकल नाहीं त्याप्रमाणें त्याला सहन करूं शकला नाहीं.
देत्याच्य़ा चापापासून सुटलेल्या बाणांनीं दृश दिल्ला आच्छादित झाल्या ५१-५७. त्यामळे
जणु काय़ सूयाच्या किरणसमूहानंच आकाशप्रसह सवजग भरून गेले. क्रद्ध झाल्यामळें
ज्याचे नेत्र लाल झाले आहेत असा तो फुसकरणाऱ्य़ा मह्यसर्पासारखा भासळा पट.
देत्याच्या बाणांनी आवृत झालेला वायु किरणवान् सूर्यासारखा दिसला. देत्याच्या धनु-
प्रापासून बळकट भुज्ञांनी आकण ओढन सोडलेले, पंखयक्त व सोन्याच्या बंध्याचे बाण
ओळीने जाणाऱ्या हॅसांप्राणें डिसले. टेत्याचें चाप घ्यज पऱ्गका, छत्र, इंषामख ( फाळ)
५५] भविष्यफ््वे । १८५
भानिव पावके ६१ सुवणीदकृतान् चित्रान्ममोच दितिजः दारात । तमन्तकमिव क्रद्धमा-
पतन्ते स सारुतः ६* त्यक्त्वा प्राणानतिकुम्य विब्याध नवभिः दारेः । तस्य वेगमसंहाय'
हृष्टवा बा्युः सनातन; ६५ उत्तम जवमास्थाय व्यधमत्सायकतन्नजाचू । तेता विधम्य वल-
घाळ्छरजाळाने मारुतः ६४ विव्याध देत्यं विडात्या विशिखेनंतपवाभिः । मरुद्णार्ना
. ग्रवरा दश दिव्या महोजसः ६५ साधुसाध्विति वेगेन सिंहनादं प्रचाक्ररे । तास्मनससू-
त्थिते शब्दे तुमुले लोमहषणे ६६ अभ्य धावन्त दितिजाः पोळोमाः क्रोचमूच्छिता: । ते
समासादय पवन समावण्वचे वारोसमेः ६७ पर्वत ब[रिधाराभिः प्रावषींच बलाह्काः । ते.
पीडयन्त: पवन छद्धा; सप्त महारथाः (द प्रजासेहरणे घोराः सोमं सप्तग्रहा इव । ततो;
दक्षिणमक्षृभ्यं नानारनावभाषेतस ६९ करं गजकराकारमयम्य यध्धि मारुतः | नेकॅ-मूडधस-
देत्यांनां पातयासास बायंवात ७० निहता बायवेगेन तेन सप्त महारथाः । त्यक्त्वा प्राणा उ.
पुलांमा तु विव्याध नवाभेः शारे; ७१ प्रदार्पितिमसहाय दष्टवा बायं सनातनम । असंचित्यं
सुरांधांस्तानज्वालतांश्य पुळोमतः ७० तेषां विदार्य तेजांसि दानवानां महात्मनास,। शोणि-
_ ताकुनसकुटा गारकाक्ता इवाद्रय;ः ७६ ते भिक्चवसात्थिभुजा; पतन्ती भान्ति दानवाः।!
_ मातंगयूथसंभम्ना पुष्पिता इव पाद्षा: ७४ तेषां विदाितेदहेदानवानां महात्मनारू. ।. ततः
०
जूं इत्यादि सर्वापासून लक्षावधि बाण मराभर निघून येत आहेत, असें दिसले. याप्रमाणे
आतिशय तीक्ष्ण सुवर्णभूेत ब विचित्र बाण दितिज जेव्हां वायूवर सोडूं लागला तेव्हा
आकाशचर पतंगच अय्नींत पडत आहेत असे भासले... पण यमाप्रमाणें येत असलेल्या त्या.
कुद्ध देत्याला पाहून वायु प्राण देण्याचा निश्चय करून व त्याचा आतिक्रम करून नऊः
बाणांनी त्याला वेध करता झाला. सनातन वायु त्याच्या वेगाला प्रतिबंध करतां येण्यासा-
' रखा ५९-६६, उत्तम केंग धारण करून त्याच्या बाणसमूहास उढवूं. लागला... त्यानंतर
' बलवान् वायु शस्समहास उडवन टोकें नमविलेल्या बीस बाणांनीं देत्यालाः वेध करता
झाला. तेव्हां मरुद्रर्णांच श्रेष्ठ, द्व्यि व महाबलाढ्य दहा वीर “ साध. साध » असेः
हणून वेगानं सिंहनाद करूं लागले. त्या समरांत तो रोमहषण तमल ध्वांने निघाला!
असतां क्रोधाने मच्छित झालेले पलोमपत्रत देंत्य सन्मव घांवले. ते. वायषाशी येऊन
ह्मणजे व्षाकाळीं मेघ जसे जलभ्रारांनीं पवताला वेढतात त्याप्रमाणे त्याला उत्तमशरांनीं
वेढून टाकिते झाले. भरजेचा संहार करावयाचा असतां घोर सात ग्रह जसें सोमाला ड-
तात त्याप्रमाणे रागावलेळे ते सात महारथी षवनाला प्रीडा देऊं. लागले. तेव्हां क्षांम
न पावणारा, नानारत्नांनीं अतिशय भाषित, व मजाच्या सोंडेच्या आकाराचा आपला
उजवा हात उंच उचलून वीर्यवान वायूने युद्धांत त्या देत्यांच्या मस्तकांवर मारला-
तेव्हां त्या वायुवेमानें ते सात महारथ मरण पावलें. त्यानंतर सनातन वाय दृर्धयुक्त वः
संहार न करतां येण्यासारखा आहे, असे पाहून पुलोमा देत्यानें सर्व सामर्थ्य खच करून
नऊ बाणांनी त्याला वेध $ला. पण पुडोम्याच्या त्या आते घार व दाफ़ बाणांचाही फारसा.
विचार न करतां ६७-७२. वायने त्या महात्म्या दानवांची तेर्जे हरण केलीं. तेव्हां ज्यांचं
मकुट रक्ताने भरलं आहेत असे देत्य मरून यक्त असलेल्या पर्वताप्रमाणें दिसले. ज्यांची
कवचे, हाड व भुजा छिंन्-मित्न झाल्या आहेत, असे भरभर पडणारे ते दानव हर्तींच्या
कळपाने तांडून, फोडून, सोडळेल्या पुष्पित वक्षाप्रमाणे भासठे ७३, ७४. त्या महात्म्य़ा
ली
१८५ महपिंव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंश प्राण । (. मव्य बिडी
प्रावर्तत नदी रोडरूपा भयावहा ७५ प्रस्नवन्ती रणे रक्त भीरूणां मयवर्ट्धिनी । देवेर्देत्यग-
णत्वव साघराघपारप्लुला ॥ स्णथामरथूनीना तज तच सहखशः ७६ सक्ूंता गतसल्येश्व
यक्षराक्ष्सखचरे: । सानृगेः सपताकेश्र्य सोपासंगरथध्बजैः ७७ शीर्णकुंभेस्तथ नाअरधन्टा-
नस्तु विभूवितेः । सुउणंएंखेरज्वलितेनाराचेस्तिग्मतेजसेः ७८ देवदानवानरुक्तेः सविषेरु-
स्गोरव | प्रासतांमरनाराचे; शक्तिखडूगपरश्दधेः >९ सुदर्णविकृवेश्वापे गदासदालपटिदी: ।
कॅनकानदकयूतमा»ाभद्व सकुण्डले, ८० तनुवेः सतलवेश्व हारेनिष्केश शोभने: । हतेश्व
दातियेस्तत्र शख्स्पन्द्नवागह: ८१ पतितेरापे विद्धंश्व शतशोइथ सहरूशः । निपातित-
घ्वजस्था हेतवजरथाद्वेप: ८२ बिमदा देवदत्यानां सररा: कमणा बभो । अथ देत्यसह |
खण पाढानन महारथः ८३ संवृतः पवनः श्रीनान्गदामदाठपाणिना ८४ ते जध्यु: दात-
साहस्रा: पवन दानव!त्तमाः । तेवंध्यमानः स बभो समतादपिते; वाडे, ८५ हत्वाठी तत्र
याधाना हताने पवनः प्रसु:; | कृत्वा मार्गे साशेष्ठी ननाद सुमहारथः ८६ अद्यापि च
छावस्ताण: पथा; संहृश्यते [दावे । नाख्राः बायुरथोः नाम तिद्धाः पश्यग्लि तं दावि ८७
वेरशापायन उद्याच ॥ हयग्रांवस्तु दितिजः पूषाणं ॥/(तेबीयंवाद । ननाद सुमहानाद: [सेंहु-
द महारथ: ८< विल्फाय सुमहच्यापं हेमजालापभाषितम । पेषाण दात>15५श्यत्क्स्धा
क गतल यक डल 4000000:
दानवांच्या विदीण झालेल्या देहांनीं तें रणांगण भरुन गल. त्यांच्या शरारांपासन रक्ताची
। वाहू ढांगळी. आते भयंकर रूप व भयावह असलेली ती नदी रणांतन रक्तरूपाने
वहात असतांना भीरूचे भय वाढवूं लागली. रक्ताच्या ओवारनें भरठेली ती रणभांमे ठिक-
ठकाणचे सहस्रावाध देव व देत्यगण यांच्या यागान मयावह झाला. ज्यांचे प्राण निघन गेले
आहेत अशा--अनुचर, पताका, सांगोपांग रथध्वज इत्यांदिकासह--यक्ष राक्षस खेचराच्या
यागान ता भाम भर्यकर झाली ७५-७७. ज्यांची गंडस्थळें फुटला आहेत बव जे घटांनी
आतरशाय भूषत झाले आहेत अश्या हत्तींनी तिठा मोठी शांना. आणल्य. ज्यांचं जंधे
पान्याच आहेत व ज्यांचं तेज आते तीक्ष्ण आहे अशा दवदानवांनीं सांडलेल्या सविष
सपासारख्या ज्वाढेत बाणांनी, प्रास, तोमर. बाण शाक्त, खडूग, परडु ७८, ७९,
साऱ्यांना भाषत केलेल्या गदा, मसळें व पट्ट याना, सान्याचीं रत्नजडित बाहभपणें
कडा, कुंडले यांच्या योगानें ८० तलढत्राणासह कवचे व सांन्याच्या नाण्यांचे पुर्र हार
साना, तर्थ मरून पडलेल्या व शस्त्रे, रथ इत्याद्कांना राहेत असलल्या' देत्यांनीं
आणि वस्ध होऊन पडलेल्या दसऱ्याही शकडा व हजारा प्राग्यांनीं व्यापळेळी ती भामे
भातशय भयकर झाली. ज्यामध्ये अनेक ध्वज व रथ पडल आहेत, घोडे-हत्यी व रथ
मढ आहत असा ता देव व देत्य यांचा विभ त्याच्या काला शोभेलसाच झाला. असो
पुळास्याच्या सहस्तावारथे दत्याकडटून वढलठला महारथ श्रामानू दाय रणांते उभा टात.
दानवतव.ताळ वीरांच्या हातांत गदा व मसळें हाता. ते सहस्रावधे उत्तम दानव वायला
मार्त झाळ. चोही वाजंनी ज्याच्यावर नाणांचा वर्षांव होत आहे असा वाय त्यावेळी अ
र शाभळला ई१९-८५. त्यावळीं प्रभ वायून आठशे इत्यांस मारून मार्ग कला व तो महारथ ।
"कस सहनार करूं लागला ८६. वायूने 3ठेहा तो भाठा विस्तीण माग आकाण्यांत
अघणप ३4. वायुरथ असं त्याचं नांव असून सद्ध त्याडा आकाशांत पहातात ८७,
पपापन:-- ( राजन, याप्रवार्गे व सूषा विजय झाला. ) नंतर वोर्थव न् हययीच देत्य
००००००००००.
५५ १ भविष्यपर्व । श्टश
घोरण चक्षवा ८९ सुजाभ्यामाददानस्य संदधानस्य घे शराच । मंचत: कर्षतो बाप दृश्शु-
स्तत्र नान्तरख् ९० आसचक्रोपर्म दोघं मण्डळीकुनकारभुकम । तदासीद्वानवेन्स्य सव्यदाक्षि-
णमस्यतः ६१ रुक्मपरवस्ततस्तस्यचचापमक्तेः शत्र पाच्छासताठश्याध ताददाःसयस्क-
चप्नभाः; ३२ ततः कनकषुखानां शराणां नवपदबंणाम ९६ नभश्वराणां मभासि इई्यः
येहेवा अजा; । मारेकूटांनेभाजापात्पमभवंतः झरोत्तमाः ९४ श्रेणीभूताः प्रकादाने
यान्तः श्यंना इवाबरं । गप्रपजाञ्छलळाधांतान्कातर््राचे अषतानू ९५ भमहावगान्प्रा-
स्ताथ्रान्यमाच दातज: शारातू । ततश्र्वापबळोनदधताः झातबुःमाबिभधिला; ९६ दहे
समबकायन्त पूष्ण: स नांशताः शराः । ते व्योश्चि रुकमाविकृताः संप्रकाशन्त सर्वदाः ७
खाता इव घमान्ते खे चरन्तः समंततः , दिलाधीला: प्रसन्नाभ्राः पषाणं सिषिचुः हरा:ः९८
पवत बारघारानयथा प्रावाषे तारयडदार | तंत: पच्छा[दयामास पूषाण गारंवाधाम: ९५९
पनत बारधारांभपसछ दयाक्षव तांयदः | ततः स पच्णा देवस्य बळ याय पराकसमभ् २१०४
व्यधसाय च सत्ब च पडश््यान्त निदशाळुतय 1 ता संसुत्रा [इवाक्ता ररदा[्ससात्थता्ाय ५
ना वतयत्तदा पष! दुत्य चाभ्यदवदण | हेसपष्ठ महानाद पष्ण आरसा महाधन: बळकुत
पूषा देवावर गेला. त्या महारथानें फार मोठा सिंहनाद केळा ८८. सोन्याच्या जाळी
भाषित केळंठे अतिशय मोठें धन्य सज्ज करून व ओढन क्र छे झालेल्या देत्यांने घोर
हट्टाने पएषा-दवास पाहेळ ८९. दोन्ही हातांनी बाण घेत असलेल्या, त्यांना दोरीशीं
जाडात असलल्या, आकण ओढीत अतलेल्या व सोडीत असलेल्या त्याच्या क्रियेतील
अतर काणालाह| 1द्सळ नाहा ९०. उजन्या व डाव्या हातांनी बाण सोडीत असलेल्या
दानवद्राच धनुष्य गोलाकार व आझेचक्रासारसें आतेशय दीप्त दिसत होते ९१. ज्यांना
सान्याच वु आहेत व ज्यांना शिलांवर पाजळलें आहे अशा त्याच्या धनष्यापासून
सुटल्या ताक्ष्ण बाणांनी सव दिशा व सूयाच्या प्रभा आच्छादित झाल्या ९२. त्यानंतर
ज्याना सान्याची बुध आहेत ञ्यांचीं अग्ने नमाविळी आहेत, व जे आकाल्ञांततन जात
आहेत अशा बाणांचे अनेक समूह दिसूं ठागळे पर्वताच्या शिल्वरासारख्या धनष्यापासून
'नघाळळ उत्तमशर आकाशांतून ओळीने जाणाऱ्या श्येनपक्ष्यांप्रमाणें दिसठे. तो तिज
ज्याना रुभाच पख लाविळे आहेत, घड्यावर पाज ळळे आहे व सोन्याने आतिश
भाषत कळ आहे ९९-९५. अशा आतवेगवान् व प्रशस्त अग्रांच्या बाणांस सोड लागल!
त्यानंतर धनुष्याच्या शक्तीने वर उडालेले व सोन्याने आते. भाषत झालेठे ९६
आतेशय ताक्ष्ण बाण पुषाच्या शरारावर येऊन पडूं लागळे असतां सर्व बाजंनी सोन्य नं
- सुद्र कलल ते आकाशांत चमकत होते ९७. त्यामळे ग्रीोष्मकतच्या शेवटीं आकाशांत
समततः: फिरणाऱ्या काजव्याप्रमाणें ते शिवले. असो: याप्रमाणे रीळांवर घास्लेळे
तयायुळच ज्याचा अअ स्वच्छ आहेत असे शर पुष्रा-देवावर पडं लागले ९८. वर्शर्तत
मथ जळपार[ना पकताला जस्त झांकून सोडतात त्याप्रमाणें तो पुषाला शरवष्टीने आच्छा-
डत करता झाला ९९. त्यानंतर देव त्या पुषा देवाचे अद्भत बळ, वीस, पराक्रम, व्यव-
साय, व सत्त्व पाहते झाले १००. आकाशांतून सतत होणाऱ्या जलवरष्टीळा समद्र जसे
'जुमानीत नाहींत त्याप्रमाणे पषानें त्या दत्याठा व त्याच्या बाणवष्टीला मळींच जम
निळ नाह. तर तां रणांत त्याच्यावर धांवा. ज्याला सोन्याची पाठ आहेव जपाचा नाद
१८९ महार्षिच्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदापराणं । [ अध्याय:
संडलळीभूतं दकादानिःसेवापरस् । ततः हाराः प्रादुरासन्पूरयन्त इवाबरस ३ सुवर्णपु खा:
चूष्णल्ते प्रभचन्तः शरासन!त् । माळेव रुक्सपुंखान, वितता व्योशख्यि पात्रिणास ४ प्रादुरासी-
न्महाघधोरा ब्रूहती पूषकार्सकातू । ततो व्योल्ि (भक्ताने शरजाऊाने सर्वशाः ५ आहुतानि
व्यशर्यन्त शरे; सक्नतपवाभिः । ततः कनकडुंखानां हराणां ककवाससास् ६ पततां पात्य-
मानानां खमासीच् वृनं रणे । पषा प्राप्रयद्वाणेहयग्रीवं शिळाशितेः ७ नामांकेरकसहशे-
द्ंब्यहेंमपरिष्कुतेः । तता व्यस्जदर्रा ण शरज्ालाने दानवः* ८ अमर्धी बलवाचू क््द्ो
द्धक्षाज्िव पावकः । पश्णस्त्वा जोध्वअचेबफ्ताकांधनरंवच ९ रश्मीनयोक्ाजिचाश्वानां-
हयग्रीबोरणे च्छनव् । अथाप्यश्वान्पुवहत्वाच.;[र्नेः सायको हमे: १९० सारचि सुमहातेजा
रथापस्थादपातयत् । कृतस्तु मिरथः पूषा हयद्रीदेण संयुगे १९ पषा तस्य रथाभ्याशात्त्स
यया तेन बं जित; । गतः शकरथाभ्याशं भुक्तो स्त्यडख:दिव ५२ तत्रमदुतासिदं भयो युद्धे
बतत दारूणस् । छुतप्रतिकुनं घरं शुंवभस्य भगस्य च १३ सप्तकिष्ळृपरीणाहं द्ादशारत्नि-
कासुकन । चाप चारानिनवाष इढज्ये भारसाधनम । इिक्षिपत्नक्षपर्शान्व्यसूजत्सायका-
म्बहून १४ क्रोवसंरक्तनयनः डांबर: सर्वयगाबित । तेन वित्रास्य मानाने देवसेन्याने.
सवेदाः १५ स.कंपंत भाताने सिन्धोरव महो्भयः । तमापतंतं संपेक्ष्य विरूपाक्ष
फार मोठा आहे असें त्या देवाचें महा धनुष्य होते १, २. र्ते विक्राळ क॑ मंडलाकार
असल्यामुळें जणुं काय दुसरें इंद्राचे वज़च होते. त्याच्यापासून जणं काय आकाशास
भरून साडांत असल्याप्रमाणं बाण निघत हाते ३. पषाच्या धनष्यापासून सोन्याच्या;
बुंबांचे बाण भराभर निघु लागले. त्यामुळें आकाशांत त्यांची माळच पसरली आहे असा
भास झाला ४. सारांश पुथाच्या धनुष्यापासून अशी मोठी घोर जरवष्टि उत्पन्न झार्ट
बाणसमूह आकाशांत पसरले. त्या नमठेल्या टोकांच्या बाणांच्या योगानें प्रतिषद्ध
झालंठा शवर्चा असं भराभर सालीं पडलीं. त्यानंतर ज्यांना सोन्याचे बंधे आहेत ब
ज्यास ककपक्ष्यांचे पेब लावेळे आहेत अशा पडलल्या व पडत असलेल्या शारांच्या
योगानें त्या रणांतील आकाश भरून गेळें. पुषा देवानें पाजळटेल्या बाणांनीं हयग्री-
वाला मरून सोडलं. ५-७. त्यांवर त्याचें नामचिह्ल होते. दिव्य सोन्याने भित केठेठे
_ ते बाण सूर्यातारखे चमकत होते. त्यानंतर जाळण्याची इच्छा करणाऱ्या अग्नीसारख्या
।चेडून गेलेल्या क्रुद्ध व बलाढ्य दानवानंही शत्रवर उग्र शरसमठ सोडला. त्या हयग्री-
वाच रणांत पुषादूंवाचा ध्वज, पताका, धनुष्य, घोड्यांचे ठगाम, व चाकक यांस एकाच
वळा ताडळ. नतर चार उत्तम बाणांनी त्याच्या घोड्यांस मारून त्य! महातेजस्वी देत्याने
सारथ्यास रथावरून खालीं, पाडलं. याप्रमार्गे हयय़ीवाने संग्रामांत पषाला विरथ&
८-११ तेव्हां त्याच्याकडून पराभूत झालेला पुषा त्याच्या रथाासून दर निघन गेला.
जणु काय मत्युमुलांतूनच सटलेड। तो इंद्राच्या स्थापाशीं गेला १२. इतक्यांत तेथे पन
रावर व भग यांचे मोठ दारुण युद्ध सुरूं झाले. त्यांत त्यांनी एकमेकांच्या अस्त्रांचा प्रती-
कार &ळा १३. ज्याचा विस्तार सात हात व ठांबी बारा अरत्निप्रमाण आहे, ध्वाने अश-
नाच्या गडगडाटासारखा आहे, गुण आते हढ आहे, व र्जे भार सहन करणारें आहे
अशा घनुष्यास आकण ओढून शंबर दानव अनेक बाणांस सोडूं लागला. सर्व य॒क्त्या
णणार्या त्यांचे नत्र त्यावेळी क्रोधाने आतशत लाळ झाळे होते. सागराच्या मोठ्या
"शध | | विष्य़पर्द । | १८२
विभांषणम् १६ भगः प्रस्फुरमाणोष्ठ*त्वरमाणो व्यदारयत , ततो भगो महेष्दाणो दिव्य
वेस्फारयत् धलु: १७ अवाकिरन्देत्यगणाज्छरजालेन छादयत् । तमभ्यानादळगो देत्य
तूणमस्यन्तमानकात् १८ सातंगासेव मातंगो वृषं प्रात ब॒थो यथा । ती प्रम्ृद्म मदावेगी
धलुबा भारसाधने १९ प्रच्छादयेतासभ्योन्यं तक्षमाथी रण शरेः । तयोःसुतुमुल॑ं य॒द्धमा-
सद्ोरेमहारणे १*८ भगडबरयोधासिमपयेयं महात्मनोः । अथ पणांयतात्सटेः
शरेः सन्नतपर्वभिः २१ व्पदारयेतामन्योन्ये कार्बोर्निधिच्य चर्मणी । ती तु विकृ-
तसवागी हधविरेण ससुक्षितो २२ संम्रेक्ष्पमाणी रथिनादुमौ परसदु४दो । तक्षमाणो
'तितेर्बाणेरनवीक्षितुमशकतुताम २३ अथ विव्याधसमरे त्वरसाणो5सुरो भगसझ । नाराचे
क्रोधताम्राक्ष: काळा 'तकयमोपमः २४ गरुत्मानिव चाकाशे पोथयानो महोरगस । नारा-
चान्यपतन्देहे तू्णे होंबरचो दिता; २० तानतारक्षे नाराचाजूभगश्विच्छेद पत्रिभिः । न्वलं-
तसचलमष्यंवेश्वानरसमप्रभम २६ ततो भग चतुःष्त्या विव्याधासुरसत्तमः । डाळी-
सुखेसंडावे जा बूनदमिभूषितेः २७ तदा तत्सुचिरं कालं सद्धं ससमिवाभवत । दांबरस्य च
मायांभिनारश्यत ततोम्बरस २८ दोभ्या चिक्षिपतश्वाय रणे विषभ्य तिष्ठतः । श्रूयते
"०४०५००५ टटका ०
लाटा जशा कांपत असतात त्याप्रमाणें त्या देत्यानं ज्यांस सर्वशः मिवाविळे आहे अशीं
देवांची भ्यालेळी सन्य चळ३ळ कांपूं लागलीं. पण विक्राळ नेत्रांचा आतेशय भयंकर देत्य
धांवून येत आहे असं पाहून ११४-११६ ज्यांचे ओठ स्फरण पावत आहेत असा भग
त्वरा करून त्याचें विदारण करिता झाला. त्यानतर ज्याचें घनष्य फार मोठें आहे असा
'तो आपले दिव्य धनुष्य सज्ञ करून व त्याला आकर्णी ओढन देत्यगणास बाणचष्टीनें
आच्छादेत करिता झाला. हत्तीवर जपता हत्ती अथवा बेलावर भेळ धांवून जातो त्याप्रमाणे
भग देव लागलाच त्या बाण सांडीत असलेल्या देत्यापाशी आळा. मोठा भार सहन कर-
णारीं दोन धनुष्य घेऊन त दोघेही महावेगवान् बीर रणांत बाणांच्या योगानें एकमकांस
'ताशींतच असल्याप्रमाणे अ च्छादित करते झाले. भा व शबर या महात्म्यांचें त्या मोठ्या
रणांगणांत आते तुमुळ घोर भयंकर, ब अप्रमेय यद्ध झालें. त्या दोघांनीं धनुष्याची दोरी
आकण आंढून सांडलेल्या नतपने पाळादी बाणांनीं एकमेकांची कवचें फोडून परस्परांस
'फाडळं. त्यामुळ त्यांची सर्वोगे विकूत झाळीं. ते दोघेही रक्ताने माखले २२. ते
'दाघेहा रथी आनेशय दुमद असून एकमेकांकडे पहात हाते. एकमेकांची शरीरे तीक्ष्ण शर्गनी
तासणाऱर््या त्यांच्याकडे काणी पाहू शकले नाहींत २३. अर्धं धोर यद्ध चाळले असतां
क्रोधाने ज्यांचे नेज छाळ झाले आहेत वत्यामळें जो कालांतक यमाप्रमा्णे दिसत आहे असा
असुर त्वरा करून भग केवाळा थद्षांब वेव करता झाळा २७. गरुड आक्राशांत महा सर्पाला
जसा मारीत असतो त्याप्रमार्णे त्लो शाजूला पीडा देऊं लागला, शंचरानें ज्यास प्रेरणा
कळा आहे असे चाण सत्वर भगाच्या देहांवर आदळे लागले २५ पण भगानें त्यांतील
बहुतेक बाणांस आपल्या बाणांनी अंतरक्षांतच तोडले. तेव्हां पवताप्रमाणें अचल होऊन
राहिलल्या, दाप्त व त्यामुळेच अग्नीप्रमाणे ज्याची प्रभा. आहे अश्या भगास असुर-
अ्रष्ठान सान्यान आलेशय भूषित केलेल्या महावेगवान् व तक्षिण साठ बाणांनी वेध केला.२६ .
7२७. त्याप्रसंगी ते त्यांचे यद्ध फार बळ झालें. इतक्यांत शंवराच्या मायांनां आकाश
दिसेनासे झाळें २८. दोन्ही हातांनी बाण फेकीत रणांत रथाचा आश्रय करून स्थित ..
१८५ सहर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशपुराण । [ अध्याय
घनुषः दाब्दोः विस्फार्जतानिवादानिः २९ स भास्य हयान्हत्वा साराथें च महाहबे ।
अभ्यवषच्छरेरेदं पर्जन्य इव दिसायचे १३० न तस्यासौदनिर्भिक्न गराचे द्येखलसंतरस् । भग
देवस्य देत्येन शहोबरणाखघातिना ३2 देत्यस्व चाळुतं दिव्यमसख्रासख्रेण वारयन । मायायद्धन
मायावी शांबरास्तसयो भवत .*२ अ३चयक्कर्ग देत्यी सायाभिळाघवेन च । भगस्तस्य रथं
साश्वं शरवर्षेरवाकिरत् ३३ सहखमायो दुतिसान्देवसेनां निषदयच् । अदृश्यत शरेइछन्नः
ठोबरः शतशो रणे ३४ अदृश्यत्पतितो थूमी गतचेता इवासुरः । अथ स्म युध्यते दूय'
शतध्य डोलसान्निभः ३२० दिशागजेतमारूढो दृश्यते स पुनबंठी । प्रादेशामाचश्रव पुनः पुन-
भवाने डोळवत् :६ महासेघ इव श्रीमाततिर्यगूध्वे च सा$भवत् । पुनः कुल्वा विरूपाणि
विकृताानि च सर्वश॒ ६३७ सर्वा भीषयते सेनां देवानां भीमदर्दांन: | ते भीताः प्रपलायन्ते
निह दवा मृगा यथा ! ततः सोंन्यं वरं देह कृत्वा प्रांशुतरं पुनः ३८ गच्छत्यर्ध्वगाते घोरो
दिशः श्डेन प्रय । नभस्तळगवश्व॥पि वर्षते वासवो यथा ३९ संवर्तकांबुदपख्यः पूर-
यन्पार्थेवातळसझ् । संवतकोइनलश्वेंव भूत्वा भीमपराकमः १४० शातवर्त्मा हाताशेखा ददाह
पव पुन: सुरान् । सुहुतांच महादीळः शातशीष दातोद्रः ४१ अदृश्यत द्विस्तंभ | शतश्वृंग
इवाचलः । येडन्ये देव्याञ्व साध्याश्व ये च विश्व च देवता; ४२ क्षिपंत्यच्षाणे दिव्याने
"टा कणी टणक >“
असलल्या त्याच्या धनुष्याचा शब्द मात्र अशनीच्या गडगडाटाप्रमाणे एकं येत होता <९
त्यान भगाच घाढ मारून त्या महा समामात सारथ्यालाहा गतप्राण करून सांडले, नतर
वृ्ट करणाऱ्या मंघाप्रमा्णे त्यानं भगावर शरांचा वर्षाव केला १३०. अस्रांचा आघात
करणाऱ्या शावर देत्यानें त्या भग देवाच्या शरीरावर दोन बोटें जागाही क्षतावाचन
ठवली नाहीं ३१. भगसूयानही दुत्याच्या अद्धत दिव्य अस्त्राचें आपल्या अस्त्राने निवा-
रण केलं. पण मायावी शंचर मायायद्धांनं गप्त झाला. माया व चपलता यांच्या योगानें
देत्यानें भगाला फसविले. भगानेहीं त्याच्या अश्वयक्त रथावर शरवृष्टि केली ३२,३३
पण ज्याच्यापांशीं सहस्र माया आहेत असा युतिमान् व बाणांनी आच्छाईत झाडेला
शंघर देवसेंनंचा संहार करीत आहे, असं दिसले ३७. क्षणांत तो असुर गतप्राण होऊन
भूमीवर पडळा आहे अस आढळळें. इतक्यांत तो पर्वतासारखा होऊन पन: शत-
धायुद्ध कात आहे, असा भास झाला. पुनः तो बळी दिग्गजावर आरूढ झाला आहे,
अ भासळल, तो एका क्षणांत टीचभर व लागलाच पर्वताकार होत असे ३५.३६. सारांश
ता. श्रांमानू महामधाप्रमाणं तिरकत्त व उंच झाला. पनः सर्वशः विक्काळ व विरूप
दिसला ३७. याप्रमाणे ता भर्यकर देत्य देवांच्या सर्व सेनेला भिववं लाला
तेहयळा पाहून पक्षा जते पळतात त्याप्रमाणें देव त्याला पाहून पळू
लागले. तेव्हां तो प्रोर देत्य पुनः दुसरा आते उंच. व श्रेष्ठ देह करून दिशांना
आपल्या शब्दाने भरून साडीत वर उडून गेळा आणि आकाशांत स्थित होऊन
इद्रासारखा वाष्ट करू लागला ३८, ३९. संवर्तक मेघांसारखा पथ्वीतठास भरून सांडात
ता. भयकर पराक्रमी संवर्तक आग्रे झाला १४०. शंभर मार्ग व शंभर शिखा |
यानंब प्रदाप्त झालेला तो देवांस जाळूं लागळा. कांहीं वेळानें तो शंभर शिखरे व शंभर
उुहा यांना भाषत महा पवत झाला ४१. तो शंभर शृंगांचा अचल त्यावेळी आकाहस्त-
भासारखा दिसला. दुसरे देत्य, साध्य, व विश्वदेव त्याच्यावर जीं दिव्य. अज्लें फेकीत _
५५ ३ | _ भविष्यपर्चे ।. १८५
ताने सोउत्रेसतासुरः । युध्यमानश्वे समर सरथः सोउस्रात्तमः ४३ गन्धर्वनगराकारस्तचे-
बान्नरधयल । ते भतताः समुदीक्षन्त निदशा भौमविकमाः ४४ सहस्रतायं समरे झंबरं
ऑचित्रयाधिनस् । स अमी भयसेत्रस्तो दानवंडस्य संयुगे ४५ रथ त्यक्त महाभागो महेन्ये
शरंणं गतः 4 पराजित्य तु तेदेवे दानवेन्दः प्रतारवाच ४६ गतो यत्र समह्यातेजा जातबदा
सहाप्रभः । स वह्चि वाग्मिरुग्र [मः कद्धस्तर्जयते बली । भवाम्येष हि ते सत्युरित्यक्त्वान्त-
'रधीवत ४७ वेशपायन उवाच ॥ एतत्सन्नन्तरे चेव बाहमणन्यो सहाबलंः 4 जघान सोमः
शीतासत्रो दानवानां चू स्थे ४८ केलामक्षिखराकान युतिमद्िंगणेवृतः । अवधादवानवानू-
हृत्बप दृण्डपाणिरिवान्तकः ४९ पोंथयद्रथवृदाने वाजवून्दानि वे प्रशन: । दत्येषु विचरच्छा
मान्यगान्ते कालवद्वूली १५० सासष्िथजाळान उरुवगेन चन । दुदाह दानंचान्त्स-
वान्दावाभिारव चोदितः ५४ संन्स्खथेश्ये रथिनो गजेभ्यो गजयोिनः । सांदिनश्वाश्व-
'पूघेथ्या भो चि पदार्तिव: ५२ झीतेत व्यघमत्सर्वानायुर्येक्षानिवाजसा । चन्दमाः सुम-
हांतेजा दानवानां महाचस्सम ५३ तदसख्रमभवत्तस्य प्रादिग्ध झु शोंणितेः । पिवाकानब
रुद्रेस्य कद्धस्थाभिप्नत: प्न ५४ यगान्तकोपसः श्रीसांयू देत्येषु व्यचरड्ळी । आवाये
महती सेनां शान्ती पुनः पुंनः ५५ चस्दे मृत्यासिवायान्ते इष्ट्वा योधा विसिस्मयुर 1
होते त्यांस तो उत्तम असुर रथारूढ होऊन, समरांत यंद्ध करात असतांना भराभर
निळूने टाके लांगळा ४२९. गंघरवनगरासारखा तो तेथल्यातेथेंच गुप्त होत अपे. भयंकर
पंताक्रम करांणारे देव भयभीत होऊन ज्याच्या याशीं सहस्राबधि माया अहहेंत अश समरांत .
विचित्र. युद्ध करणाऱ्या संबरासराकडे पहःत राहिळे. त्या दानवेंद्राशीं संग्राम करतांना
भबभीत झालेला महाभागं भग आपळा रथ सोडून महेंद्राळा झरण गेला. तेव्हां त्या देवा च्य
पराभव करून प्रवापवान् दानवेंद्र जेथें महयप्रमावानू , महातेजस्वी आग्रे होता तेथें गेला.
बलाढ्य व कळू झालेल्या त्यानें उग्र शब्दांनी अझीची निर्भत्सना केळी. ह्य पहा मी
आतांच तुझा म॒त्यू होतो, अते हणून तो गुप्त झाला ४४-४७. वशांपायन:-इतक्यांत
महाबळ झ्लतारख व द्विजांचा राजा सोंम दानवांच्या सेनेला रणांत मारू लागळा '४ट.
ज्यांच्या हातांत दंड आहे अज्ञा अंतकाम्रमार्गे, ज्याचा आकार केलास एशिखरासारखा
आहे, असा तेजस्वी गणांनीं वष्टित झाळेळा चंद्र दानवांस पाहून मारू लागळा ४९.
यु॒गांतींच्या कालाप्रमाणे देत्यांमध्ये संचर करणार तो श्रीमान् प्रभु रथसमूह
व अंश्वसमूह यांस हापटन मारूं लागला १५०. दावार्रीप्रमाणें कोंथानें भडक-
छेळा तो चंद्रमा मोठ्या वेगाने र्थसंघ व सर्व दानव यांस जाळून टाकू
ठॉंगका ५१. रंथावरून लढणार्या रथीविरांस, गजांवरून युद्ध करणाऱ्या गज-
यो्य्यांसं, घोड्यांच्या पाठींवरूंन हल्ला करणाऱ्या घोडेस्वारांस व पायान रणभूमावर
चालन शत्रंशीं भिडणाऱ्या पायदळांतीलळ ठोकांस त्यानें भूमीवर पाडविलळ ५२ वायु
चेंगांनं वक्षांस जसा पाडवितो त्याप्रमाणें महातेंजस्वी चंद्रमा दानवांच्या महाचमूस
आपल्या ज्ीताने मारून टांकता झाला ५३. त्याच शात--अस्तत्र, रागावून जाव पश्ूस
मारणाऱ्या संद्रांच्या पिनांकांप्रमॉर्णे शंतूंच्या रक्ताने भरलं ५४. युगान्तकाची ज्याला
उपमा आहे. असां तों बलाढ्य श्रीमान् पुन: पुनः पळणाऱ्या मांठ्या संनंळा अडवून
देस्यांमंध्ये. संचार - करुं लागला. ५५. साक्षांत् मत्यूप्रमाणे येत असलेल्या चंद्राला पाहून
२
- १८६ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवैशपुराणं । __ [ अध्याय£
यतो यतः प्राक्षियाते शिंडाराखें तमोनुदः ५६ ततस्ततो व्यक्षीर्यन्त देत्यसैन्यान संय॒गे।
च्पदारयत्स सैन्यानि स्वचलेनांभिसंवृतः ५७ ग्रसमानमनीकाानि व्यादितास्यांमेवान्तकस् ।
ते तथा भोमकर्माणं ग्रहीतात्रं महाहवे ८८ दृष्टवा दश्ांकमायान्त देत्यानां चन्दभास्करी 1.
तालमाव्राणि चापानिे कर्षमाणो महाबली ५९ छादयेतां शरिश्वन्द वृष्टेमन्ताधिदांबुदी ।
अथ विस्फार्यमाणानां कार्सुकाणां सुरासुरेः ?६० अभवत्सुमहाशाब्दो दिवाः सन्षादयान्षिव ।
विनदाश्वमहानागेहेषमाणश्व वाजिभिः ६१ भेराशंखनिनादेआ्य तुसुलं सर्वता$भवत । यय-
इसवस्तं सरव्धा जयग्रद्धा यझास्वनः ६२ अन्योन्यमाभगर्जेतो गाउेष्विध महावषाः
कशरसते पात्यसानाना समर निशितेः शरेः ६३ अश्मवष्टारिवाकाद ह्यभवत्सेनयोस्तयो: ।
कुण्डलाष्णाषधारी[णे जावरूपस्रजांसि च ६४ पाततावते स्म दृव्यन्ते शिरा रणभधीनि | .
बाशखसाथतगांत्रबाहु भेश्व सकासुकेः ६५ सहस्रा भरणेश्वान्येविच्छिन्नरुधिरो/क्षते: । कव-
चैरावतेगांत्रेरुरुभिश्वन्दनोक्षिते ६४ उखश्व चन्दसकाशेस्तप्तकुण्डलभूषणेः । गजवाजिमनु-
पार्णा सव्वेगावेः समंततः ६७ आसीत्सर्चा समाकीणा मुहुर्त वसुन्धरा । चापमेघाश्चव
विष “य; शख्रावयुत्मका/ शेन: । वाहनानां च निर्घोषः स्तनायेत्नुसमो$भवत् ६८ स संमहा-
स्स्ठमुळः कदुक: शाणितादक.: । प्रावतत सुराणां च दानवानां च संय॒गे ३६९ [ २३५० ] हाति
आमहाभाररत खिलषु हारदंशे भविष्यपवणि बासनपरादुर्भावे पेचपेचाशत्तमो5ध्याय: ॥५५॥
क याखबक तकात म तत ककि)
याच वास्पित झाल, अधकाराचा नाश करणारा तो निकडन जिकडन शाशरास्र फकांत
हाता, [तिकडचा [तिकडचा देत्यसन्ये संयामांत नाश॒ पावत असत. स्वसन्यान सवतः
पारवाटत झालडा तो शत्रुच्या सेन्याचे विदाएण करू लागला ५६,५७५. ताड पसरलेल्या
फतकाप्रमाण सन्यांस ग्रासणाता, भयंकर कर्भ करणारा व अश्च धारण करणारा चद्रमहा
सयावात यत आहे, असं पाहून आपल ताडासारखी उच धनष्यं आकर्ण ओढणारे व महा.
बलाढ्य दुत्यांचे चद्र-पूर्य दट,५९. शारांच्या योगानें वाष्टतान् मंघाप्रमाण चद्रास झांकन
साडत झाल. देव वे अपुर यांच्याकडन आकर्ण अ ढून सोडल्या जाणाऱ्या धन्याचा
फार मोठा शब्श झाला. त्याने जणं काय आदशास न] दत करून सोडले. मोठा
८पन करणार मपह्ययज ब्र शिकाळणारे घोडे अरव, शख यांच्या नादाने सव तुमल असर-
ल्यासारख झाल. युद्धाची इच्छा करणारे, क्षुब्ध झालेले, जयाची इच्छा करणारेच यशस्वी
अस त सवे गाठ्यांताल महावुषभांषरम!णें एकमेकांवर गर्जना करीत चालले. समरामध्ये
' ताक्ष्य शराना पाडविल्या ज्ञाणाऱ्या शिरांची दोन्ही सेन्याबर आकाशांतून होणाऱ्या
पाषाणवृश्वसारखा वष्टि झाली. कुंडले व प्रागोठीं यांस घारण करणारा ब सुवणमालांनीं
"भूषत झालळळा मस्तक रणांगणांत पडलेली दिसली. बाणांच्या यांगाने छित्न-भिन्भ झालेल्या
गाताना, वनुभ्ययुक्त बाहंनीं ६०,६५, दतऱ्याही अनेक भाभरणांना| भाषेत झालल्या
“वे तुटळत्या शरीयवयब्रांनीं, कवचांनी आवत झालेल्या व सेदूनाच्या उट्या लाविलेल्या
'यु्ट गाञान, उंची सोन्याच्या कंडलांनीं, माषित झालल्या चट्टूतुल्य़ मुखांनी, गज, घोड,
मनुष्य यांच्या सव अबयवांनीं सर्व प्रथ्वी एका सुहूतात व्या हाऊन गेली. त्या रणांत
असख्य चाप-मंथध असून, त्यांतील शास्त्रे विजेसारखी प्रकाशमान हात हाती. वाहनांचा
आनवाष मघगजनेसारखा झाला ६६ ६८ दव व असुर यांचा संग्रामांतील तो संप्रहार
प्तुमुळ, कडू व रक्त हेंच ज्यांत उर्क वहत आहे, असा सुरू झाला १६९. इाते श्रीमहा ०
वछ० हार> भविष्य प० बामनावतारासंबंधीं पचावन्नावा अध्याय समाप्त झाठा | ५५ ॥
५६] _.:__ _ भरविष्यप्वे | शट
वेशेपायन उवाच ॥ तास्मन्महाहवे रोडे तुंसले लोमहर्षणे । ववष्षु; हारवषाणि सरब्या
देवदानवाः १ व्याक्कोंशन्त गजास्तत्र दशारघातप्रपाठिताः | अश्दाश््व पर्यंधाबन्त हतारोहा
दिशो दरा २ उत्पत्य निपन्यन्ये शरवषंप्रपाडता; । देवानां दानवबानां च गाश्वराथिनां
रणे 8 ससरे तत्र ज्वूराणामन्योन्यमभिधावताद । धनुषां तलशाब्देन न प्राज्ञायत किंचन ४
शरदाक्तेगदाभिस्ते खडेश्वा.मततेजसः । निजघ्तुसंहती सेनानन्यान्यस्य परंतप ५ बाहनाम-
'्तमांगानां कामुकाणां च स्युगे | रारयस्तव हशयन्ते देवदेत्यसमागमे ६ अंश्वानां कुंज-
राणां च रथानां च वरुधथिनास् । नांत समभिगच्छन्ति निहतानां सुरासुरे .७ गदा भेरसाभ:
प्रासेभललेः सक्नञयपरवाभिः । योधास्तत्राभ्यहन्यन्त हस्त्यश्वं चामितं बहु ८ प्रावतत नदी घोल
शाषणितोघा तरणी । तदा मध्ये तुसेन्यानां करादोवलशाडवला ९ हाहाकारा महादान्ाा
योधानामभवत्तदा । दानवे्ईन्यमानानां ज्रिद्यानां महारणे १० वेदोपायन उवाच ॥ तेषां
तदमबदययद्धं देवानामसुरेः सह । विभीषणं महारोद्र विळतं भीमदर्दानर ११ विरोचनरतु.
ततेब विष्वकसेनं महाहवे . जघान रुविराभाक्षं साध्ये परमधन्विनस १२ तमायान्तमभि-
प्रेक्ष्य विष्वक्सेनः सुरेवनः । अमेयात्मा सुरत्रेष्टः पत्यविध्यत् स्तनान्तेरे १३ २ ः्यस्य
बाणाभिहतस्तोत्रारदिते इब हदिपः । विरोचनः प्रजज्वाळ क्रोधेनाम्रिरिवाध्वरे १४ स
२०-०५ ५५000 ?0ी0? न ?२?२)इं २)५५0)ी)!)॥0॥0000000?07”
वेशंपायन:--त्या भयंकर अंगावर कांटा उभा करणाऱ्या व तमळ मे!संग्रामांत
क्षव्व झाठेळे देय व दानव शखर्षाव करते झाळे ९. बाणांच्या आघधातांनीं
पाडलंलं गज तंथ आक्रांश करू लागलं. ज्यांच्यावराळ स्वार मळे आहेत. असे .
घोडे दशदिशेस पळत सुटले २. बाणवष्टीने'॑ आतिशय पीडित झालंळें दुघरे
दुव-दानवांच गज, अश्व व रथी रणांत उडून पडले ३. त्या समरांत एकमेकांवर धांव-
णाऱ्या शूरांच्या धनष्यांच्या टणत्कारांनीं कांहींच कळेनासे झालें ४. हे शव्ूंना ताप
देणाऱ्या राजा, ते अमित तजस्वी वीर बाण, शक्ति, गदा, खड्ग, इत्यादिकांच्या
योगानें एकमेकांच्या सेन्यास मारूं लागलें. ५. देव व देत्य यांच्या त्या समागमामध्यें
तुटलेले बाहु व मस्तके आणि धनष्यें यांच्या राशी दिसत होत्या &. देव व असुर यांनीं
मारलेल्या तेथील अश्वांची, हत्तींची, रथांची व सेन्याची संख्याच करतां येत नसे ७.
त्या संग्रामांत यो हत्ती, अश्व, रथ यांच्या अमित समृहास गदा, तरवारी प्रास, भाळे
व ज्यांचीं डोके नमाविळीं आहेत असे बाण यांच्या योगाने मारते झाले ८. तेथें माठी!
नदी प्रवत्त झाली. तिच्यामधन रक्ताचे ओघ वहात होते. तिच्यावर ळाठा दिसत. होत्या
सेन्यांच्या मधन वाहणाऱ्या तिच्यामध्ये केस हेंच शेवाळ व तीरावरील हिरवे गवत
होत ९ त्या महारणांत दानवांकडून मारल्या जाणाऱ्या देवांच्या योद्धयांचा माठाः
आहाकार ध्वाने झाला १०. वेैक्षंपायन:--असुगंशीं होत असलेले ते देवांचे यद्ध आते-
भयंकर, आते उग्र, व विकृत हातें. त्याच नसते दशनही भयावह हांत ९१. त्यार्च
महासंग्रामांत विरोचन ज्याचे नेत्र रक्तासारसे लाळ आहेत व ज्याच्या हातांत. अति!
उत्कृष्ट धनुष्य आहे अद्या विष्वक्सन साध्य़ास मारता झाडा १२. पण ता आपल्यावर
ह: /
चालन येत आहे, अस पाहून दूवांकडून पात्वाष्टत झालला, अमयात्मा, दवश्रष्ठ वेष्वक्त-
.._ नही त्याच्या उरांत बाण मारता झाला १३. पण त्या साध्याच्या बाणाचा ज्याला
--.» स्पर्श झाला आहे असा विरोचन चावकानें प्रहार केलेल्या हचीप्रमाणें चिडलो. यत्तां-
[| अध्याग्र&
१४
प्ट्ट महर्थिव्यासप्रणीतं श्रीहारवंशपुराणं ।
कारथुकिनिर्म तः शरेदःनवसत्तमः । विष्वकर्मने बिभेदाजी दी7: सप्ताभिराशुगेः
सतित्रि्धघबलवता दानवेन सुरोत्तमः । मुच्छानाभिजयामाद्य ध्वजं चाप्याश्र्यत्यभः .६
तन: स पुवरार्व-्य साध्या यद्ध सना दघ । वित्फाय चमहा चाप दुत्यमध्ये व्यवास्थतः १७
विरोचनस्तु बळवानभ्ययृध्यत सर्वशः । क्षोभय व्हरतेन्याने समेता> शिंतिः शारेः १८
ततस्तस्यासुरन्द्रस्य युध्यसानस्य संयुशे । श्रूमते तुमुळः दाब्दो जांमूतस्यब गर्जतः १९.
जगरज च महाघोषो बरिनिघन्देववाहिबीम् । चण्डवेगाइसमवषी च साविययत्स्तनाये त्न-
मान् २० दिशा विद्ठावयामास शरवधषण दानवः ।॥ सर्वसेन्याने देवानामद्मत्ताखो सहा-
हवे २१ ते प्रादवन्त वित्रस्ता रथेभ्या रथिनस्तदा ॥ सादिनश्वाश्वपष्ठेन्यी भूमी चाप
पदातय: २२ खुत्वा काक विवा्ष विस्फर्जितसिवाशनेः । सर्वसेन्याने भाताचे विव्य-
छायन्त संयुन २८ विरांचन भयतरता रथेभ्या राथनस्तदा | पदातीनां ययु: संघा यत्र देवः
*च्तापात: ४ विष्वक्तेनस्य साध्यस्य स्वतः सुमहाबल: । पादे रक्ष'सहस्रााफणि निज-
घान चतुरश २५ अभ्ववुन्देषु नायेषधु स्थाराीकेषु चामिभूः । पदातीनां च संघेष्ट बिनि-
मच मत्पट्र्यत २६ वितत्य. श्यंनवत्पक्षा सर्वतः स वरूथिरीस । मित्दा च्छित्वा महा-
बाहु. शरास्थाजा ह्यकुन्ततः २७ सारिनश्व पदाताअ्व हतरोषा रथास्तया । विष्वक्सेक्षेन
साहता [वरांचनमथाउवन २८ तेहसिचमंगदाशक्तेर्पारघपासतोमरेः । तसेबानुभधावन्तः
(जा “> ॥४॥”॥" “॥॥॥॥ 00१४ 000. >>>...“ लव वा
ताळ अस्ीप्रमार्ग ता क्रोंधाने जळ लागला १७. तो उत्तम दानव धनष्यापासून सोड-
लेल्या सात उत्तम, दोप्त व वेगवान् बाणांनी विष्वकतेनास प्रहार करता झाला १५. तेव्हां
व्या बलद्ान दानवाकडून फार मोठा प्रहार केला गेळेला तो प्रभ देवोत्तम मारच्छित झाला
ब ळागळाच त्यान ध्वजाचा आश्रय कला १६. पण तो साध्य सावध होऊन पुनः यद्ध
करण्याच मनात आणू लागळा. आपलं मोठें चाप सज्ज करून तो वेत्यांच्या मध्यमा)
'त्यत झाळा १७. फण बलवान् विरोचन तीक्ष्ण शरांनीं सर्व बाजूंनीं देवघेन्यास क्षुव्व-
कत युद्ध करू लागला १८. त्यानंतर रणांत यद्ध करीत असलेल्या त्या असुरेंद्राचा
तठुळ शड गना करणाऱ्या मेवांप्रमाणे ऐकं येऊं ळागला १९. देवांच्या सेन्यास मार-
साऱ्या त्यान मह्ाधाष कळा. भर्येकर वेगानें पाषाणाचा वर्षांव करणारा तो विंद्यययक्त,
मवाम्रमाया भासला २०, सय्नामांत ज्यानें धनुष्य उचलले आहे अक्षा तो दानव गरव!
करून दुवाच्या सवं संन्यास दश दिशांकडे पळविता झाला २ १. भ्याळेळें स्थी स्थ
साडन पळाले. कोडेस्थ्रार घोड्यावरून उड्याठाकून व पशाकि भवीव रच भयभीत
ह'ऊन पळून जाऊं लांगळे २२ अशनीच्या गडाडाटाममांणें घनष्याचा निर्घोष
&ळूने संव सन्य भयभीत होऊन संग्रामात आतिशय लीन झाडी ८३. विरो-
चनाच्या मयान स्यालेळे रथी रथ सोडून व पडाती लोकांचाही संघ जेथे देवच.
रुच.पात हाता तेथ गेळे. त्या महवलवान राक्षसाने विष्वक्सेन साध्याच्या समोर त्याचे
सवड सहस्र रक्षक मारळे २४,२५. तो प्गमव क"णारा वार अश्वस्मह, हत्ती
स्थसन्य व पायदळांतढे लोक यांमध्ये ब्रिशेब रीतीने मारीत असलेला [डिसला २६. तो
महाचाहु स्यनपक्ष्याप्राणें दोन्ही हात ( पंख ) पसरूत क सेनेस छिन्न -- भिन्न करून
ष्टप्यणात [शेर ताडन पाडता झाळा २७ पग मझन राहि हे घोडेस्वार, पदति व रथी-
क
ति तष्यक्सनाहई वेतचनावर बांधले रट, ते तवार, हाल, गदा शाक्त, परब, तोसर,
ऱ भ्र, क भी
५६] मविष्यपर्व । १८९
सिंहनाद् प्रचक्रिरे २९ ततः सोर्सि ससुययम्य जवमसास्थाय दानवः । वक रथिवासमाजी
शिरासे च धचा्षे च ३० रथनागाश्ववन्देषु बलवानरिसूरन: । विरोचनश्वरन्मार्गान्य-
कारानेकाविशांतेखू ३१ भ्रान्तसुद्धान्तमाविद्धसाप्लुत विष्लुते यगसम॒। संपातं ससदाण्च
दर्शयामास दानवः ३२ केचिद्रासिना रुग्णा दानवे" महात्मना । विनेदाशछिननकर्माणो
निपेतुश्व गतासवः ३३ छिन्नपृष्ठा हतारोहा दानवेन महात्सना । विद्ठताः स्वान्यनीकाामे
घ्नाख्िद्शावारणाः ३४ निपेतुरुव्यांसमाकाशे निकूृत्ता रढधन्विना | विविधास्नोमरास्काफा
महामात्रशिरांति च ३५ प्रतीपमाहरज्ञागानश्वांश्च भगाविक्षताचू । आप्ळुत्य रथिनः
कांध्वित्परासूद्य महाअळ; ३६ सूर्ताश्रविच्छेद खडूगन रथानापे च दानवः । मुहुरूत्पतततो
दिक्त धाबतश््व यशास्विन: ३७ सार्गोश्वरताश्वित्ान्व्यस्सयन्त ततो सुराः । निजघान पदा
कांश्वेदाक्षिप्यान्यानपोथयतू ८ खडूगेन चान्यांश्विच्छेद नादेतान्यांच्य भीषयन । ऊरु-
स्तंभगही ताश्व निपतंत्यपरे खावे । अपरे देत्यमालोक्य भयात्माणानवासूजचन ५९ तरस्मरत-
थावतसाने युद्धे महाते दारूणे । रथोघगजपत्तीनां सुराण। च महाक्षये ४० कुजंभोदानघ-
श्रेष्ठा ह्येशुसादित्यसाहवे । योधयासास ससरे वृषः प्रतिवृषं यथा ४१ जघ'ःनाचलसंक,शो
मत्तवारणविकमः । स्फुरक्रिनिदातेस्तीक्षणशरनहुभिराद्युगेः ४२ देवसेन्य तहस्रा्णि सर-
प्रास यांस घेऊन त्याच्याच मार्गे धावत असतांना सिंहनाद करूं लागले २९ तेव्हां तो
दानद तरवार उजलून ववेग धारण करून संग्रामांत रथ्यांचीं मस्तके व धनुष्यें कापून
टाकता झाला ३०. ता बलवान् शत्रनाशक विरोचन रथ, गज व अश्ववंद् यामध्ये एकबीस
प्रकारच्या मागानी संचार करू लागला ३१. त्या दानवानें भ्रांत ( गरगर फिरणे ) उभ्द्रान्त
( वर उड्या मारून फिरणं ) आविद्ध ( मध्येंच गतीळा प्रातिश्ंध करणें ) आल्झत
विल्पुत, युग, संपात, समुदाण इत्याद अनेंक 5द्ध प्रकार दाखविले ३२. त्या महात्म्या
दानवाने कित्येकांस महा तरवारीने रुग्ण ( रोगी ) केलं. तेव्हां ज्यांची कच्चे तटळीं
आहेत. असं ते आक्रोश करून व गतप्राण होऊन पडले ३३. ज्यांच्या पाठी . फटल्या
असून वरील आरूढ होणारे वीर मेढे आहेत अले देवांचे हत्ती पळत सुटळे व त्यांनी
प्रल्याच हुन्याचा चूर केळा ३४. त्या हढ धघनधरानें वरच्यावर तोडलेले न'नाप्रकारच
तोमर, चाप, व महातांचीं शिर भूमीवर पडलीं ३५. हत्ती व घोडे यांस आतिशय क्षत-
युक्त करून त्याने परतावेलं. त्या महाजलानें कित्येक रथस्थ वीरांस उडी मारून स्पर्श
केळा आणि त्यांस व त्यांच्या सारथ्यांस खडुगानें तोडलं. वारंवार सर्व दिशांमध्ये पळ-
णाऱ्या, धांवणाऱ्या, यशस्वी व विचित्र मार्भानीं संचार, करणाऱ्या त्याला पाहून असुर
आश्चर्यचकित झाले. त्यानें कित्येकांस लाथेनें मारिले, कित्येकांस ओढन हापटले ३६- ३८.
कित्येकांस खडूगानें तोडले. कित्येकांस आपल्या भयंकर आक्रोशानें भिवविलें. दुसरे
कित्येक मोठ्या स्तंमांस. धरून भूमीवर पडूं लागले. दुसऱ्या कित्येकांनी त्या देत्यास
'पाहून भयानेंच प्राण सोडले ३९. याप्रमाणें तं मोठें दारुण य॒द्ध सुरूं झाळे असतां, रंथ-
ससूह, गज, पायदुळांतील लॉक व.देव यांचा महाक्षप चाळळा असतां ४०, कुर्जभ दान-
वश्रेष्ठ संग्रामांत अंज्ञाआदित्यास आव्हान करिता झाळा. एक बेल दुसऱ्या प्रतिस्पर्धी
बेलाशीं जसा झुंजतो त्याप्रमाणे तो त्याच्याशीं रणांत झुंजु लागला ४१. पवतासारखा
उचव मत्त हत्तासारखा पराक्रपी असा तो पाजळलेल्या चमकणाऱ्या अनक तोक्ष्ण बाणांना
१९० मह्षिव्यासप्रणीतं श्राहारिवंशपराणं । | 8 0९
थाने महाहवे । तस्य वाणपथं प्राप्यनाभ्यवर्तेत मर्वडाः ८३ प्रणेदुः सर्व भूताने बैभूवुस्ति-
मिरा दिदाः | देवानाम जय: कूरः प्रत्यपद्यत दारुण: ४४ अंशस्तु द चचद्र वजा पात्रात?
विक्रम: । अनाके दडासाहस्र कुंजराणां तरस्विनास् ४५ आपतन्तं गजानाके कुष्लभ बाक्ष्य
दानवः । गदापाणिरवा ऐेहदथोपस्थाद रिदम; ४६ अदविसःरमयी गुवी प्रगह्म मेडता दास १
अभ्यद्ववद्डजानीकं ब्यादितास्य इवान्तक; ४७ स गजानूगदया निप्चन्यचरत्सतसरे बली ।
कुजंभो दानवश्रेष्ठी गदापारणिबलाधिक: ८ विद्वीणडतांश्व बहूचभिज्ञकुंभांच्व दारुणाच् ।
अकरोद्दानवर्थेष्ट उहिश्योहिश्य तान्वळी ४९ विशीणंदंता बहवो भिक्कुंभास्तथापरे ।
कुजभेनादिंता नागा व्यदवन्तादेशो दश ५० कुजंभस्य च ये5मात्या दानवा धोरावकमाः।
नाराचेरविव्धिस्तीहषणेरपास्त गजयोधेनः ५५ झुरे: क्षरमेगलेश्व दावेरनजाऊकेः शिते: ।
चिच्छद चोत्तमांगाने कुजंभो दानवोत्तमः ५२ शिशोभिः प्रपतःद्विः्त गगनं प्रत्यपर्यंत ।
आश्मवा शॉरवाकाश बाहुभिश्व सहांकुरीः ५३ कृतात्तमांगाः स्कन्थेषु गजानां गजयो-
धन: । अदृश्यन्त महाराज ताळा विदिरसो यथा ५४ आपतंतंमडानागमंरास्यासुरस-
त्तम: । जघानकघुणा कुद्धस्ततः सावरुखो5भवत् ५५ विगाह्यवं गजानीक क्मंभो दान-
वात्तमः । वानिमन्मवरास्सन्यान्गदया बालिनां वरः ५६ एकप्रहा सभिहतान्कुजमेन महा-
गजाच् । अपश्यन्तः सुरा: सव पर्बेतानिव फातितानू ५७ कजभस्य च मार्गेब् वरिशीणास्त्ते
लकण ण णतला
आदुत्याला मारू लागला ४२१, त्या महायद्धांत रथासह दुवाचा सहस्रावाधे सन्थे त्याच्या
बाणाच्या टप्यात यऊन सवं प्रकार त्याच्या समोर उभीं राहिठीं नाहींत ४३. सर्व भते मोठा
आक्राश करू ठागढा. दशा अंधकार मय झाल्या. देवांचा पराजय मोठा दारुण व
कर झाला ४४. ज्याचा विक्रम उत्तम आहे, असा अंश दानवेंद्राच्या वेगवान हत्तींचे
दहासहस्र सन्यमारता झाला ४५. पण आपल्या गजसेन्याचा संहार होत आहे, असे पाहून
फैऊमभ दानव हातात गदा घऊन रथावरून उतस्ला ४६. पर्वताप्रमाणें जिच्यामध्यें सार आहें.
अशा जड व माठ! गदा धेऊन, तांड पसरलेल्या अन्तकाप्रमाणें त्याच्या ग॒जसन्याकडे तों
चाढला ४७ तों मडाबलवान् व गदाणाणि दानवश्रेष्ठ कजंभ समरांत गदूंने ह्तांना मारीत
संचार करू लागला ४८. पृष्कळांचे त्यानें दांत ताडठे. कित्येकांची गंडस्थळ॑ फोडली.
पा बढवानान एकक हत्तीवर नम धरून त्यांतील प्रत्येकास असे छिन्न- भेन्न केलें. ४९,
तेव्हा दात ताडून अथदा कुंभ फोंडन कुजंभानं ज्यांस पीडडें आहे असे गज दशदिश्ांस
पळत सुटळ ५०. कु्जभाचे जे घोर विक्रम करणारे दानव अमात्य हाते त्यांनीं विविध
व ताह्णा बाणांनी गजयाद्धयांस नाहील्षे केळे ५१. क. भनांबाच्या. उत्तम दानवानें
ताहण भाल्यांना, पाजळलेल्या चकचकीत खडूगांनीं व बाणांन | शत्रंची उत्तमांगे
ता इर्डी पर शाऱ्या मस्तकात व अंकुशयक बाहूंनी आकाजांतील पाषाणवष्टी प्र-
(ण गन भरून गेलं ५३ ज्यांची उत्तम अंगें ( मस्तक ) खांद्यांपासून कापला आहेत
अस हृत्त व त्यावर बसणारे योद्धे, हे महाराज, ]ंड्या वाचून असलेल्या ताल वक्षाप्रमाणें
'दतसळ ५४. अक्षाचा महागज त्याच्या समोर येत होता. पण कध झालेल्या उत्तम दानवाने
त्याला एक ताह्ष्ण ब.णमारला. त्याबरोबर तो विमव झाळा ५५ याप्रमार्णमजसेन्यामध्यं
संचार झरून दानवोत्तम मलाढ्यातील श्रेष्ठ क्मभ गदेनें मुख्य मुख्य सन्यपतींस मारू | .
लागला ५६. एकाच प्रहाराने कु्जभानें मारून पाडडेल्या महागजांस सर्व देव पाडावे-
४३] | भविष्यपर्व । | १९१
महागजा: | वज्राहता इडडेण विशोर्णा इव पर्वता: ५८ अपश्यंस्रिदशा: सर्वे मू'तिभन्तासे-
पान्तकमू । गजास्तथा व्यदीर्यन्त सिंहस्येवेतर मृग: -९ स बभो तां गदा बिभत्पोक्षिता-
गजशाणत: । व्यादितास्यो नदत्क्रद्धो रोबरूपो भयानक: ६० यथा हवि भगवाचक्रद्ध
मजाना सक्षये एुरा । विक्रोडसानो गदया रणमध्ये महासुरः ६१ गोपाळ इव दण्ठेन
काळयत्स महागजाचू । कुद्धं कालमिवाकाले देडसुद्यम्य दानवस् ६२ अपश्यन्त सुरा: सर्वे
केजभ भासावेकमम । हतारोहास्तु लजान्ये प्रभिक्षा वारणोत्तसाः ६३ ते हन्यमाना गदया
बाणश्व भुशांवेक्षताः । असहंत:कुजंभस्यगदावेगंमहाहबे ६४ स्वान्यनीकानि मृन्दन्तःप्राद-
वन्त: महागजा: । समहावात इवाभ्राणि विधमन्गदया गजाचू । अतिष्ठत्समरे देत्यः काल:
रुवतका यथा ६५ ४१५ |] इति श्रांम० खिले० हारि० भवि ० कुजभेत्कर्षवर्णनं नाम
'घट्पंचाशत्तमो ध्याय: ॥ ५६॥
वेशपायन उबाच ।॥ ततः सर्वाणि सैन्याने देवराजस्थ जासनात् । अभ्यडवन्त दिति-
जाज्नदन्ताभरवाळ्यवात १ तं बळीघमपर्यंते देवानां सुदुरासदम । रथनागाश्वकलिल॑ डांख-
दुदाभानेःस्वनस् २ आपतन्त सुदुष्पारंे रजसा सर्वतो वतम । देत्यसागरमक्षोभ्य समदव-
सिव पवाणे ३ तदाश्वर्यमपर्यन्वस अद्धेयमिवाद्धवस् । उदीणा पतनां. स्वा! साश्वा
सरथकुजराम ४ आवार्य ससरडातिष्ठन्कुजभस्तरसा बली । सेन्यार्णवंदेवतानांगे रिर्भरुरिवा-
मा
ढल्या प्रताप्रमार्णच पाहू लागळ ५७ कुजंभाच्या मार्गाव छिन्न-भित्न होऊन पडलेले
त मडायज इंद्रान वज्ञप्रहार करून पाडलेल्या पर्वंतासारखे दिसडें ५८. सर्व देव त्या
वत्याळा मातमत अंतकाप्रमार्णच पाहूं लागले. सिंह हरणांना ज्याप्रमाणें मारून पाडतो
त्याप्रमाग त्यान हत्तींना लोळविलं ५९. हत्तींच्या रक्ताने भिजलेळी गदा धारण करणारा
कुदू हाऊन मोठा आक्रा करणार, तोंड पतरळेळा, भयानक व महारोद्र असा तो
दानव पूजा प्रजेच्या संहाराच्या वळों कड्ध झालेल्या मगवानू रुद्राप्रमाणे भासला. तो महा
असुर रणामध्ये गढूनं जण काय क्रोडा करीत होता ६०,६१. गोपाळ जसा गायींना
याप्रमाणे तां महा गजञांना पिटाळुं ठागळा. अकालीं दुंड उचलन क्रद्ध झालेल्या काला-
प्रमाण संब देव भयकर पराक्रमी कुजेभास प्रहाते झाठे. कित्येक हत्तीवरचे वीर मारले
२७. त्यामुळ ते उत्तम हत्ती पराभूत झाले ६२,६३. याप्रमाणें गदेनें मारळे जाणारे व
बाप्पांना अत्यत क्षतयुक्त झालेले महा गज महासंग्रामात कुजंभाचा गदावेग सहन न
झाल्यामुळ आपल्याच सेन्याचें मदन करीत, पळत पुटले. महावाय जसा अभ्रांना उड-
वित! त्याप्रमाणं तो प्रहयकाळासारखा देत्य, समरांत गजतेन्याला पिटाळीत उभा
राला ६४,६५. हाते श्रामहा ० वि? हरि० मारवे० कुजेभोत्कषवर्यन नामक छपक्षावा
अध्याय समाप्त झाळा ॥ ५६. ॥
वैशंपायन: -- त्यानंतर देवराज इंद्राच्या आज्ञेनें सर्व सेन्ये भयंकर गर्जना करीत
राक्षसांवर चालून जाऊं लागलीं १. त्यांचें तें सेन्य अफाट, अजिंक्य, रथ व गज
यांनीं भरलेळें होतें. त्या सेन्यांत शंख व दुंदाि यांचा ध्वाने होत होता. सर्वतः घळीनें
आच्छादित झालेलें व दुष्पार असें तें येत असलेलें देवांचें सैन्य अक्षोभ्य दैत्य सैन्यावर
चाळून जात हात. त्यासुळ त पवांच्या दिवशीं वेलेकडे येणाऱ्या सागराप्रमाणं भासलं २.३
. तै. अत न लागणार आश्वये इतकं अद्भत होतें कॉ, त्याच्यावर विश्वास बसणेंच अशक्य
१९२ महधिंब्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपराणं । अध्याय
यल: ५ अनीकिनीं कुजभस्तु मदया सन्यवारयत॑ । सा तथा वारिता सेना विहृळाभूचिरु-
दमा ६ तस्मिस्तथा वर्तमाने संप्रहारे सुदारुण । आसिलोसा तु बळवान्दानवो दानबाारथिपः७'
देबसेन्यस्पसवस्यघमकतु रिवोत्थितः । तमांस्थक इत्रायाह्यत्सुरतत्यात सयुग ८ सहखर-
श्मप्रातमो दानवस्य रथोत्तम, । शरेमेघ इवावर्धहेवानीके प्रतापवात ५ झोराघराश्माभ-
दीमेः परतप्तो घोरविक्रस. । रोद़ः क्रो दुराधर्षो दुरापो व्वानिनीसुखे १० युध्यते देवत; साध
ग्रेससान इव प्रभु: । उग्रेष रुप्रवदनः ससारुह्य महागजस ११ सखुराणासुत्तसांगाने प्रांच-
नाते महाबळ: ग्रसन्शेवतसेन्यांने शरदंप्: प्रतापतवान् १२ अनिनिह्ृश्वकहस्तश्वापव्यात्तान-
नोंसुर: | परश्वधनखः श्रीमान्मृदंगापारेतध्वानेः १३ तिष्ठते दानवश्रेष्ठः संयुगे ब्याप्रवडूली।
मोवी घोष स्तनायेत्चुः पषत्कपषतो महाच २१४ घनुवियुहणाटोपो महामेघ इबापरः । इष्३-
खसागरो घोरो बाहुग्राह! दुरासदः १५ कार्ड कोर्सिंतरंगोथे बाणावर्तसहाहुदा । गदासिम-
करो रोद्रो ज्याबेल: शिक्षयोद्धतः 1६ पदातिमीनः सुमहाच गर्णितोत्कुटघोषवाउ । हया-
चगजानपदातीश्वरथांश्वसतहनाबहून १७ न्यमज्जथत समर परवीरान्महारथानू । आप्वावय-
होतें. अश्व, रथ, कुंजर यांसह पुर्ढे येगारी ती सेना पाहून ४ कुजंभाने मोठ्या वेगानें
तिला प्रतिबंध केला आणि देवांच्या सेन्य़ सागरास प्रतिबंध करून तो. मेरु-पर्वताप्रमाणे
उभा राहिला ५ क्जंभानं त्या सेनंचें गदेने निवारण केळे. तेव्हां त्याने अशारीतीने
प्रतिबंध केळा असतां ती सेना उद्यमराहित व विह्ूळ झाली ६. अशा प्रकारचा तो आति
दोरुण संग्राम चाठडा अततां बळवान् अतिठोमा दानवाधिप सर्व देवसेन्माच्या धमकेंत-
सारखाच उठला. सूर्य जत्ता अंधकाराला त्याप्रमाणे त्यानें संग्रामांत देवसेन्याला नाहींत
केळं ७, ८. त्या दानवाचा उत्तम रथ सूप्ासारखा होता. मेघाप्रमाणे त्या प्रतापवांनाने
दुवंतेन्मावर बाणांनी वर्षाव केला ९. सेनेच्या अयभागीं असलेला तो दीप्त बाणसम-
हाच्या किरणांनी आतेतप्त झाला. ज्याचा विक्रम घोर आहे असा तो भयंकर, कर,
दुर्धर्ष व दुष्प्राप्य होता १०. महागजावर बघून ज्याचें मख उग्र आहे व बाणहीं उग्र
आहेत असा तां प्रभु जणुं काय ग्रासच करीत असल्यासारखा देवांशीं लढं लागला ११
तो महाबळवान् देवांची उत्तमार्गंच खुडींत होता. बाण ह्याच ज्याच्या दाढा आहेत
अंसा तो प्रतापवान् देवतांच्या संन्यास खावूं लागला १२. तरवार हीच त्याची जिह्ठा
चक्रे हेच हात, व चाप हच उबडलेळं तोंड होतें. परशु हांच ज्याची नले आहेत असा
तो श्रीमान् असुर आपल्या मूदंगासारख्या ध्वनीनें दृश दिशांस भरून साोंडीत उभा
राहिला १३. तों बलाढ्य दानवश्रेष्ठ संग्नामांत व्याप्रासारखा उभा राहिला. दारीचा घोष
हाच ज्याचा गडगडाट आहे, वाण हेच ज्यांच्यापासून निघणारे थेंबे आहेत व धन- .
ष्याची पाठ हाच ज्याचा विद्युत्समह आहे असा तो दुतऱ्या महा मेघासारखाच होता.
तो बाण व अदब यांचा घोर सागरच होता. त्याचे बाहू हेंच त्या सागरांतील नक्र अवून
त्यामुळे तो दुरासद् झाला होता. धनुष्यें हीच त्यांतील तरंगपरंपत असूम बाण हेच मोठे
भोंवरे व डोह होते. गदा व तरवारी याच मोठ्या सुसरी असून त्या भ्यकर सागराची
ज्या ( दोरी ) होच वेला होती १४-१६. पद्ाते हेच त्यांतील मीन असून तो महा-
दानवसागर गजना व आक्रोश हाच घोष करीत होता. त्यानें एकाएकी घोडे, हत्ती,
चदाते, अनेक स्थ व महारथ शत्र्वीर समरांत निम्न केलें. त्या दारुण दानवेश्वराने
'५७॥ भाविष्यपै्व 2 १९३
य दारुण 'दाचळशस्वरः ८ मावतत युथि श्रांसाऱ दाघे अशो याधाधिरः | अपइ२-
रिक्शा सर्व खुद्धजांबूनदमभम १२ सनद तत यध्येन्त ज्वलन्तमिव पावकम । मध्याइ-
नेगत सथ ज्वळन्कॉसव तेजसा २० न शेक: सर्वभूतानि दानवे प्रसमीक्षितम । यथा प्रख्ढं
घभान्त 'दहत्काक्ष 'हुताशन: २९ तथाररसवरान्देत्या दहाते स्म सुततेजसा । देवाना
रानवाना च कळ नदात दारुणम् २२ विसढममभवत्सवभाकुलं च समंतत: । चूराश्व ते बल-
दमा हेस्त्यश्वरथधुूगता; २३-आय!। बुद्ध ससास्थाय न त्यजम्तिमहराणफ । त्तवुत्थिजलक
यद्धसभवजामहषणथ २४ देवदानवयाः संख्ये रुधिरखावकदसकू । न दिदाः प्रत्यजानन्त
भसेयग्राहातेपाडताः ५ शस्त्पाताश्व विविधात दानबानां सहारणे | अन्योन्य भठावित्तास्ते
तेजन्हुव्याकुळाकृता । स्वान्पराक्षा न जानांन्त विडा: शुखपाणय: २६ शिरोऱ्हेषु संग्रृह्म
काऱ्वच्छरस्य सवुग जूर इंछननाचे सधाने संद्टोष्ठपुटाननस् २७बाहुभिर्सटिमिश्धेव वज-
कल्प: सुदारुण; । प्रहरान्त रणे बारा न्यस्तशत्रा: परस्परप्र स्ट योवमाणहरे रोदे स्वर्गदरारे
सरूपातूत । सक्रळ तुसुळ युद्धं वदमाचे 'समहाभये २ ह्यो ह्य ग्गा नाग वीरे बीर महा-
हवे । अभ्यदडकाव्नधारसाता ह्यमससंजसमाहवे । असुरात्र्व सुराख्वेव विकमाढ्या महारथा:
जुहुवः समर प्राणान्षजध्ना त्तरतस्म । मुक्त्कशा विक्रवचा 'विरथापरेछनक,सुकाः २
देवांच्या ओघ्रांस त्यांत बडावेळे १७,१८. य॒द्धांलत 'स्थर व श्रेष्ठ असलठेला
आऑंमान् दानव याप्रमाणे यद्ध करू छायला असतां शद्ध सोन्याप्रमाणें ज्याची
प्रभा आहे अज्या त्याला अवे देव पहाते झाले १९. तो सज्ञ होऊन तेथें दीप्त
अप्राप्रमाण यद्ध कंत होता. त्यावेळीं आपल्या तेजाने जाज्बल्य झालेल्या मध्यांदिन-
सत सूय! प्रमाण त्या डानवास सवे भूर्ते पाह शकली नाहींत. ज्याप्रमाणें अशि औष्म-
नतच्या शेवट! उगवलेळ गवत जाळन टाकतो त्याप्रमाणं तो देत्य आपल्या तेजाने देव-
भ्रेष्ठांस जाळू ळागळा. देव व दानव यांचें सेन्य भयंकर आक्मोशञ व गर्जना करूं
ळागळ २०-२२ समंततः सर्वे आकुळ व मढ झालें. जे बलाढ्य हत्ती, घोडे, रथ यांबर
बसलळेळे झूर हाते. ते केवळ सवातम बाद्धि धरूनच, महारण सोडन गेळे नाहीत.
(रांच्या शरारांस पॅपेजून टाकण्हर तं यद्ध रोमह्षण झालें २३.२४. त्या देवदानवांच्या
युद्धात रक्तस्राव होऊन चिखळ झाला. मयरूवी मकरानें ज्यांस पीडळें आहे अज्ञा त्या
वारांत दिशाही कळल्या नाहींत २५. दानबांच्या त्या महारणांत मढ चित्त व ब्याकळ
झालेले वार मानाप्रकारचे शस््रयात एकमेकांवर करूं लागलें. ज्यांच्या हातांत शख्रे आहेत
अशा त्या विमूढांस आप्रका कोण न परका कोण हेही कळेनासे झालें २६. कोणी झर
कोणा झूरांचे करस धरून संग्रामांत दांल-ऑठ खात असळेळे शिर तोडता झाला ४९७
रणांत कित्येक झार टाकन वल्मासारले भयंकर बाहु व समष्टी यांनांच वीरांस
परस्पर मारूं ल्यमळे २८ हे राजन; योद्धयांचे प्राण हरण करणारें, भयंकर, ज्यांत स्वर्ग-
हार जणुं काय उघडल आहे असें, संकुठ, तमळ व महाभयावह यद्ध सरू
झाळ असतां २९. घोड्यावर शोडा, गजाच्य अंगावर गज, व वीरावर वीर चालन गेला
य़ा महासंयामांत शत्रेंस मारण्याची इच्छा करणारे वीर कांहीं विचार न. करितां हला
करूं लागले. पराक्रमाने संपन्न व महारथ देव आणि असुर यांनीं समरांगणांत प्राणांचे
हंब्नन करून. एकमेक्रांस मारले. ज्य़ांने क्रॅस.मोकळे सुटले आहेत, ज्यांची कवचे. फुटली
शु
२९४ मदवर्षिब्यासप्रणौतं श्रीहइरशिवंदापराणं ! [. अध्याय
हस्ते: पादेश्व सुध्यन्ते दानवाखिददीः सह । हरिग्तु निशितं महं पेषयामास संयुगे वर्स
तस्य धनुष: कोटिं छित्त्वा भूमृवपातयत् । पुतश्वापि प्रषत्काणां शतानि नतपदेणाम् ३३
प्राहिणात्सहसा तस्य दानवेडस्य संयरगे । तस्य देहविसक्तास्ते मारुतेन सम्रेरिताः $ शर ममा-
घेकाया विधविशु: पत्चगा इव पर्वते 1 स तेनिपा तेगावेः क्षरक्तिरसृगावलीः ३५ बभो देत्यो
महाबाहुमेतर्थाताभिवोत्सृजन । पुन%&यापे प्रषत्काणां डातानि नतपर्दणार् ३६ ततोइसिलोमा
संक्रद्धः प्रग्ृद्मान्यन्महा वनुः । रुक्समपुखांच्थ निशिततान प्रवयामास सायक्तान _ ३७ तेस्तु
सर्ससु विब्याथ स निळविषापमेः मात्रं । संच्छादयामास महाप्रोरेव पर्वतस् ३८ भूयः
संधाय च शारे मुसोचान्कसानिभम । झपुखे सूर्यसंकादी बाणमभप्रातिमं रणे ४९ तेन बाण-
भहारेण संयुगे भीमकरमणा । मुसोह सहसा देवो भूमी चाप पपांत ह ४० ततो हाहाकुताः
सर्ज देवे भूतलसाश्रिते । जगत्सदेवमावियरं यथार्कपतने तथा ४१ परिवार तु समरे तस्य
हत्वा महासुरः । एकिज्वत्सहस्राणि योघानां दानवोत्तमः ४२ जयाशत्रिया सेव्यमानो
दाप्यमान इवाःचळः प्रमरुह्म कामुक घोरं गतः शकरथं प्राते ४३ त्थेव तु महायद्धे
सकून्यावांश्वनावुभा । प्रयुद्धा सह घुरेण बालिना देवतारिणा ४४ बाणखडूगधनष्पाणिः
/--.___ >. मोद
ससर त्यक्तजा वत. | भासाय साडास्वनवं दृत्यः स्थित [गारारवाचल:; ४५ ततः शख-
आहेत, ज्यांचे रथ मोडले आहेत च धनुृष्ये तुटळीं आहेत असे दानव देवाशी हात ब
पाथ यांनीं युद्ध करूं लागले. इंद्राने संग्रामांत तीक्ष्ण बाण सोडला. तो देत्याच्या घन-
ष्याचे अग्र ताडून, भूमीवर पाडविता झाला. पुनः नमलेल्या टोकाचे शेंकडों बाण इंद्राने
समरांत दानवेद्रावर सांडले. वायूनें ज्यांस प्रेरणा केली आहे, असे त्याच्या देहावर सोड-
छेठे ते बाण त्याच्या शरीरांत अर्धेच रुतून राहिले. च त्यामळें त्रे पर्वतामध्यें जिरणाऱ्या
नागाप्रमार्ण दिसले. त्या क्षतयक्त झाढेल्या व रक्तास्राव करणाऱ्या गाझंनीं तो महाबाहु
देत्य धातूचा स्राव करांत असलेल्या मेरूप्रमाणें शोभला. इद्रानें पुनः पेरे नमठेल्या शंभर
बाणांचा त्यावर बघ कला. तेव्हां आसेळोमा रागावला. त्याने दसरे मोठे धनष्ये घेतलें
"त्याने ज्यांचे बध सान्याचे आहेत असे पाजळलेळे बाण इंद्रावर सोडले. सर्प, आग्रे
'रः्वा व्रत यांचाच ज्यांना उपमा आहे अश्या बाणांनीं त्यानें देवाच्या मर्मावर वेध केला
-व महा अभ्रानी परवताळा जपते झांकून सोडावे त्याप्रमाणे त्याच्या झारीरास
झाकून टाक ३०-३८. आसलाम्याने पुनः रणांत ज्याचा बुंधा चांगढा आहे
व जा सूयासारवा चकचकीत आहे, असा निरुपम, अंतक्तासारखा शर जोडन
दावर साड्या ३९. तेव्हां त्या भयंकर कर्म करणाऱ्या बाणाचा प्रहार झाला
*असतां देव एकाएकी मोहित होऊन भमीवर पडला देंवानें भंतलाचा
आक्य कळा असतां संव हाहाकार करूं लागले. सूर्याचा पात झाठा असतां जसें
"क्स इंद्रपात होतांच सर्व जग उद्भ झालें ४१. नंतर त्याच्या सर्व परिवारास मारून
'जेयश्रा सवा करू ळागळी असतां तो दानव दीप्यमान पर्वताप्रमाणे झोमला. त्या उत्तम
इनुपुत्नान तास सहस याध्यांन मारळें. -नंतर घोर धनुष्य घेऊन तो इंद्राच्या रथावर
पाठून गठा ४२,४२९. त्याचप्रमाण त्या अह्ययुद्धांत दोघे अश्विनीकुमार सेन्यासहवर्त-
मान दुवतांचा बलाढ्य शु जो वृत्र त्याच्याझीं घोर यद्ध करूं लागळे ५९ तेव्हां
>या हातात वाण, खहूग व धनुष्य आहे ब ज्यानें आपल्या जिविताची आजा.
म ्अखखजआ्बलह झससका 25
५७ ] भविष्यपर्व । १५१६
सुपाध्माय दिषता. लोमहषणम । ज्याघाषतलडाव्येच्य सर्वभूतान्यवेजयत् ४६ तत:
“- . सहृदटरासाणः शखरब्द वशुथुवुः । यक्षराक्षतदेवीचा वृवस्यांपे च नि:ःस्वनस ४३
गदातोमरनिख्रिशाशूलशक्तिपरश्वधा: । प्रगहीता व्यराजन्त यक्षराक्षसबाहुमिः ४८ ते: प्रसु-
क्तान्महाकार्थ: झघूलराक्तिपरश्वचाच । भलेववः प्राचिच्छंत भाोसमवेगरवेस्सथा ४७५ अन्तरि-
क्षचराणां च भूमिस्थाना च गर्जतास् । दारोबिब्याच कातराणि दुंवाना प्रियद दानात ८०
वृत्रासुरखजात्सृटेबहुधा यक्षराक्षसास् । निकुृन्तान्येव हरयन्ते शरीराने शिरांति च ०१
अथ रक्तमहाव्टिरभ्यव्षेत भेदिनईम् । गदापारिघभिन्षानां देवानां गाघसंभवा ५० प्रच्छा-
द्यमानं देवो वैर्वृत॑ भीमप.कमम् , दद्शुः सर्वभूताने भानुसन्तमित्रांशुभिः ५३ तीक्ष्णर-
शिमि रिवा दित्य; प्रतपन्सर्वदेवता; । आविध्यद्वळलवायक्रुद्धः सायकेमसंभेदिभिः ५४ नद्तों
विविधान्नादानदितिस्यापे सायके; । न मोहमसुरेन्दस्य दरयुस्रिद्दा रणे -५. ते$सिचर्म-
गदाभिश्रवपारेघप्रासतोमरे: । परश्वपेश्वशूळेश्व.ववषुर्महारथाः ५२ ततो वृत्रः सुसंकदधस्ते-
स्तदाभ्याइता बली । अभ्यवर्षच्छितेबाणिसन्त्सरवान्सत्याडकसः ५७ तेन वित्रासेता देवा
विमकोणमहायूधा: , घोरमातत्वरं चक्तर्वउासुरभयादिता; ५८ उत्सुन्यत गदाराक्तिटूलधि-
पररघाशनीन । उत्तरां द्दामाजम्सुख्रासिता इढकन्वना , शूलशाक्तिमदापाणिर्व्येढोरस्कॉ-
सोडली आहे असा देत्य संग्रामांत अश्विनीकुमारांपुढें येऊन पर्वताप्रमाणे निश्वळ उमा
राहिला ४५. त्यानंतर शाक्कूंच्या अंगांवर कांटा उभा करणारा शंख वाजवून प्रत्यंचेच्या
व तळहाताच्या घोषानें त्यानें सर्व भूतांस कांपविळें ४६. तव्हां ज्यांची अंगे रोमांच
युक्त झालीं आहेत असे यक्ष, राक्षस व देव यांच्या संबांनीं शंखाचा ध्वाने व वृत्रासुरा-
चाही भिंहनाद एकला ४७ यक्ष व राक्षस यांच्या बाहूंनीं ज्यांस. घारण केळे आहे अशीं
गदा, तोमर, निस्रिश, शूळ, शाक्ते, पन्झु, इत्यादि प्रहरणे फार शोभली. ४८. ज्यांची
शरीरे फार मोठीं आहेत अशा यक्षादिकांनीं सोडलेल्या शूळ, झाक्ते व परशु यांस वत्नाने
भयंकर वेग व शाद्ठ यांनीं तोडले ४९. गर्जना करणाऱ्या अतरक्षचर व भूमिस्थ फ्रिस
दृ्शन देवांच्या शरीरांस त्यानें शरांनीं वेध केला ५०. वृत्रासुरात्च्या हातांतून सुटलेल्या
बाणांनी यक्ष व राक्षस यांची ज्ञरीरं व शिरे बहु प्रकारे कांपलेढींच दिसू लागली ५१.
गदा व परिघ यांच्या योगाने फुटळेल्या देवांच्या गाऊापासून झालल्या रक्ताच्या महावु-
षीनं पथ्वीला भिजविलें ५२. दुवांच्या समदाकडून वढला जाणाऱ्या भयकर पराक्रमी
वत्रास सव भते किरणांनी केष्टित झालेल्या सूर्याप्रमाणे पाहती झाळीं ५६ ज्यार्च किरण
तीक्ष्ण आहत अशा आदित्याप्रमा्णे अतिशय संतप्त होणारा तो सर्व देवांस क्रद्ध होऊन
तीक्ष्ण व मर्मभेदी बाणांनी वध करता झाला ५४. पण विवेध आक्रोश करणाऱ्या दढ
बाणांनीं पीडल्या जाणाऱ्या अशाही त्या असुरश्रेष्ठाला रणांत म्च्छा आल्यर्चे देवांनी
पाहिलं नाहीं ५५. ते सर्व महारथ तरवार, ढाळ, गदा, परिघ, प्रास, तोमर, परशु,
शूल इत्यादिकांचा वर्षाव त्याच्यावर करीत सुटले ५६. त्यामुळं त्या बलाढ्य वृत्राला,
पीडा दिल्याकारणानें, अतिशय काघ आला. ज्याचा पराक्रम सत्य आहे असा तो त्या
सर्वे देवांवर तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव करीत होता ५७. त्यामुळें देव भ्याले. त्याच्या
हतांतलीं आयधं गळलीं आणि वत्रासुराच्या मय़ाने पीडलळेळे देवे घोर आते. स्वर करूं
ळागले ५८. त्या हढधन्व्यानें ज्यांस वास दिळा आहे असे ते गदा, शाक्त, शूल, क्रि,
१९६ महार्धिब्यासपरणीतं श्रीह रिवंदापराण 1 [. भग्वाच£
महाभज: । घावतंत रणे वृत्रखोसयानश्वराचरात ६० तत्रेकस्त महाबाहुरासे शलघरःप्र
खभ्पघावत इेत्येन्दं वुजमप्रतिमं रणे ६१ तमापतंतं संप्रेक्ष्ष निर्भिक्नामव कास्णस । व'स-
दन्पास्क्राम: पाऱ्य विव्याध सरसत्तमम ६२ सोडतिधिद्धा महेष्वासः शरेरमितविकमः ।
गदा जेप्राह वळवा ग्दायुद्धविशारदः ६३ तां. मगृह्य महाभीमामयःसारमयी टडढाम. ।
आझल्वना नहसागम्य तांडयासास बार््यवान्व ६४ दीप्यमानं ततः दहालमरवी, साविपुल रंढन ।
माव जटवजदत्यायसहसारामहषणम ६५ भंकतवा झूलं गदाग्रण गदायद्धविक्षारदः ॥
आश्वन सहताभ्यच्य गरुत्मानेव पत्नमम् ६६ सोंतरिक्षात्समुत्वःय विंध्य महर्त; भदास £
नामस्पापारासिक्षप ग्यिरश्टंगापर्या बली &७ गदयाभिद्दतः सोव त्यक््त्वा झूलमनत्तमस ।
फ्यात: सहसा तत्र यत्र युध्याते वासव: २८ फ्सजित्य तु संग्रमे आश्विनं भीमाविक्रसम ।
जयाश्र्या सन्यमाना वजा कुद्धे व्यवास्थतः ६९ [ २४८४ ] इति. श्रीम ० स्वि० हार०. भाई ८
वेञासुरात्करांत्क्षवणनं नास सप्तपेचादात्तमोःध्याय: ॥ ५७ ॥
वदापायन उवाच त तजंक' ठु महायुद्ध रणाजिर्देवसत्तमः । बुध्यते तह" देव्यन एक च-
कण घासता १ प्रच्छायय स्थपथा सुत्कोशंत्व. महाबल: । एकचक्तःय तेन्यं तच्छरव पेरदा-
[करव २ महाझुरा महावीया, महापादेशयोधतः । डाळानि च स्ंडीश्व क्षिपान्त स्म
महारण ६ तच्छूलवष छुमहददाशक्तिसमाकुलम ।. अविशहितिजेमुक्त दु्निंबार्ये चरा--
वीर ७७॥५00000100000040000-0200.0000- अन. &- णणाचणीशशाण0॥ 00 णा टाप -१५॥॥४५१५---८०---
पारघ, अशाने, यांस. साडून उत्तर दिशेक्त आळे ५९, नंतर शूळ, शाक्त क गदा यांस हातांत'
घेऊन, ज्याचा उर विस्तत आह, व भुजा' मोठ्या आहेत. असा चसाचंस भयभीतः करणारा
वच स्णात. सवार कळ लागला ६०. पणा इतक्यांत त्या दोन दुवाताळ एक तरवारू १ झूल
वारण करणारा महायाहु प्रभू स्णांत अप्रल्निम ठालेल्या वृनह्लुरावर धावला. १९. मदस्राका
करणाऱ्या गजाम्रमाण येगाऱ्या त्याला. पाहून, तीन; वत्सदंतांनों त्यान. त्या. उत्तम देवाच्या
कशावर प्रहार कळा ६२. त्यांचा; त्या महाधनर्धरला भरयक्कर वध. झाला. नतर तो आभित;
"िक्रसा, अलान व गडायुद्ध विशारद देत्य. गदेचें ग्रहण करता झाला ६३. लोंवंडाची
तारमय, हढ: व. आते भूर्यकर गढ घेऊन वः एकाएकी आश्वनाकूमारावर येऊन. तो.
त्यांत ताडण. करूं लागळा ६४. त्यानंतर अस्वान, आत. [वपुळ, हढ, रोमह्षेण, व ३0प्यः-
मान शूळ एकाएक; वतासुरावर सोंडला ६५ पण! त्या गदायु्धांच निपुण. असलेल्या
तेजाने गदच्या अग्नाने शूळाला तोडळें व. तो एकाएक अल्वीवर मळा, गरुड जसा. सर्पा--
वर झडप घालता त्याप्रमाणें अंतस्क्षांतन खाली उतळून आपला) मोठी गदा हाळवन
व्या बळवानान, ता पवताच्या शिखरासारदी माश्वनाकुलारावर सोडळी ६६,७६७. तिचा,
पहार झःला असतां अश्वी अत्यतन सूळ सांडून जेथ: इंद्र यह. करीत होता. तेथें सहसा.
भा दट. याप्रमाप्री म्यंऊर पराक्रम करणाऱ्या आस्वनाकूलातला स्म्ममांत परामत करून
जय कडून संवय केला जाणारा बत्र यद्धांम पस्थर उमा राल्ला ६९, इते. श्रीमहा ०,
'व० हार. भावे वजामुनत्कप्रवर्णन नामक पत्यवन्षात्रा अध्याय समाप्त, झाला ॥.५७
र नेरापार्यन:--- त्याच महायद्धांत. रणा! सनामक उत्तम देव बुद्धूमानः एकचक्र
रत्यार्शा युद्ध करू लावला ५. रथमा्गास आच्छादत करून मोठा तिंहनाद करणारा
ता. महाकल, एकचक्त,च्या सेन्यावर शर दाटे करता झाला २. महावीथवान् महा पट्यांनीं: ठु
युद्ध.करण,र, म.!. असुर त्या महारणांन सूळ. व. मुज्ुंडी. फक. लागले. ३. गदा व शाक्त,
न्य“
५८ |] इ भविष्यपर्व | _ | १९७३
चरे; ४ अन्योन्यसाभिवतन्ते देवासुरगणा यु.घथे । महाविशिखराकारा वीर्यवन्तो महार
बळा: '५ तुरंगामाणां तु शतं यक्त तस्य महारथ । मडहासुरवरस्येव हिरण्यकशिपोयाधे छ
हेषां चरण्यपातेन चक्तरनानेस्वनन च । तशय बाणनिपागेळ्य हता वे दातहाः सुराः ७ ततः
संळघाभाश्र्वञः रार: सम्ञतपद[ने; । सायुघानच्छिनत्कळधः दातशो$थ: सहुसखराः ८ बध्य-
माना: रात्स्ताद्य रथाडूरव्वाजतन; । नगखता$ पक्षय काचात्रददोदा नवा रणे ९ ततः
प्र यसाणांस्तानुअमश््य दत: सुता: । त्यक्खा बाणाचन्यवतन्त प्राहातवरायधा; १० ते
दिशा जिदिदाश्वेत प्रातिरुध्यप्रहारिण: । अभ्यन्ना% शिरते: सेखे-वान्दडातिसुता रभ ११ रणा-
जिज्याळेतं घोर परसं तिर्मतेजख्म । मुमोचाचखं महावाहुथनं नाम संयुगे १: ततः
शद्याण झूळाने नाशताने सहसख्रशः । अतिबरीयॅण महता दित्तिजः संप्रचाच्छरे १३
छिंत्वा झूळेन तान्स्सव[)कचक्रो मह!सुरः , अभ्यविध्यत ते साधं दक्वमिनिश्षितेः बारे: १४
अस्नवेशेन हत्वेव सोरख्रेस्तस्यानसेनिकाच । ज्वलितेरपरे; शोवित्ार्नावध्यत्सहस्शाः ७३७.
तेषां छित्नाने गात्राणि विखनान्त स्म शोत । प्रावबषीबांबुवडीाने डांगाणि घरणांभ-
ताथ १६ इंद्राशानिसमस्पर्शेनिपताद्धिरजिह्मभेः । दितिजेवध्यमानास्ते 39सु: सुरसत्तसा:, ७
एक चक्रोरथोतष्ठचवश्यद्रनयूथपर । वराभरणानेहुदान्समुउस्वनानेःस्वनान १८ मत्ता-
हने योचा य दावी ताल क र जल
यांनी व्याकुळ झालेला व देल्यांनीं सांडळेटा तो फार मोठा झूलवर्षाव देवांवंर पडा
तां चराचरांस दानेवाय हाता ४. याप्रमाण ते देवच व देत्य यांचे गण यद्धांत एच्मे-
कांच्या सन्मृख चालल. त सवे महा पवेतांच्या शिवरासारखं उंच आकागचचे, वीर्यवान व
महावळ हाते ५. त्यांच्या महारथांस शभर घोडे जाडले हाते. त्यामळे महाअसुरस्रेष्ठ
हरण्यकाशपूच्या रथाप्रभाणे तं सव य॒द्धांत दिसत हाते ६. घोड्याच्या पायांच्या ध्वनीत
चक्राच्या नेमांच्या स्वनाने आणि असुरसंघाच्या बाणांच्या आघाताने जृेंकडो देव
मळ ७. त्यानेतर रागावबलला व आयुधवान् एकचक्र वेगाने जाणाऱ्या, विचित्र व परे
नमठेल्या बाणांनं शेकडा व हजार शत्रना ताडू लागला ८. तोक्ष्ण शरांनीं रथ, हत्ती
व घोडे मारिले गेळे. देआांनींही रणांत कांही दानवांचा क्षथ ळा ९. तेव्हां आपले वीरे
शत्रूकडून मारलं जात आहेत अत पाहून द्िताच पच बाण टाकन व श्रेष्ठ आयधे घऊनं
घरतळे १०. ते दांतिजञ दुवांना रणांत, प्रत्यक दिझ्ञा व विदिशा यांस रोध करून, तीक्ष्ण
शगांनी मारात सटले ११९. महा पराक्रमी रणाजीने ज्वॅडित, घोर, परम ब तीक्षप तेजस्वी
मथन नांवाच अस्त्र संग्रामांत सोडले १२. त्याच्यापासून हजारां तीक्ष्ण अर्धं ब झूल
नंब्राळ, पण दितिज एकचक्र त्या सवास माठ्या आतिवीयान ताडता झाला १३. एक-
चक्र महा असर त्या सवास शूळाने तोडन दहा निक्ित शरांनीं रणाजीत वध का?ता
झाला १४. अखवेगाने त्याला मारूनच दुसऱ्या अस्त्रांनो व दुसऱ्या शीघ्र जाणार्या
जाज्वल्य बाणांनी त्याच्या अनचर सेन्यास सहस्रशः वध करता झाला १५. त्यांचा
छन झालल। गात्र रक्तसाव करू लागला. त्यासुळ पावसाळ्यांत जलस्राव करणाऱ्या पद
ताच्या ॥शखरासारखा ता [द्सठा १६ दुत्यांकडून इंद्राच्या अशना प्रमाणं ज्यांचा स्प्ी
आहे अशा सरळ जाणाऱ्या व अंगावर येऊन आंदळणाऱ्या बांणांनी मारले जाणारे
उत्तम देव आतेशय भयभीत झाळे १७. एकचक्र उथावर उभा राहून गजयथर्यास पाहता!
झाळा, त्यांच्या भअंगांवरील आमरण श्रेष्ट असून व्वनीदी भयंकर होता. समम्राच्या सबना-
१९ट महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवशापुराणं । [ अध्याय!
न्त्छबिहितान्ह्तान्महामाजराधा्शिताच । कुलीनान्वीर्यसंपज्ञायूप्रातिद्विरदषातिक: १९ शिक्षि-
तानूगजशिक्षाया मेरावतससान्युचि । न्यहनत्सुररोन्यस्य शजात गज इवासुरः १०
विक्षरन्तोी महानागान्भीमवेगारावा मदच । सपस्तनितनिधापान्म€ डी; नेत्र वात्थितास र
सहस्रसंमितान्दिव्याक्ांबूनदपारष्कूताच ! सुवर्णजालेबिततांस्तर््णादयवर्चस:२र* एकचक्रो
गदापाणिर्बलवान्गादिनांवर: । उत्सारयामास गजान्महाभराणीव सारुतः <३ निहत्य पदा
सर्वास्तान्मजान्गजमर्दनः । भूयो,श्व घान्स बली निरेक्षत महासुरः २४ झुकबण! उक्षवणा-
म्मय्रसद्यांस्सथा । पारावतसवणांश्व हंसवर्णात्तथेव च २५ मलिकाक्षान्विरूपाक्षाचक्तो-
व्ववणान्मनो जवान । अश्वमेन्यं महाबाहुस्तदप्रतिमगोरुषः २६ निषूदेयामास बळी गद्या
भीमाविक्रमः । रणाजिस्तस्य समरे कर्म दृष्टवासु/द्विषः २७ अचित्यविकमः श्री मानभ्य-
याद्देववाहेनीस् । गदायुद्धेषु छुहली रथेन रथयूथप: १८ हृष्टसेन्यो महाबाहुः प्रस्थितः
शक्तसान्धी । जिंशच्छतसहस्राणि रथानां बिनिहत्य सः <९ रणेडातिष्ठत देत्येन्दो विधम
इव पावक: । तस्मिक्नेव तु संग्रामे बळोना ! महासुरः ३० मृगव्याध महात्मानं योधयत्य-
जित रणे ! मृगव्याधस्य रुदत्य सःापारषदास्तभा ३ १ सस्रुत्पेतु्बल दृष्ट्या हुताभिसमते-
जस: । गजेमंत्तेरथेदिव्येबाजिनिश्व सहाजवेः ३२ असेश््व नाडातेर्बागे: इरेश्वानलसक्षिभे:
न्य विन
सारखा त्यांचा स्वन होता १८. मत्त, उत्तमप्रकारे सजविलेले, हप्त, ज्यांच्यावर महात
बसले आहेत असे, कुलीन, वीर्यसंपत्न, विरुद्ध पक्षाच्या हत्तीव आघात करणारे, गज
शिक्षेमध्यें उत्तम शिक्षित, युद्धांत ऐरावतातारखे अज्ञा हत्तींना पाहुन गजासारखाच
असुर देव सेन्यांतील गजांस मारता झाला १९,२०. तीन द्वारांनीं मद्स्राव करणाऱ्या,
भर्यकर वेगवान, मेघाच्या गडगडाटाप्रमार्णे ज्यांची गर्जना आहे, महा पर्वताप्रमाणेंच
जणुं काय उठलेल्या, सइस्रावधि, दिव्य, सुव गमाषित, सोन्याच्या जाळय़ांनी आच्छारदेत
व बाल सूर्याप्रमागे तेजस्वी अशा महा गजांस तो गदावानांतीर श्रेष्ठ, बलवान, गदा-
पाणि एकचक, वाय जपता महा मेघांस उडवतो त्याप्रमाणें दूर पळावेता झाला २१-२१.
याप्रमाणें गजांचें मर्दन करणारा तो बळी महा असुर गदनें त्या स वोस मारून पुनः
घोड्यांच्या संघास पाहता झाला २४. ज्याचा पोरुष आते निरुपम आहे असा तो महा-
बाहु पोपटाप्रमाणें ज्यांचा रंग आहे, आस्तलाप्रमार्गे ज्यांची अंगकांति आहे, मयुराप्र-
मारणे ज्यांची शरीरें विचित्र आहेत, पारव्यांप्रभाणे ज्यांचा वर्ण आहे, हंसाप्रमाणे जे
स्वत: झुभ्न आहेत, मह्लिकाक्षाप्रमाणे ज्यांचे नेत्र आहेत. क्रो'चपक्ष्याप्रमाणें ज्यांचे तेज
आहे अशा मनासारख्या वगवान् अश्वांस व देवांच्या सेन्यास पाहता झाला. २५,२६.
नंतर ज्याचा पराकम भर्यंकर आहे, अज्ञा त्या बलवानानें गद्देनें त्यांचा संहार केला. तेव्हां
रणाजे त्या देवशत्रचें समरांतील तं घोर कर्म पाहून पत्तफिरला व तो आ्रीमान् अचिंत्य पर-
कमी होता तरी देवसेन्यांत गेला. तेव्हां गदायुद्धांत कुशल अरुलेला रथयूथपाति, महाजाहूु
व ज्याचें सेन्य़ दृष्ट झालें आहें असा तो एकचक्र इंद्राकडे जावयास निवाला, तान लक्ष
सथीवीरांस मारून तो देव्येद्द धूमरहित अग्नीप्रमाणे रणांतच उभा राहिला. त्याच संग्रामांत
उठ या नांवाच्या महासुरानें रणांत अ्जिक्य असलेल्या महात्म्या मृगव्य़ाधाशी युद्ध
| करावयास आरंभ केला. तेव्हां मृगव्याध रुद्राचे महापारिषद गण भळास पाहून नुकत्याच
हवन कलल्या अग्रीसारखे लाल झाले. ते मत्त गज, दिव्य रथ, महाबेशवान् घोडे २७-३२),
५८ ] भविष्यपर्व । १९९
देहशुस्ते तता वारा दाप्यमानं महासुरम २ रशिमव*तसिवोययन्त सुतेजोरश्मम;ठिनम ।
मंग्रामस्थमहावेग समहातत्व महाबलम् :४ सहासति महोत्साहं महाकरायं महारथस | समीक्ष्य
तं महायांध दिक सर्वास्ववास्थितख ३५ ततः प्रहरणेर्घोरैराभिपेतुः ससततः । तस्य सर्वांयसा-
स्तीक्षणाः हारा: पीतसुख.: शिता; -६ शिरस्यद्विप्रतीकाशे मृगव्याघेन पातिता: । तेश्व
सतताभराविष्ट शेरे: शिरासि चार्पितेः ३७ उत्पपात तदा व्यास दिशा दद निनादयन ।
ततस्ते बिदशा वार: सरथः सज्जकारुंकः ३८ अनवन्राज संह: खं तदा स महाबल: ।
असुर च्छादयासास तं ब्याश्नि दारवृष्टिभिः ३९ वाटि मानिव जीमूनी निदाघान्ते धराधरम ।
अद्यमानस्ततसतंन संगव्याधेन दःनव: ४० चकार निनदं घोरसंबर जलदो यथा. । सदरं
सहसत्पित्य सुगव्याध एथ पराते ८० निपपात महावेगः पक्षवानागारिय्था | बमंज च ततो
देत्यो भम्ञेषाकूजरं रथस् ४२ मृगव्याधः पारित्यज्य स्थिती भमो महाबल: । विरथं ग्रेक्ष्य
रुद्र तु तस्य पारषदा: झुभाः ४. उत्थिता घोररक्ताक्षा व्योशभ्नि घुद्रपाणय: ] स त ते:
सहतात्याय वाढवा विसमळमर ४४ मुदरेरादेतोभाररवक्ष:परशुभिर्यथा । तेषां वेगवर्ता वेगं
नहेत्य स महारथ: ४० निपपात पुनभूमो सुपर्णलमांवेक्रमः । स शालवृक्षमत्पाट्य महा-
साख महाबल: ४६ सर्वान्गारंषदान्संख्य सूदयामास दानचचः । स तेदीजितदेहग्त रुधिरी-
कनक तश क ण नोक १७ हीण टक तक ९ १५०. कट. - ---*५५-०५ णा. 1“ नणी0 7 ८-५ 0४५ ल 000“00012022000.00.21.220..-.
अस्त्र, तीक्ष्ण बाण, अग्नीसारखे शर, यांस धेऊन त्याच्यावर गेले. त्या वीरांनी दीप्यमान्
1 असुरास पाहिळ ३३ आतेशय चकचकीत रड्मींची ज्याला माला आहे अज्ञा
गुक्त्याच उगवलेल्या सूयाप्रमाणं तो. दिसला. संग्रामांत स्थित असलेल्या, महावेगवान,
महाबळमान, महाधेयेवान, महामतिवान, महोत्साही, महाशरीरी व महारथ अक्ा त्या.
सव दिशांमध्य स्थित असलेल्या महा योड्धय्यास पाहून ३४, ३५ ते सर्व रुद्रगण घोर
प्रहरणं उचठन समंततः धावन आले. मगव्याधार्ने त्या दानवाच्या पर्वतासाख्याः
मस्तकावर सब लोखंडी, तीक्ष्ण, चीतमुख व पाजळलले शर मारले ३६. त्यांतील
'क्यावर मारललं सात बाण आंत शिरले असतां तो दानव चवताळन दश
'दिशांस नर्मदेत करीत झाकाशयांत उडाला. तेव्हां तो वीर महाबल देवही रथासह
धनुष्य सज्ज करून मोठ्या हर्षाने आकाशांत त्याच्या मागोमाग गेला. व त्या
'भअसुरास आकाशांतच भाणांना आच्छादित करून सोडता झाला ३७-३९, पावसाळ्यांत
वृष्टि करणास मेघ पवेतास जसा झांकून सोडतो त्याचप्रमाणे मृगव्याधानें बलास.
झांकून टाकिले. य रीतीनें दानवाला त्यानें पीडडें असतां तो आकाशांतच मघा-
प्रमाणे घोर गजना करूं लांगळा. तो अकस्मात फार दूर उडून जाऊन मोठ्या वेगानें
मृगब्याधाच्या रथावर येऊन आदळला. व त्यामुळें पक्षवातांनीं पर्वत जसा फुटतो
त्याप्रमाणें रुद्दाचा रथ मोडला. तेव्हां ज्याचें जू, दांडी इत्यादि सर्व मोडले आहे अश्या
'र्थाला सोडून महाबळाढ्य मृगव्याध भूमीवरच ( सालीं ) उमा राहिला. तो विरथ
झाला आहे, असें पाहून त्याचे शुभ पारिषद हातांत मुद्दर घेऊन व नेत्र लाल करून
आकाशांत उठळे. त्यांनीं अकस्मात् येऊन शुद्ध आकाशांत त्या दैत्याला वेढले ४०-४४,
आणि मयंकर परशूर्नी वृक्षाला जस तोडतात त्याप्रमाणं भयंकर मदरांनीं त्याला पीडलें.
पण त्या वेगवानांच्या वेगास प्रतिबंध करून तो गरुडासारखा पराक्रमी महारथ पुनः
भूमावर येळा. आणि ज्याला मोठ्याला शाखा आहेत असा एक साठवक्ष उपटन घेऊन
न
्ष्क मसह्हरपेव्यासप्रणीत श्री रिवदापुराणं । १ अध्याय
घपारप्लुतः ४७ दुस्युन दालवधेष्ठी वालळखय इवादितः । अथाश्पाठ्य गिरे: श्ध्गे हहे ति
छपादपस् ४८ जघान तान्पारिषदान्त्समरं दानवेश्वर; । ततस्तेषु च भझेषु “सहापत्पदचे |
बे ४९ बलं तदवडोषं त नादायासास वौ्यबान । अश्वेग्श्वान्गजेनांगान्याधान्याथरथा-
सखये: ५० दातवः सदयामास यगांतइन्तकवत्मजा: । हतरश्वेश्व नागेथ्व भमाक्षथ्व महा
रथे: ५१ निद्श्वाभवद्धमा रुद्धमार्गा समंततः । एवं बल! स देत्येन्दा मगव्याधश्व वीर्य-
वाचू ५२ यावे प्रवृद्धेॅ॑ बालना प्राभिज्ञाबेव वारणीे ५३ वेदांपायन उवाच ॥ तत्रेव
यथ्यते रुद्धो हितीयो राहडूणा सह. । विशरुतांचयिष लोकेष कोधात्मा ह्याजे एकपात ५४
तद्यथा सुनहबृद्धं तुखुलं लामहर्षणस् । आतात्मतिभये रोडे बीराणां जयामिच्छतास, ५५
देवदानवदेठेस्तु दुस्तरा कडाशाड्वला । शरीरसंघालवहा प्रसता छोहितापग्ा ५६ आज-
घाताथ संकुद्धो रुदो रोडाकातेः प्रशः । राहु शत्तभुखं यद्ध शञ्रसैन्यनिवारणम ५७
तस्य कांचनाचित्रांयं रथं साख्वं ससाराथम् । जघान समरे श्रीमान कुद्धो ठोऱयस्य
सहयके: ५८ तस्य पारिषदस्तवेकी डारशत्तया महाबलः । बरिभेद समरे हृष्टो दानवं तं स्तनां-
तरे ५९ स ।भिज्ञमा्ा रुदेम तथा पारिषंदेराप । स्टस्य रथमायान्सं स राहुर्दानवोत्तम; ६०
भममाथतळना शु सहसा कः धसूच्छतः । भिन्नगाचः शारेस्तीक्ष्णेः: स रुदठममितोजसम ॥
जाडी
क
क्क
त्यानं तो महाबलवान् दानव संग्रामांत सर्व पारिषदांस झोडपं लागला. रुदगणांनीं
ज्याच्य़ा देहास वेढळं आहे. व प्रहारासुळें ज्याचे शरीर रक्ताने माखळे॑ आहे
असा तां दानवश्रे्ठ नुकत्याच उदय पावल्या बालसूर्याप्रमार्णे दिसूं ळागला. नंतर तो
ठानवेश्वर पक्ष, सप व वृक्ष ब्रांसह पर्वताचे शिखर उपटन समरत त्या सर्व पारिषदांस
मारता झाला. त्यानंतर तं महा पा(रषद् पराभूत होऊन पळन गेळे असतां त्या वीर्यवा-
नाने त्याच बाका नाहिळेळ सन्य़ मारून टाकळे युगांती अंतक जसा प्रजांचा संहार
करिता त्याप्रमाणें तो दानव अश्वांनी अश्वांस, ग्जांनी गर्जास. योध्यांच्या योगाने
याद्धयास व स्थानीं रथांस नाहींत करूं लागला. मेलेळे घोडे, हत्ती, मोडलेले महारथ
व पडळल दव याच्या योगाने भूमीवरील माग समंततः बंद् झाले. याप्रमाणें वेत्येद्र बल
व वायवानू मुगव्यात्र असं ते दोघेही आतिशय बलाढ्य व उत्कर्ष पावडेले वीर मदस्राव
करणाऱ्या हत्ताप्रमाण युद्धांत झुंबठ ४५- ५३. वेक्वंपायनः--- त्याच संमामांत दसरा
सुंद्र राडा लढत होता. ता क्रोंधात्मा, अज, एकपात तिन्ही लोकांत प्रख्यात आहे. त्यांचे
तमु व रामइषण युद्ध झालें. जयाची इच्छा करणाऱ्या .बीरांचे तें युद्ध आते भर्यकर
हात ५४, ५५. त्यामुळं देव वदानव यांच्या देहांनीं दुस्तर झाठेळी व केस इंच जिच्या-
ताळ रोव,ळ आहे अशी शरीरसंघातास वाहणारी रक्ताची नदी पसरली ५६. ज्याची
साकत आतरय भर्यकर आहे अता प्रभु रुद्र अतिशय रागावला व त्याने य द्वांत शत्र-
सन्याच [नवारण करणाऱ्या शतमुख सहूवर अस्रांचा प्रहार केळा ५७. त्या देत्याच्या
बाणास्या यागनं कद्ध झाळेला श्रीमान् रुद्र समरांत ज्याचें अंग सान्यानें विचित्र कलें
आहे अशा त्याच्या रथास घोडे व साराथे यांसह नाहींसें करता झाळा पूट. त्याच्या एका .
बठाढ्य व दृष्ट पारिषदानें जरशाक्तिनें त्याच्या उरावर वेध केला ५९. तच्हां रुद्रानेंव
पारषदानाहा ज्याच्या शरीरावर क्षत केळे आहे असा तो दोनवोत्तम राहु आतिशय
विडला. क्रोधाने दहभान गवसरून त्याने अकस्मातू येत असलेल्या रुढाच्या रथास एक!
६८ ]] भविष्यपंत्र । कक २०१
रुन्दरपारषदाव्वयापि जधानाझुपंराकमी ६९ हतेदानवशख्येस्तु रुदेणामिततेजसा । रुडपारिष-
दान्त्सवान्निजघधान महासुरः ६२ वर्तमान महाधघोरे संग्राम लोमहर्षण । रुंधिरोधा महावेगा
'महानयः प्रसुछूबु: ६२ दःनवं समर रडा नीछांजनचयोपसस । निर्बिभेद दझारेस्तीहषणेमेरं
सूय इवाशाभः ६४ हतदानतसख्येत्व शाक्तिशूलपरश्वधेः । पातितेः पर्वता भेज्व दानवे: कास-
रापामः ६५ वतंसाने महाघार संग्राम लोमह्षेणे । महाभेरीसमदंगाना पणचवानां च न:-
स्वन: ६६ रोखवेणुस्वना!न्सत्रः संबथूवाळुतापसः . हताना स्वनता तत्र देत्यांना याप
नेःस्वन: ६७ देवानां चे तथा तब शुझ्टुवे दारुणां सहाच । तुरंगमखुरोत्कीर्णे रथनेनिसमु-
बॅस्थतम् ६८ रुरोध मार्गे योधानां चक्षूबे चं धरारजः । दोखपुष्पोपहारा सा तत्रासीय्यझ-
मदिना ६९ दुदर्शा दुर्विगाह्या च मांतशोणितकंदंमा । भसेःखड्गेगंदामभित्व शाक्तितीमर-
पटिशेः ७० अपावद्धे9श्व भप्रेश्व रथेः सांप्रामिकेहतेः । निहते; कुंजरेमत्तेस्तथा जिददादा-
वे: ७१ चक्राक्षयुमशखेत्य भगेरवानिपातितेः । बभूवायोधनं घोर पिडिताडानसंकुळस ७-२
उत्पेतुश्व कबंधाि दिसु सर्वांस संयुगे । अन्योन्यबद्धवेराणां देत्यानां जयशाद्धिनास ७३
'संप्रहारस्तथा सुद्ध दर्तताते भयंकर: । सेन्यानां सं प्रसुद्धानां जूराणासनिवतिनास ७४
थपडेनॅंच तोडून टाकलें. नंतर तीक्ष्ण शरांनीं ज्याचें माच फुटळं आहे असा तो पराक्रमी
'देत्य अनित बलवान् रुद्वास व त्याच्या पारिषडांस सत्वर प्रहार करता झाळा ६०,६१.-
आमित्त पराक्रमी रुद्रानँ मारलेल्या मुख्य दानवाकडे पाहून रागावलल्या महाअ-
सुणनें सवे रुद्रयारिषदांस मारिठ॑ ६२. तें महाघोर रापहषण युद्ध चालले असतां
रक्ताचे मोठे वेगजान् पाट वपहेळे. महा. नभा वाह लागल्या ६३. मेरुळा सूर्य जस्प
आपल्या किरणांनी वेध करतो त्याप्रमार्गे रुद्र काळ्याकुट्ट काजळांच्या ढिगासारख्या
त्या दानवास समरांत तीक्ष्ण शरांनी छिन्न-नित्न करून सांडता झाला ६४. मुख्य दान-
बांनीं शाक्ते, जल, परशु इत्यादकांच्या योगाने मारलेल्या देवांच्या शरीरांनीं व दुवांच्या
हातून मरून पडलेल्या दानवांच्या पर्वताकारी व कामरूपी शरीरांनीं रणभूमे भरून
गेळी ६५. याप्रमाणे तो महा घोर, लोमहर्षण संग्राम चालला असतां मोठे नगारं,
मरंम, पणव यांवा शब्द ६६, शत, ब देण यांच्या घ्वनींने मिश्रित झाला असतां
अति अद्धत भासला. मारले गेढेल्या व हणूनच आक्रोश करण्याऱ्या देत्यांचा ध्वानि ब
तशाच आत देवांचाही फार मोठा दारुण आकडा ऐकू येऊं लागला. घोड्यांच्या खुरांपासून वर
उठलेळें ब रथांच्या चाकामुळेंही उघळठेळें पुथ्वीवरीळ रज ( घूळ ) योस््यांच्या नेत्रमार्गीस
च्छादित करतें झालें. ती युद्धभामे शस्र हाच जिवा पुष्योहार आहे अज्ली झाली ६७-९९
तिच्यामध्ये मांसव रक्त यांचा चिखल झाल्यामुळेंती दुर्दशा व दुष्प्रवेश्या (पहाण्यास व प्रवेश
करण्यास अयोग्य ) झाली. तुरलेढों खड, गदा, शक्ति, तोमर, प्रास, पट्टे, मोडलेले व
फोंडलेले सांग्रामिक रथ, मारलेले मत्त हत्ती तसेच मेठेळे दूवव दानव, चक्र, अक्ष, जूंव मोडून
पडलेली शस्त्रे. यांच्या योगाने ते रणांगण ( किंवा युद्ध ) घोर झालं. तं मांस खाणाऱ्या
प्राण्यांच्या योगानें मरून गेळें ७०-७२. त्या संग्रामांत समंततः सर्ब दि्शांमध्ये परस्पर
वेर बांधलेल्या व जयाची इच्छा करणाऱ्या देत्यांची (व देवांचो ) कचंधे उठली
७३. उत्तम युद्ध करणाऱ्या सेन्यांचा व रणांतून म परतणाऱ्या शूरांचा तो संप्रहार
युद्धांत आति भयंकर सुरूं झाला ७३,७४. एकपाद् अज व महात्मा राहु. यांचे घोर युद्ध
२६.
२११२ मह्षिव्यासप्रणीत श्रीहरिवंरोपुराणं [ अध्याय
अजल्य चैकपादस्य राहोश्रैव महात्मन: । तेषां ठु तत्र पततां कुद्धानामतिंनिः स्वनः ७
उददर्त तामन्तकाळे सहुजाणां तु शुधुंवे । तत्रेकस्तु र स्लादा अपात्टता, सहान! .5६
बिभेद केशिनं शक्तऱ्या गदापारघशूळभृत् । नानापरहरणा घोरा भामाख्या भीमविक्रमा; ७७
निष्पेतू रुददायेता महापारिषदास्तथा । रथमास्थाय च श्रीसांस्तधकांचनकुंडल; ७८
दानवेः संवृतः केशी युध्यते बुद्धदुर्जयेः । तस्य संग्रामश्षोण्डस्य संग्रामाग्रे य॒युत्सतः ७९
नष्पतुरुप्रवायस्य न्वालाःप्राबंतता सुखात । स तु सिंहषभस्कन्धः शादेळससविक्रमः . ८०
महाजलदततकाशा सृदगध्वांनान: स्वनः । तस्य निष्पातमानस्य दानवेः संवृतस्यच ८ १
बभूव सुमहानोड: क्षामयंश्रादिवे यथा ।.तेन शब्देन वित्रस्ता त्रिद्शानां 'महाचमूः ८२
मुसमरालमहरणा यादुमवाभ्यवतत | तेषां च देवदेत्यानां ययत्सूनां परस्परस् ॥ सान्नपातः
उतउळा रांडा लाकभयावहः ८ २2 तषा यद्ध महाघारसजल्ञे लामहषणम ।' दुंवदानवसं*
साना प्राणास्त्यक््त्वा सहाहवे । सवे ह्यतिबला: शूरा सर्वे पर्वतसक्षिभाः “८४ सर्वे सर्वा-
सखावदास; सव सवायुधाद्यताः । घरिद्शा दानवाश्वेव परस्परजिघांसव: । तेषां घे नद्तां
शब्द: संयुग संघाने: स्वन: ८९ शुशरुवेशतिमहाधोरख्वरस्थावरकंपनः । रेणुश्वारुणसंकाशी
भाम; स ससपथ्वत ८६ उद्धूतो देवदेत्यो घेः संरुरोध दिशो दश । अन्योन्य रजसा तेस
काशयारुणपाडुना ८७ संवृत्ता बहुरूपेण दह्शुर्न च किंचना । न ध्वजो न प्रताकाश्य नवमं
य र आत अड त ककत
बाढळ. -कुद्ध हाऊन युद्धांत धावणाऱ्या त्या सर्व शरशंचा सिहनादूु, भूतांचा विनाग-
काळ असता हाणाऱ्या समुद्रांच्या गजनेप्रमाणे ऐक येऊं ढागला इतक्यांत तेथे एक
झुधूमराक्ष या नांवाचा श्रीमान् ब महाबलबात रुद्र केशी दत्यास शक्तान वेध करता
शाळा. त्या रद्रान आपल्या हातात गदा, प्राथव शूल यानाहा धारण केलं हात. त्याच्या
यामास त्याचे नाता आयय़ुथं घेतलेले, धोर भ्यकर प्रराक्रम करणारे भीम संज्ञक रुद्र
प्रय पारषड शतवर चाल करून निघाले. ज्यांच्या कानात लाळ सान्यांची कुंडल आहेत
असा श्रीमान् केशी देत्य य॒द्धामध्ये दर्जय असलल्या दानवांकडून परिवेष्टित होत्साता
"स्थावर बघून युद्ध करूं लागला. संग्रामाच्या अग्रभागी युद्ध करणाऱ्या संग्रामक्रालळ बं
उग वायवात् कशीच्या तोंडांतूत फार मोठाल्या ज्वाळा नंब्राल्या. सिंह ब वृषभ यांच्या
व्ायासारखे त्या दत्याचें खांदे होते. शाई ळासारखा विक्रम 'हाता ७५-८० त्या वेगानें
चालन येणाऱ्या व दसऱ्या अनक दानवाकडन वों्शिति झालळ्ल्या दानवाचा महामधासा- |
"रखा अथवा मदंगध्वतीसारखा फार मोठा जभुवनास क्षुन्ध करणारा नाद झाला. त्या महा.
“शब्दान देवांची मोठी .संना भयर्भात झाला ८१,८२९. तथापि वुक्ष व पाषाण हींच ज्यांची
आयुष आहेत असे ते सर्व य॒द्धासच प्रवत्त साल. पर्स्पराशीं युद्ध करण्याची इच्छा कर- |
णाऱ्या त्या दव-देत्यांचा संग्रामप्रसंग आतितम क रादर व्र ढाकभयावह झाला ८३. महा-
'समामांत प्राणांची आज्या सोडन छढणाऱ्या दुवदानव संघांचे महाघोर व सांमहषंण यद्ध
लाळ. परस्परास मारण्याची इच्छा करणारे ते सर्व देव व दानव आति. बलाढ्य,
घर, पबेत सहश सर्व सर्वाश्रवेतते व सर्ब, सर्वे आयचें उचळून सज्ज झालेळे.
राते. रणागणांत घनघोर सिंहनाद कस्पाऱ्या 'त्यांचा मेघांच्या गडगडाटासारखा
'महाधीर व स्थावर--जंगमास कापावणारा 'ध्वाने ऐकू येऊं ठागलळा. अरुणासा-
स्या ढाळ प्रण समयंकर धूळ वर उडाढी ८७ ८६. देव व-दुत्य यांनीं उडविलेल्या
ष्व्युा : _ भविष्यपर्ब । २०६
तुरगोडपि वा. ८८ आयुध स्यन्द्नो वापि इृश्यते नेव साराय: । स शब्दस्तुसठस्तेषासन्योन्यं
ससधावताम् ८९. श्रूयते तुसुलः शब्दो न रूपाण चकारिरे ९० ७नवास्तत्र संक्ुद्धा-
दानवानव. जवरे ।. शा जिद्शांश्रवेव निजधनुस्तसुळे तदा ९५ न. परांश्व विाने-
भन्तः. स्वांश्व. युऱ्छ्धे महासुराः | रुधिराडा तथा चक्तमीदिनी च महासुराः ९२ ततस्तु रावेर
रांधेण सासंक्तखादत रजः । शरीरदशातसंकीणं बभूव घरणीतठस «३ डाळशक्तिगदाखड
पार घभासतामरः-।. बिदृशा दानवाश्वेब जधघ्नुरन्योन्यमाहवे ९४ बाहुभिः परिघाकरिनिंप्नन्तः
पारघत्तथा । रूडपारिषदान्सवान्त्सूद्यान्त स्म दानवाः. ।. रूदपारिषदा्स्वेव महाद्रममहा*
इसाभः ९५ विंदारयत्षतिक्रस्य' शाखे व्यादित्यसानेभेः । एतास्मव्षन्तरे कडधः केशी दानव-
सत्तमः< इसप्रासमर्ष!। घोर: सःस्वान्यनीकााने हर्षयन् । तेषां परससंक्रद्धो बत्रमखहदीरयत ९७
वज्रेगाचेण: दिव्येन शाखेग च महात्सना । महापारिषदाः सर्वे निहता यथि दुर्जयाः ९८
वज्रपख्रपी!डिता भ्रान्ता. रुदपारिषदा युथि । विप्रकीर्णदुमाः- पेतु: होला. वजहइता इव ९९
एव सुतुखल युद्धमभवलुःसहर्षदम । केशिनः.सह रुमेण तदद्धुतमिवाभवत् १०० [ २५८४]
इत श्रामहाभारते. खिळेषु हरिवेशे. भविष्यपरवाणे बासनप्रदुर्भावे केशिरुवयुद्धकथनं नामा-
दृपंचादात्तमो$ध्याय: ॥ ५८ ॥
बेंशपायन. उवाच ॥ वृषपर्वा तु. देत्येन्दी विश्वसद्धुतदर्दानळः । निष्कुभ योध्यामास.
आ या चा या द क य च
त्या धुळीने दश दिशांस ब्यापलं.. दोन्ही सेन्यांतील वीरांच्या पायांपास्ून उडालेल्या
त्या. रशमा लठाल-व शुभ्र. वसत्रासारख्या बहरूपी रजानं व्यापल्यामळें. कांहीं दिसेनासॅ-
झाळ.. ध्वज नाहा; पताका. नाही, कवःच नाही, घोडाही, नाहीं ८७, ८८, आयध नाहीं
स्थ. नाहीं व. सारथीही. दिसत. नाहीं, असे झालं.. एकमेकांवर धावणाऱ्या त्यांचा तो तमळ
शाहू मात्र एंकू. येत होता पण. रूप. द्सेनासं. झालं ८९, ९०. त्यावेळीं. रागावलेले. दानव.
छानवांसःच. मारूं लागले व. कांहीं एक. दिसत. नसल्यामुळें देव. देवांसच. मारूं लागळे ९१..
शजूंना न. मारतां आपल्या लोकांनाच' मारणाऱ्या मह्य दानवांनीं पृथ्वीला. रक्ताने लाल.
करून सोडलें ९२. त्या रक्ताच्या ओघानें उडणारी धळ. खालीं बसली. धरणीतल शेकडो
मृत. शरीरांनीं भरून गेळें ९३, देव व. दानव. यद्धांत घूल, शाक्ते,.गदा, खड्ग, परिध
प्रास, तोमर यांनीं एकमेकांस. मारे. ९४. दानव परिघांच्या आकारांचे बाहू व. पारध.
यांनीं सर्वे. रद्रपारिषरांस मारूं. लागळ. व. रुद्रपारिषिदही उलट महा. वक्ष वः मठा पाषाण
यांनीं. दानवांस मारीत. सुटले. ९५, सूयसारख्या शस्त्रांनी त्यांनीं: परस्परांचे आक्रमण
करून विदारण कल.. इतक्यांत दानवोत्तम. केशी क्र. झाला. ९६. संग्रामाची. ज्याला
आतेशय. होस. आहे अज्ञा घोर देत्यानें आपल्या सेन्यांस हर्षयक्त करीत शात्रंवर अतिशय
रागावून. वन्न अस्न साडलं. ९७. त्या. महात्म्याने वज्नास्राने वः दसऱ्या. दिव्य झस्रानें. सर्व
दुय. महा पारिषर्दांना यद्धांत मारल. ९८, वज्राश्नानें पाडित वः त्यामळे. आन्तः झालेले
रुद्गाचे. पारिषद वज्नाच्या आघाताने: ज्यावर वक्ष भले आहेत- अशा अस्ताव्यस्त. होऊन
पडलेल्या पवताप्रमाणं. युद्धांत पडले ९९. याप्रमाणे केशीचे रुद्राशी, आते. तमठ ब. लो-
मह्षेण युद्ध झालें. खरोखर ते. एक मोठें अद्धुतच. होतें १००. इति श्रीमहा. खि ह्रि
- भवि. वामन. कशिरुद्रयुद्ध कथन नामक अहावत्नाबा अध्याय समाप्त झाडा | पूट 1
- बेशंप्रायनः-- वूषपा. दृत्येंद्र ज्याचे. दशन अद्धूत आहे व. लालसूर्यासारखी अंग-
२ सहर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदशापुराण । | भअथ्याब&्
ळोविाकयरमयानेपा ९ क्रॉधयाचछितवक्रस्तु पुन्वन्परमकासकस् । धनूष प्रक्ष्य हाचर्णा
साराच त्वारेता नवीच २ अभेव तावत्वरिते नय मे सारथे रथस् । एते देवाश्व साहता
बान्ति नः ससरे बलम् ३ एताजिहन्तमिञ्छासि समरश्लांधेनो रणे । एताहे दानवानाक
कुताच्छिडनिदे सहत् ४ ततः मजाविताश्देन रथेत राथनावरः । अरीनभ्यहनत्क्रडः रारजा-
हाव: न स्थातं देवताः शक्काः किं एनयाडुमाहवे । वृषपदष्षानामद्माः सव एवा-
इभिदुडडुः & तान्यत्युवशसाउन्नान्वेवस्वतबशंगताच । सम!क्ष्य निहतान्ज्ञात (नवतस्थे महा
सुर: ७ दृष्टवा तं तज निब्कुंभं सर्वे ते जिदशोत्तरा: । सनत्य साहेता; सद मुत त पर्यवार-
यच ८ व्यवस्थित तु निव्ळुंनं दृष्टवबा निद्वासत्तमच । बभूवर्थलवन्तो वे तस्याल्लबलत-
जता २ वषप्वई त शोळाभं निष्कुंभं समरे स्थितम् । महेन्द इव धारा: शरवषॅरवप्तकरव १९०
आविस्तयित्वा त राराज्छरीरे पातितान्बहून । स्थितश्व भसस श्रामान्त्ससन्यः समहाबल' ११
संप्रहस्य सहातेजा वृषपर्वाणमाहवे । अभिदुद्राव वेगेन कपय्विव मोंदनास १२ तस्य |
त्यावाइसानस्य दोण्यसानस्य तेजता । बभूव रूप दुधेष दातस्यव वभाब्सा, 2३४ रथ
त्यक्त्वा महता: सकोधः संमपदात ।उक्षडत्पाटयासास समहाताठ महाच्छूयच १४ तत-
अ्रविस्षेप ते वुक्षे निष्झुभो बषपर्वण: । ते ग्रहीत्वा महादक्ष पाणिनेकेन दानबः १५ विनय
टा टमाडाचानाळाळयचा . “याचया
1 अ
कांति आहे अज्ञा विश्वेदेवाशीं य॒द्ध करूं लागला १ ज्याचें तोंड क्रोधाने उग्र झालं आपे
असा तो देत्य आपलें मोटे धनुष्य हालवीत शत्रूची धनुष्यें पाहून माठ्या त्वरेने सार-
थ्यास हणाला २. “ सूता, येथेंच माझा रथ सत्त्वर ने. कारण हें देव एकत्र जसून
आपच्या भैन्यांस यक्कांत मारीत आहेत ३. रणांगणांत समराची इळाघा, करणाऱ्याः यांना
मारण्याची मी इच्छा करीत आहे. कारण यांनींच हे मोठें दानवांचे सन्य ठछिद्रयकत केलें
आहे 7? ४. त्यानंतर सारथ्याने ज्यांस वेगानं चालावेलं आहे अशा रथान तो रथ्यांतील-
श्रेष्ठ व क्रद्ध महाअपुर शरजालांनीं त्यांस मारूं लागला ५. देव त्याच्यापुढे नुस्ते उभे.
राहण्यासही समर्थ नव्हते मग यद्ध करण्यास कांठून समथ असणार 0 बषपव्यांच्या
[णांनीं ज्यांची अर्ग फडलीं आहेत असे सवच देव पळाले &. तेव्हां आपल्या ज्ञातीचेः
बरेच लोक सलत्यवशश होऊन सूर्यपत्र यमाच्या अधीन झाले आहेत व त्यांस देत्यांनी
मारहे॑ आहे अर्से पाहून निष्कुंभ महादेव रणांत उमा राहला ७. तो एकटाच
तेथे आहे, असें पाहून ते सर्व उत्तम देव जसून सत्वर त्याच्या सर्भावार येऊन
उभे राहिले ८. याप्रमाणे उत्तम देव निष्कुंम व्यवस्थित होऊन राहिला आहे,
अते पाहून ते सर्व त्याच्या अखवलतेजानें बलवान् झाळे ९. पण वृषपर्वा
'समरांत उभ्या राहिलेल्या पर्वततल्य निष्केभास पाहून मटद्र ज्ञसा धारांनी वष्टि
करतो त्याप्रमाणें शरवष्टि करू लागला १०. तथापे शरीलवर येऊन आदळत. असलेल्या
अनेक शारांकडे लक्ष्य न देतां तो महाबलवान् व श्रीमान् देव सेन्य़ासह सन्मुष उमा
-राहिळा ११. तो महातेजस्वी वीर हंसून युद्धांत पृथ्वीस जणे काय कांपवितच वेगानं
'वृषपर्व्यावर धांवळा १२. धांवत येणाऱ्या व तेजानें दीप्त होणाऱ्या त्याचें रूप दीप्त सूर्या-
प्रमागें दुर्घर्ष झालें १३. रागावलेल्या त्या महातेजानें रथाचा त्याग करून मोढा उंच.
-महाताल वक्ष उपटून घेतला १४ आणि तो त्या वषपर्व्यांवर सोडला. तेव्हां ल्या वीर्य-
वान दानवानें क! हातानें त्या महावुक्षास वरून मोठा भयेहृर नाद करून व त्याला
५६] भरविष्यपर्य । रक
शझुसहानाद भामायत्या अभ वायवान । स गजान्सगजाराहा*मसरथाचसेाथनस्तथ १६
जधघान दानवस्तन शााखना त्रदशास्तदा । तसन्तकामव कळू समर प्ाणहारणस . ५
वृषपत्राणसासाय आदा बमदुडव: । तमापदन्त सक्कर निद्शाना भयावहस श्ट
आडक्य धन्ञा ।नष्कुमत्र्वुक्राध च ननाद च । स तज निदितिर्बाणेख्रिशक्रिमर्मभादामि १९.
नानभद महावाय नध्कुभा दानवाधपसू | शारशाक्ताभरुभपाभ दत्यानामांधप प्रथय -०
बिड: संसमरसध्यस््था रावर प्राबववटहु : डाट्टदझा मक्तकरदास्ते भअसदपाः परजता$ २ शै
्व्सन्ता दइदव; सव भयाहू वृषपवणः । अन्यान्य प्रमसन्थस्ते त्रासता वृषपनरणा २२ पक्च-
बका सुतावझा:ः प्रक्पमाणा छउहुडडः | त्यक्तप्रहरणा: सव कुतास्तं वृषपबणा २ ४ सभ्रास
युद्धशाण्डन तदा [निष्कुंभसेनिका, | तवे तु महावीर्यः प्रहादः कालमाहवे २४ योघया-
मस रक्ताक्षा [हंरण्यकांरापाः छझुत> । तस्य दाननवॉरस्य यद्धकाठ जयाकचा ऱ्प्
चकार त्वरया युक्ता नागवा ब्जयाबहा$ । दु्तावान तपयंता माहमाणाश्व नमस्यतः£ २ |.
खपान्यगन्थप्रातंबहा मारुतः सुरानवबब। | सजश्र्व बाबधाथ्वञजा जमजयाथंसाभंमातता: २:
दुह्य शुभ सूद्धन्याबबन्याशना: स्वयम् । काळत सह संग्रासे अयुद्धस्य महात्मसः २८
द्स्यातबावस्य शान्त चक स भागव ः । दरा दाष्यसहसख्राणि भागवस्य महा-
त्मन, २५ यान दानबवाराणीा जपषु गशान्तमचुत्तमास | अथवाणमधां द्ञ्य नँह्यसंस्तव-
-लकॅललसलससलितित-..________________-
गरगर फिरवून गज, गजञावरीळ वीर, रथांसह रथी, व इतर देव यांस त्याच वक्षानें
साडपून काढळ. यमाप्रमाण रागावलेल्या ब समरांत प्राण हरण करणाऱ्या १६, १७. त्या
वुषयब्यास प्राप्त हांऊन देव पळं लागले. देवांना भयावह असलेला तो थेत आहे, असं
पाहून वनुधर नष्कुम रागावला व सिहनाद करूं लागला. तो महावीर्यवान देव त्यावेळी
तास ममभंडक तोहेगा बाणांनी दानवाधिपास वेध करता झाला. उग्र शरशाक्तींनी त्यानें
देत्यांच्या आधिप प्रभूस पीडढें १८-२० तेव्हां विश्वेदेवाकडून विद्ध झालेला तो देत्य
समरात उभा राहूनच पुष्कळ रक्तस्राव करूं लागला. पण त्याला पाहन देव
उाद्वम झाल. त्यांचा सव दप भम्न झाला. ते सर्वे पराभव पावळे आणि केंस मोकळे सोडन
धापा टाकीत वृषपळ्यांच्या भयानं पळत सुटले. त्या देत्यानें ज्यांना मिवविठे आहे असें
त पळता पळता. आपसांतच एकमेकांस मारूं लागले. २१,२२ अतिशय उा2म़ झालेले
दव पळत असतांना वारवार तडे फिरवून मार्गेपहात होते. वषपर्व्यांने त्या सर्वांना आयध-
राहत कळ. याप्रमाण युद्धांत नेष्णात असलेल्या देत्याने निष्कंभाच्या सेनिकास परा-
भूत कळ. तेर्थच [हरण्यकशिपूचा महावीयंवान् पुत्र प्रहाद डोळे लाळ करून संग्रामांत
कालाझा [भडला. त्या दानववीरांच्या युद्धकालीं भार्गवानें मोठ्या त्वरेने यक्त होऊन
विजयावह जयाक्रेया केल्या. त्यानें अग्नीला तप्त करून जाह्मणांना नमस्कार
कठ, अझात होम केलल्या वायु आज्याचा सुंदर गंध वाहून नेऊं ठांगलळा. विज-
याकारता नानाप्रकारच्या दिचित्र पुष्पमाळा अभिमंत्रित केल्या २३-२७.
व शुक्राचार्याने स्वतः त्या प्रऱ्हादाच्या शुभ मस्तकावर बांधिल्या. रणांगणात
'कालाशीं घनबोर यद्ध करणाऱ्या आतिवीर्यवास महात्म्या प्रसादाची भर्गवानें
शात कठी. महात्म्या भागवाचे दहासहस्र शिष्य होते २८,२९, त्या सर्व शिष्यांनी दानव
वीरांची अत्युत्तम शांति जपदी, वेद्सूक्तांनी सांगितरेळे दिव्य भथवाण, रणप्रवंशास
२५०६ समहचिंब्यासप्र्णीत श्रीहरिवंदापुराण ( झषज्याय£
चोदितस् ३० रणप्रवेशतडशं कर्म वेजयिकं कुतस् । ततः संवांख्रावेदुषः समरेष्वानव-
तिंनः ३१ विद्यया तपसा यक्ताः कृतस्वस्त्ययनाकिया; । धनुहस्ता; कवा चना वगनाप्लुत्य
दानवा: | बालमभ्यच्य राजान प्रय्हाद ए्यवारयन 2२ ढऱस्थाय परस दव्य रथ पररथा-
रुजम. । नानाप्रहरणाकीणे सचक्तसिव फ्वतर. ३३ तहट्ठझूव सहूतन छवाडतास्फाटताकु-
खस । मरा: राखरमाकाण यारिवाबुपरागमस इ खाज» प्पळाजयानासासच्य सावध
इषंताः । बान्धवान्सपारत्यज्य [नपतान्त रणाम्रया» ३१५ समहायुवयधर० श्रासान्छभवसधरः
प्रभु: । सतनुत्रशिस्त्तागो धन्वी परमदुर्जयः ३६ सिंहशावूलदर्पाणा नदता. किकिणाकि-
माम् । सस्य देस्यसहसत्राणि प्रयान्त्यग्र महारण ३७ सन्यपक्षरातास्तस्य रथा, परसदुजया?
सप्तातरच सहसा गजास्तावन्त पव च ३८ सध्ये व्यहाद्रस्थस्तु काळनताससहासुरः ।
थनावस्फारयामास ननाद प्रबहास च ४१५६ तास्मळ्छतसहस्ाण पुरा यान्त सहाययतः ।
दानवानां बलवतां दाकप्रातमतेजसाम् ४० स समं बद्ूमानस्तु पक्षाभ्यां विस्ततो महान !
अभयद्ानवव्यही दुर्भेयः सर्वदेवतेः ४, ष्टी रथसहस्रााणि दानवानां धतुभूतास् । नाना-
प्रहरणांना च पारसाण न वयते ४२ गदा्फपारघाताखराः शूछछदरपा दरा: ।॥ प्रगृहातव्य<
राजन्त दानवा: पर्वतोपमाः ४३ गर्जन्तो विनदन्तश्व विक्ोशन्तः पुनः पुनः । अयुध्यन्तः
साजेसे व विजयप्रद् कर्म त्यांनी केलें. त्यानंतर सर्व अखांस जाणणारे, समरांत न परत-
णारे ३०,२३१. विद्या व तप यांर्नी युक्त, ज्यांनीं स्वस्त्ययन किया केठीं आहे असे. धनु-
धुर. व कवचे घातलेडे असे दानव वेगाने वर उडी मरून आपला राजा जो बाले त्याचे,
अर्चन करून पऱ्हादाच्या सर्भोावार येऊन उभे राहिळे ३२. चक्र्युक्त पवतासारख्या
शात्रंच्या रथांस पीडा देणाऱ्या, नानाग्रहरणांनीं युक्त असलेल्या, दिव्य व परमरथावर
हाद बसला होता ३३. दोन घटिकांमध्येंच ते. रणांगण वीरांचे सिंहनादू व बाहु. मांड्या:
इत्यादिकांवरील तलप्रहार यांच्या नादाने आकुल झालं. वर्षांसमर्या ढग आले असतां
मेरूचे झिखर जसें व्याप्त होतें त्याप्रमाणे तेथील आकाश रजादिंकांनी' भरून:
गेळें ३३,३७४. कमलांच्या पाकळ्यांच्या माळा घालुन अतिशय भूषित झालेले. रणाप्रियः
बीर आपल्या बांधधांस सोइन रणांत चालले ३५. त्यांच्यामध्ये महा. आयुधे. घारणः
करणारा, श्रीमात, शम कवच घातळेला, तनत्र व शिरस्राण युक्त, धर्स्वी व | परमदुर्जया |
प्रम प्रसाद होता ३६. त्याच्यापुढे महारणांत सिंह व शादूळ यांच्याप्रमाणे. ज्यांचा
दर्ष आहे असे सहस्रावाथे देत्य जात होते. त्याच्या बाहनावर लावलेल्या, क्षुद्र घंटा
वाजत होत्या ३७. सेन्य पक्षामध्ये असलेले त्यांचे परम दुर्जय सत्तर सहस्र र्थ. क तित-
कॅच गज हांते ९८. व्यहाच्या मध्यभागी कालनेमि महाअसुर होता. तो आपल्या: धनु-
व्यास सज्ज करून मोठा सिंहनाद करूं लागला. व आतेशय हसला ३९, त्या महा
तेजस्वी देत्याच्या सैन्यांत दृंद्रासारवें अप्रातेम तेजस्वी व बलाढ्य एकलक्ष, दानव
होते ४०. एकसारखा दोन्ही बाजंनीं वाढणारा तो दानवांचा मोठा. विस्तृत. व्यूह सव
देवतांस दर्भेच होता ४१. धनष्ये धारण करणाऱ्या दानवांचे स्थ साठ सहस्र होते. ज्या-
च्यापाशी नानाप्रकारचीं प्रहरणें आहेत अश! वीरांची तर गणनाच कारतां येत नसे. ४२
पर्वतोपम दानव हातांत घेतलेल्या गदा, परिघ, निश्चिंश, शूल, मदर, पक्षें इत्यादि-
कांच्या योगाने फारच शोभले ४३. गजजना करणारे, सिंहनाद् करणारे, पुन: पुनः आक्रोश.
. ४४ |] भविष्यपर्व 1 733 "२०७
सहावौर्याः समरेष्वनिवातिनः ७४ तत्र शयसहसखरा[णे भे रादांखरवाणे च । हयानां च
गजाना च ग्जतासातवेगिनार् ४८ दुदुर्भानां च निघोंषः पर्जन्यनिनदोपम:; । शुश्वुवे
शखडाब्दश्व पटहानां च ने: स्वन: ४६ तेन रखाननपदेन भेटीतूर्यरवेण च । नि्घोषण
स्याना चप्काशतीव नभस्तलस् ४७ सागरप्रातिमीघेन वळेन सहतावृतः । परऱ्हादो$ययत
रण कालान्तकयमापरमः ४८ तस्य नादेन रोठेण घारणाप्रातेमोजसः । विनेदःसर्वभूतानि
बेलोक्यविकुतेः स्वनेः ४९ अन्तारक्षात्पपातोल्का वायुश्व परुषा ववो । द मत्न्य:ः पावक
घार शवाद्वेव ववाशिरे ५० प्रर््हादस्तु सहावीर्य: पहसन्युद्धटुमदः ) उवाच वचनं श्रीसां-
'स्तस्कालक्षममुत्तमस ५१ अदाहं ददायिष्यासे स्वबाहुबठमू[जतस् । अय. मदाणानिहता-
न्दवान्दक्षथ तंयुगे ५२ बान्धवा निहता येषां जिडशारह संयुगे । अद्य निर्वर्तयिष्यस्ति
राबुमासांने दानवाः ५३ इममद्य समद्धतं स्ट समरसूधाने । अहं तु शमयिष्यासे दतशो-
पणिेतंविस्रवेः 2 निामेरीघहताक तु सन्वरण्वरुणाकुतम् । आकारा संपतिष्यान्ति खद्योता द्व
म शरा: ५५ हृष्टाः संप्श्मोद्वं देवेभ्यस्त्यज्यतां भयस । अद्याहं निहनिष्यासे कालेन्द
धचुषा रण ५६ तोषायिष्यामि साजानं बर्ळिंबलवर्ता वरम | त्रद्शान्त्सगणान्हत्वा बाणेरन्तक
सान्तभ: ५ण्अक्षयाः सन्ति मे तूणा शखश्वाशावश्रोपमाः । स्थातं मे पुरतः ॑ाक्ता; के रशे
'जीवितेप्सवः ५८ ह्वा र्ठुगणास्ठाशरनुरागश्व राजछु । हतस्य वरिदिवे वासो नास्ति नोन ला य स ह तग कात वेव ततो बात पु, |
करणार ब युद्धांतून परत न फिरणारे महावीर्यवान दानव यद्ध करू लागले ४४. त्या-
बेळीं सहस्रावाधे मंगळ वार्ये. भेति व राख यांचे नांद, गर्जना करणाऱ्या आति वेग-
चान गरजांचा व घोड्यांचा ध्वाने यांचा एकच कोलाहल झाला ४५ पजञन्याच्या निर्घो-
ताममाण दुदुभींचा निर्धोष, शेलांचा शब्द, ब पटहाडे वायांचा गंभीर नादु ऐकं
येऊं लागला ४६. त्या शुंखानिनादाने, भेरी व तूयंवार्थे यांच्या रवानें व रथांच्या घोषानें
मप काय नभस्तळच आक्रोश्ञ करीत आहे, असें वाटे ४७. सागराच्या ओघासा-
रया माठ्या वेगवान तंन्याने परिवेष्टित झाळेला कालान्तकतुल्य प्रर््हाद रणांत युद्ध
“करू ळागला ४८. त्या अप्रतिमबलाढ्य देत्याच्या घोर व भयंकर सिंहनादानें प्रेरित
साठला सवे भूवे जेठोक्य़ात विक्राळ वाटणाऱ्या स्वरांनी आक्रोश करू लागलीं. ४९
'अतारक्षातून उल्का पडली. वायु कठोर वाहू लागला. भाळ तोंडातन घोर आग्रे औओंकीत
भयकर रातान आरडूं लागल्या ५०. इतक्यांत युद्धदुर्मर व महाबीर्यवान श्रीमान् प्रम्हाद
"५1 काढास शाभेत्त हंसत असें उत्तम वचन बोलला ५१. आज मी आपलें उर्जित
'नाहडबल दाखवीन. आज संग्रामात माझ्या बाणांनी मेलेल्या देवांस तुझी प्रहा ५२. देवांनी
“असल्याच सग्नार्मात ज्यांच्या बांधवांस मारढें आहे ते. दानव आज आपापल्या मतांस
'उद्दकून शत्रच मस समपण करतील ५३. समयांगणांत उडालेल्या या धळीला मी अ जज
शक्भूच्या रक्तेस्रावान शांत करीन ५४. अंधक्राराच्या योगानें ज्याच्यांतीळ सूये दिसे-
पासा झाला आहे व संन्याच्या योगानें उडालेल्या धुळीने जे लाळ झाळें आहे अश्या
काशात माझे बाण सद्योत्तासारखे उडतील ५५. तुह्यी आता आतेशंथं आनोडइत
हाऊन यथेच्छ पुखी व्हा. देवांचे भय सोडा. आज मी या धंनष्यानें र्थांत यमाला
समारांन ५८. य़रमतुल्य़ बाणांनी गणांसह देवांस मारून मा आज बलवानावालठ श्रेष्ठ जो
_ त्वा राज्या त्याठा संतुष्ट करीन ५७, मजजवळ अक्षय भाते व सर्पासारखे भर्यकर बाण
*्च्ट महषिब्यःसपणीतं श्रीहरिवंदापराणं । | अध्याय?
समा गति! "१९ तद्धयं पृष्टतः कृत्वा रणे दानवसत्तमा: । निहृत्येमानरान्त्सव न्मोदध्वं नन्द्ने
वने ६० पवमुकतवा महत्सेन्यं परथ्हादो दानवोत्तमः | कालसेन्यं महाराठ तरा तततीसर: नुर
सर्वाखविद्ारन्वारश्वे नित्यं चाप्यपरां घेतः । युद्धे हझ्मभि्ठखो नित्यं स्वबाहुबठलदार्षित; ६१
प्रि रथसहस््राणि विविधायुधधारिगाल् । प्रम्हादस्यातिवीयस्ययेतस्य तनया निजाः द३
तेस्तु क ातोारषं विपुलेराप्रदाक्षिणेः । क्षान्ता धर्सपरा नित्यं सत्यम्रतपरायणाः ६४ दातारः
प्रेयवक्तरो वक्तारः शाःख्वस्तुषु । स्वदारनिरता दान्ता ब्रह्मण्याः सत्यसंगराः ६५ यष्ठारः
कतुमिनिंत्यं नित्यं चाध्ययने रताः । इष्क्चकुदालाः सर्वे बहुझो हृढाविकसाः ६६ सत्तवा- |
रणापकान्ता: दोजुसेन्यममदकाः । दारयन्तः पदाक्षेपेः सुघोरान्वातरेयकाचत ६७ य॒द्धोत्सुक-
शिया नित्य कावराअतलाचना:संदर्हाष्ठधुटा देत्या विनदुभांमाविक्माः क्ष्वांडितास्फोटितरवे-
रन्यान्य समहषंयन् ६: वेणुशखरवेश्वेव तिहनादेश्व पुष्कळेः | आप्ठुत्याप्लुत्य सहसा रणे
ववरुरनकशः ६५९ ताठमात्राणे चा्पाने विळष्य समहाबलाः । अमृष्यमाणाः सहसा
दादवाश्वापपाणयः ७० घुरासुररप्याजित योवधयान्त रणेन्तकम । प्रतवहेमाभरणा: सर्वेते
ह बब
५० ५५००५०० णणाणाणा 00 2?१?१?९१?0१0 ५५४५४५५४४४ 00010 चनतीत ततयययाचनाीडट तम.
आहेत. मग मजपु जिवंत राहाण्याची इच्छा करणारे कोण उभे राहण्यास समर्थ
आहत ? ५८. युद्धासारखी उत्तम गांत सरी कोणतीही नाहीं. कारण त्यांत शाजग-
णांना मारल्याने संतांष हातो. राजांचं प्रेम संपादन करितां येते. व कडाचित् रणांत
सन्मुख मल्यास स्वगळाका [नवमास घडतो ५९. यास्तव सर्व भय बाजस सारून हे दानव-
अष्ठाना, या सव शत्रूस मारून नंडनवनांत सुख भोगा » ६०. दानवात्तम प्रम्हाद असभ
तया माड्या सन्यास वाढून वेगाने मडामग्रंकर कालाच्या सेन्याचे मदन करीत
मुटळा ६१. ता. सत अस्त्रांस जाणणारा, वीर, नित्य अपराक्षित यद्धामध्यं
नेहम सन्मुख लढणारा व आपल्या बाहुबलानें दर्षित झालेला होता ६२. त्या
आत वायवान प्रम्हादापाशा नानाप्रफारचीं आयुर्वबे धारण करणाऱ्या वारांचे साठ
सहेख्र रथ हात. त्याच जे आरस पुत्र होत त्यांनीं विपळ व पर्ण दक्षिणा देऊन शेंकडों
यश कळ हाते. ते क्षपावानू, धमफरायण, व सतत सत्यबततत्पर होतं ६३,६५४. ते दाने -
देणार, प्रय भाधण करणारे, शासत्राविषपांमध्यं भाषण करणारे स्वस्चांच्या ठायींच निरत
अतललल, दमनरश[ल, बाझमणाप्रेय, सत्यप्रतिज्ञ ६५. नित्य नानाप्रकारच्या क्रतेनी यजन
करणार, ॥नेत्य अध्यायनांत रत असणारे, वाण व अल्ररे यांच्या प्रयोगांत निष्णात, सर्वे
बहुरा. ३ विक्रम संपन्न, मत्त हत्तीप्रमागें विक्रम गाजविणारे शचुसन्याचे मदन कर-
णार, पायाच्या आवातांनो पंख्यांप्रमागें घोर वारा घालं छागलंल्या ( झ. आतशय हालं
लागलल्या ) वृक्षांचे विदारण करणाऱया ६६,६७. युद्धावेषयोंच्या आते उत्सुक बद्धीनें
"पाच नत्र सतत क्रोधानं लाळ झाले आहेत असे. व ज्याना दांत अठ साहे आहेत असे
त सत्र दुत्य भर्यकर पराक्रमी असून मोठा सहेनाद करू लागले. सिंहनाद व भजा-
माड्या इत्याद्कांस थोपटणेंयांच्या नादांनी ते परस्परास आतशय हषे देऊं लागळे ६८
बणु व शुख यांच्या रवांनीं व भयंकर 'सहनादाना एकाएकी उड्या मारमारून ते रणांत
आपापले प्रातेस्पर्धी ठरवून घेऊं लागले ( मी याच्याशी लढतो. तं त्याच्याशीं भीड.
हत्या रातांने त्यांनी आपले अनेक भिड ठरवून घतले ) ६९ तालासारखीं धनष्यें
आकण आंडून ते आते महाबल धनुष्पाणे दानव सह्सा आतेश्य - रागावले. ( त्याना |
शुर" भबिष्यपथ । २०९
शवेतबाससः ७१ दॉमवा मानिनः सर्वे सर्वे स्वर्गाभिकांजिणः । सर्वे जवेषिणो दोराः सर्वे
शब्ववधोद्यताः ४२ शुशुभे साचमूडींता पताकाध्वजमालळिनी । गजाश्वरथसंबाधा सवर्गसा-
'गोभिकांक्षिणी ७३ ततः कालस्तु निर्यातो भीमो भीसपराकसः । चनिनदचन सुंभहाकायो
व्या नबेहु भिवत: ७४ ददर्शी महती सेनां दानवाना बळीवसाक्ष । अभिसेजात इषाणां
काळे समानगजतास् ७५ तदायन्ते तदानीके दानवानां तरस्विनास् । प्रतिलोम चकारादयु
च्याधामः खाहतान्तकः ७६ भाविर्य घ्वाजिनी चेघां पातमासमास दानवाच । कालो राधि-
'ररक्ताक्ष: स्वनानाकेन संवृतः ७७ प्रह्ञादवळसत्युत्रंमऱ्हादेंचसहाबळम । आजधघान रणे कालो
'दुण्डपुदरपादशेः ७८ शरशक्तयटिखड्टाश्व शूलानि खउथळलानि च । गदाश्व परिघाश्वैव वि/चि-
चालव परश्यधा: ७६ धनूष च बिचित्ञाणे शतम्ञाओ्व स्थिरायसी: । पात्यन्ते व्याधिभेर्यद्ध
_ दानवानां चसूडखे ८० बहबो व्याधयो युद्धे बहुनसुरपुंगवाच । व्याधीनांपे च देत्योधा
नजव्युबहवा बहूत “१ झूळः प्रमसांथताः केचित्केचिच्छिनाः 'पर्श्वघेः । 'प्खिराहताः
'केचिस्केव्वव्व परसायुेः । केविदद्विधाकुता: खड: स्फुरंतः पातेता स्षावि ८२ व्याधयो दान-
वेरव नानाशखाजदारिताः ते चापि व्याधाभनिः सर्व विविधिरायधोचसे: ८ > खडुंश्व खरा-
क पकड तकव तच पगारी विकी तोक या 0.000000::000900000100:00/00:
'करोंध आवरता येईनासा झाला. ) ७०. देव ब असुर या दाघांनींही रणांत अभिंक्य
असलेल्या अंतकाशीं ते यद्ध करूं लागले. ते सर्व आतेशय उंची सोन्याची आभरणें
घालून झुभ्र वज्न नेसळे हाते ७१. ते सर्व दानव मोठे मानी, सर्व स्वर्गाची आकांक्षा
करणार, सवे जयाचा इच्छा करणार वार ब सवे शवंच्या बधाविषयीं उद्यक्त झालेळे
र.
हात ७२, पताका व ध्वज यांचा जला मालाच आहे अशा ता. छपत सना फार
क
तामिळ. तिच्यास्ध्य गज, अश्व, रथ यांची मोठी गर्दी उडाली होती. ती सर्गसा-
गाची! आकांक्षा करीत होती ७३. त्यानंतर स्वयं भयंकर, भर्यकर पणक्रम करणारा,
महार, व अनक व्याधींनी पारवारत झालेला काल पढें यावयास निघाला. तो मोठा
सिहनाद करत होता ७४. त्यानें बलाढ्य दानवांची मोठी सेना पाहिली. ते सर्व
आनोदडेव झालेळे असून कालावर मोठी गर्जना करीत होते ७५. पण त्यावेळीं येत '
असलेल्या त्या वगवानू दानवांच्या सन्यास व्याधोंसह अंतकानें सत्वर पराडमख करून
तसाडळ ७६. नतर आपल्या संन्याने वेष्टित झालेढा व ज्याचे नेऊ रक्तासारषे लाल
“आहेत असा काळ त्यांच्या तेन्यांत घुयून दानवांस मारून पाडूं लागला ७७. कालाने
दूंड, मुहृर व पट्टे यांच्या योगाने रणांत महाबलाढ्य प्रम्हाद व त्याचें अत्यग्न सेन्य या
दांबानाहा मारल ७८. व्याधि शर, जाके, काश; खडग, शूळ, मसळें, गदा, परिघ
वेचित्र परशु ७९, विचित्र धनुष्य, हढ लोखंडी शतघी, इत्यादे आयघे दानवांच्या
सन्यावर टाकू लामळ ८०. अनेक असुरक्तेष्ठांस युद्धांत अनेक व्याधि मारीव सुटले व
व पुष्कळ व्याधींना असंख्य दृत्योघांनीं नाहींसें केठं ८१. कित्येक झूलळांच्या योगाने
चुरडून टाकले गेल. कित्येक परशूंनीं तोडले गेले. कित्येक पारिघांच्या योगाने मारले
गेल. कित्येकांस उत्तम आयुधांनीं तोडले. कित्येकांचे खड्गांनीं दोन तकडे केले. ब
त्यामुळ ब॑ हात-पाय झाडात भूमीवर पडले ८२. सारांश दानवांनीं नानाशस्त्रांच्या योगानें
__ . व्याधींना तोडलं व उलट व्यांधानाह . सवव दानवांना नानाप्रकारच्या उत्तम आयघांनीं
मारले. तीक्ष्ण खडूगे, मुसळे, प्रास, तोमर, मुद्र, व परझ्ञु यांच्या योगानें व्याधींनी सर्ब
व
१९५५ 'महष्षिव्यासपणीतं श्रीहरिवंशपुराण । [ अध्यावः
' छैस्तीक्ष्णे: प्रासतोमरखददेरेः । भिक्षाश्व दानवाः सर्वे निकृत्ताश्र्व परश्ववै: ८४ सरे; पाहे*
' शोश्वेव ब्याधिमिश्व बहावले:। कुंत्वा शख्ररनेकेश्व मुष्टिमिओ्व हता भूशाम ८५ वेसुः शोणि-
*तसन्योन्यं विटटन्धदशनेक्षणाः । आर्तस्वर च नदतां सिंहनाद च गर्जतास् ८६ बभूव तुसलः
*शब्दः संत्रासे लोमहषणे । मुष्टिनिश्वोत्तसांयांने तठेर्गांताणि चासकृत् ८७ सादितान मही
*जग्मुस्तिष्ठतासवसंयुमे । वखफेना ध्वजावबर्ता छिक्षबाहुमहोरगा ८८ झूलशक्तिमहामत्स्या
'च्वापश्राहसमसाकुला । रथेघधूपलसंबंधा घ्वजद्वुमळतावूता ८९ सशाग्दघोरावेस्तारा लोहितोदा-
'भवक्षदी । स्वघसुः हाकधचुषो कांचनांगदाविद्यती ९० तो देत्यकाळजलदी दारधारां विसु-
'चतास् । ता समहासमघसकाशा रथानागगता तदा ९१ बभूवतुराभक्डझां साळुगनपववाबुदा
. :तप्तकांचनसन्नाही दिव्यह्वारावेभराषितो ९२ तो विरेजहुरायत्तो सूर्यवेश्वानरोपमी । तो महा-
'च्वळसंकाशावन्योन्यस्य चमं तदा ९३ दाळादानिसमस्पर्होषाणिर्जप्रतुराहवे । परस्परं समा-
-साद्य तयोयुधि दुरासदझ ९४ नाशं सम्त तदा योंधा जीवितान्यापे संयुगे । ररिविभिन्षस-
“बागा याधे प्रक्षीणबांधवाः । निपेतुर्योधमुख्यास्तु हधिरोक्षितवक्षसः ९५ पातितोनिब्पताद्िश्र्न
“पात्यसानेश्र्व संयुगे । बभूव भूः समाकीर्णा योधिरद्धतजीवितेः ९६ न ग्रह्मतोः झरान्योराज्न
दानवांस क्षतयुक्त केळे व तोडढं ८२९,८४. महाबलाढ्य ञ्याधींनीं मुद्र, पट्टे व अनेक शस्र,
-यांच्या योगाने दानवांस फाडून सोडलें द मुष्टींनी अतिशय व्याकुळ केळें ८५. तेव्हां
एकमेकांवर दांत खाऊन व डोळे दटारून ते रक ओळूं ठागळे. आर्तस्वर करणाऱ्या व
सिंहनादांची ग्जना करणाऱ्या त्यांचा तो हळू तुठुळ झाळा. तो संग्रामही रोमहर्षण
होता. युद्धांत उभ्या असलेल्या त्यांचीं, पुष्टींनीं मस्तकावर व तळहातांनीं इतर गावांवर
- भयंकर प्रहार झाला असतां, तीं मस्तके व गात्रे मात्र भूर्मावर पडून ते वौर
_ तसेच उभे राहिले. त्यावेळीं रक्त हेच जिच्यांतीलळ जल आहे अशी नदी
- “बाहू लागली. तिच्यामध्ये वस्रे हाच फेस, ध्वज हेच भोवरे, तटलेले
बाहु हेच मोठे सप, झूल, शाक्ते इत्यादि आयधें हेच मोठे मत्स्य होते. धनष्यें यात
सोठ्या मकरांनीं ती नदी आकुळ झाली होती. रथाचे इप हेच तिच्यांतील पाषाणसंबंध
होते. ध्वज याच वृक्ष व वेली यांनीं ती नदी परिवो्टत झाली होती ८६-८९. सारांश
घोरशब्दासह मोठ्या विस्तारानं युक्त असलेली ती नदी वाहूं लागली. देत्य व काल असेते
दोघे मेघ शरधारा सोडते झाले. त्यांचीं धनुष्यें हं इंद्रधसुष्यें व त्यांचीं सोन्यांची
-"बाहुभूषणें ह्याच चमकणाऱ्या विजा होत. रथरूपी हत्तीवर बसलेले ते दोघे महामेघासा-
रखे दिसले. ज्यांच्या उद्रांत जळ आहे. अक्षा मेघाप्रमाणे ते आतिशय श्चुन्ध झाले
_ त्यांची कवचे उंची सोन्याची होतीं. ते दोघेही दिव्यहांरांनी अतिशय भूषित आले.
- हीते ९०-९२. सूर्य व आग्ने यांची ज्यांना उपमा आहे असे ते दोघे परस्परांकडून पीडले
जाणारे बीर रणांत कार शोभले. ते दोघे महायर्वतांसारखे होतं. त्यावेळीं ते एकमेकांच्या
“सन्यास इंद्राच्या अशनाप्रमाणं ज्यांचा स्पर्ष आहे अश्या बाणांनीं मारूं लागले. त्यांच्या
त्या भयकर युद्धामध्ये परस्परांच्या सन्मुख आल्यावर योध्यांनीं आपल्या जीविताचीही
“अशा धरला नाही. शरांनी ज्यांची सवे अगे छित्न-भिन्न झाडी आहेत, 'यद्धामध्यें
"ज्याच सवे बांधव क्षांण झाले आहेत, व ज्यांची वक्षःस्थळे ररक्ताने भरली
'आहेत. अस्ते मुख्य . योद्धे भराभर रणांत -पड ठागडे ९२-९५. ज्यांचे जीवित
इनर] भविष्यपर्व । ९११
व्ह संदधतोस्तयोः ! अंतर दद्दशेः कश्वित्मयत्नादापे संयुगे ९७ ठछघुत्वाचमहीबार्टयदशीऱ
डमहाबला !। सडळाभतधनु्षा सकूदव बभवतुः ९८ प्रव्हादस्य च बाणी घेदुजावान्तक- |
बहना | उद्धमांना बलवता वायनवाभ्रमण्डळस ९९ हतद्प त विक्ञाय भर््हादः; काळ-
माहव । अपयातं च समर ट्विषन्लं संगत्क्ये तस् १०० मत्वा वशगतं चेव प्रऱ्हादी यद्धद-
। लद: । त्तर वान्या चस भूस: ससमद् महासुरः १ कालपभथ्हाद्यायंडमभवदयादूश पुरा
ताही संवलोकेषु. न भूतं न भविष्याति २ एवमद्धुतवीर्योजा महारणकृतत्रण: । प्रथ्हादस्त्व- .
थवृद्धा उच काळस्त्वपरूती रणात | २६८५७ ] १०३ इति श्रीमहाभारते खिलेषु, हारिबज्ञे
भविष्यपर्वाण कालपऱ्हादयस्धे एकोनषाष्ठेतसो5ध्याय: ॥ ५९ ॥
वेशपार्यन. उवाच ॥ धनाध्यक्षसनुऱ्हादः प्रसहादस्यायुजो बळी । ससेन्यं “योधयामास
क्षोभयन्यक्षवाहनास् १ महता च बळोघेन त्वतुऱ्हादोइसरातमः। अर्दयामास संक्रँद्यी धना-- -
घ्यक्ष प्रतापवाच् २ अमृष्यमाणख्रिददयानाइतरस्थातुदायुधान् । चकार कदनं घोर घनष्पाणे-
महापुर: ३ अववर्त इथ सजक्ष बलस्य महता महान. | क्षूभितस्याप्रसेयस्य सागरत्येच सपुवः
बदशाना झरारस्तु दानवाना, च मादेना. । बभूव निचिता घोरः हुंयवतारव. सपुवे ४७:
म लत वीत हेन कडन नत 03000:तीी न $00000002000000000000000:00100000.0
नष्ट झालं आहे. आज्ञा. पडलेल्या, पडणाऱ्या व पाडल्या जाणाऱ्या योद्धयांच्या
योगानें भूम व्याप्त. झाली ९६ संग्नामांत घोर शरांस हातांत घेणाऱ्या व
त्यांस प्रत्यचेशी जाडणाऱ्या त्या. दोघांच्या या दोन. क्रियांमधीळ अंतर कोणालाही... .
मोठ्या प्रयत्नाने सुदा, कळळे नाही. ९७. कारण ते. दोघेही महाबाह फार. चपल...
युद्धांत निष्णात. ब. महाबलाढ्य. होते. त्या दोघांनीं एकदांच. जणं. काय. आपल्या धन-
ष्यांना मंडळाकार केलं. हाते. ९८, बलबान. बायकड्डन उडन नेल्या जाणाऱ्या अभ्र---
मंडलाप्रमाणं. प्रम्हादाच्या बाणोधांनीं यमाः'ची सना पळांवेठी ९९. नंतर काल संग्नामांत
हतदूर्प झाला आहे, असं जाणून, तो शत्र युद्ध सोडून निघूनच गेढा आहे, असा तर्क
करून व तो. आतां आपल्या. अधीन झाला आहे, असे समजून युद्धदर्मद प्रऱ्हाद.
महा' असुर पुनः तेथेःच. असलेल्या त्याच्या दुसऱ्या सेनेचे यथेच्छ मर्दन करूं.
छागळा १००,१०१. काळ व. प्रम्हाद यांचे हे जसे पूर्वी युद्ध झाले तशाप्रकारचे. यद्ध
सक लोकांमध्ये मार्ग कधी झालं- नाही व. पुढे होणार नाहीं २. याप्रमाणे शेवटीं अद्भुत
बायेवान् ब: आजस्वी. प्रम्हाद महारणांत. वणयुक्त. हेऊन,, विजयाच्या योगानें वाद्धि
पावला व काल रणांतून निंथून मेळा ३.. हते श्रीमहा.० सिं० हरि ० भावे७- काल. प्रस्हाद
य॒द्धाविषर्यी एकूणसाठावा अध्याय समाप्त झाला. | ५९. ॥
वेशंपायन:.-- प्रम्हादाचा अनुज बलाढय़ अनुऱ्हाद् ससन्यः कुबेराशीं लढू लागला,.
त्यान यक्षांच्या सन्यास. क्षुन्ध करून: सोडलं १. प्रतापबान्. व. आर्तशय. सगावलल्या: अन--
त्माने मोठ्या सेन्याच्या. ओघानं: धनाध्यक्षास पीडळ, २. ज्यानें आपल्या हातांत धनष्य
वेतलें आहे अशा त्या महा: असुरानें, हातांत आयुधे उचलून देंव युद्धांत उभे आहेत हें
सहन, न झाल्यामळें घोर कदून केळे ३. क्षुन्य झालेल्या. व. अप्रमेय: सागराच्या मोठ्या
पराप्रमाण त्या मोठ्या सेन्यांत. जणं काय मोठाथोरला भोवराच उठला ४. प्रलयसमयी
घोर पवतांच्या योगानें जशी, तशीच पुथ्वी देवांच्या व दानवांच्या शरीरांनी भरून:
मेळी. ५. वेशाखांत. संवंतः फुललेल्या किंझुक वृक्षाप्रमाणे रक्तानं माखलेले मेरपृष्ठ रंगिता
श्रे . सह्धिंव्यासप्रणीतं श्रीहरिंवंशपरा्ण । [ अव्याय&
मेरुप्ठं ट॒ रक्तेन रंजित संप्रकाशते । सवेतो माधवे मासी पुणष्पितेरिव किंशुकः ६ हतेवी--
रेगजेरश्वेः प्रावतंत महानदी । शोणितोघा महाघोरा यमरापक््ठाविवार्धनी ७ दाकुम्मदोमहा-
पका संप्रको्णांजशीवला । छिक्षकायशिरोदींना अंगावयवश्याडवला ८ भघधहंससमाकीर्णा
कँंकसारसना दिता. । बसाफेनससाकीर्णा प्रोत्कृष्टस्तनितस्वरा « तां कापुरुषदुस्तारां यदझ्ध-
भूमी खमहानदाीस । नदासिवांतपापाये हंससंघोप्शाभितास् १० त्रिदद्यादानवा्थ्वेव तेरस्ते. .
ठुस्तरां नशील । यथापद्वरजोध्वस्तां नाठिनी गजयथपा: ११ ततः सूजन्ते बाणीोघाननुहादं
रथे [स्थितर् । ददर्वा तरसा देबो निघन्तं यक्षवानीस १२ कद्धस्ततो देत्यबळं सूदयामास
वित्तपः । विक्षिपाश्रिव खंदा युसहाभपटलं बळात् १३ समीह्ष्य तसलं यंद्धसनर्हादश्व वीर्य-
बानू । रथेनादित्यवर्णेन कुवेरसभिदद्धवे १४ स धलुधन्विनां श्रेष्ठी वबिळुष्य रणझू्धीने ।
उत्ससर्ज शितान्बाणान्वित्तेशस्य महाल्सनः ३५ कुत्रेरे प्राप्य ते बाणा निर्भिय सुसमाहिताः।
अपरान्पृतो जध्नुव्यासक्तान्यक्षराक्षसाद १६ देवःदारेर निहतोनिशितिन्वंलटनोपसेः । अनुः
ऱ्हादूं प्रत्युदियात्संकदधूः परसाहबे १७ ततो वेश्रवणो राजा कुद्धो यक्षगणेः सह । ववी
शारवर्षाणि दानवे प्रात बीर्यबान १८ तद्यथाशारदंवर्षगोबषः शीघमागतमः । क्षपरयन्वा
रायेतुं पातिशहूचरिमीठलितः १९ एवमेव कुबेरस्य वारवर्षे महासुरः: । निमीलिताक्षः सहसा
होऊन झोभं लागळें ६. मेलेल्या वीरांच्या, हत्तींच्या व घोड्यांच्या योगानें महानदी,
प्रवृत्त झालो. त्या महा घोर नदींत रक्ताचे ओघ वहात होते. ती यमाच्या राष्ट्राची
बुद्धि करणारी होती ७. विष्ठा ब मेद हाच तिच्यांतील. मोठाः चिखळ. ब. गुंतलेली
आंतडी हंच शेवाळ होर्त. तोडलेळीं शरीर व मस्तके हेच तिच्यांतीळ मस्त्य असून,
अंगावयव हच हिरवे गवत होय ८. ती गुधरूपी हंसांनीं व्याप्त होती. कंकपक्षी याच
सारसांनीं नादित झाली होती. वसारूपी फेॅसानें भरून गेळी होती. आतंळोकांचे आक्रोश
हाच तिचा धोर नाद होता ९. मीष्मक्तूच्या शेवटीं हंससंघांनीं सुझ्ोभित झालेल्या.
एकाद्या खऱ्या नरीस जसे धीर पुरुष धरून जातात त्याप्रमाणें क्षुद्र पुरुषांस दुर्धष असले-
ल्या त्या युद्धभूमींतीह महानदीस ते. देव व दानव तरून गेले. पण ती नदीः
दुस्तर होती. ज्याप्रमागें गजयूथपाते कमठरजानें ध्वंस पावलेल्या नलिनीस उलछंघून
जातात त्याचप्रमार्श ते वीर रक्तनदीरचे आते क्रमण करते झाले १०,९११. त्यानेतर बाण
समूहांस सोर्डात रथावर स्थित असलेल्या अनऱ्हादास देवाने पाहले. तो वेयाने यक्षांच्या
संभेस मारीत होता १२. पण त्यामुळें रागावलेला धनरक्षक, वाय बळात्काराने अभस-
मूहास जपा आकाशांत उडवन देतो त्याप्रमाणं देत्याच्या सेन्यास उडविता झाला १३
त॑ तुमुल युद्ध पाहून वीयंवान् अनऱ्हादू सूयोसारख्या चकचकीत रथाने कुषेरावर चाल
करून गळा १४. तो धनुधरांतील श्रेड्ठ रणांगणांत धनुष्य आकण ओढून महात्म्या बित्ते-
शावर तीह्ष्णवाण सोडता झाला १५. ते बाण कबेरपर्यंत येऊन व त्याच्या शरीरास वेधः
करून, अगदी शांतपणे पुढें जाऊन, मागच्या बाजूनं इतरांशी युद्ध करण्याऱ्या यक्षराक्ष-
सांस प्रहार करते झाले १६. पश त्या तीक्ष्ण व अर्झीसारख्या बाणांचा असह्य प्रहार
झाळा असता आतरय रागाबळळला दुंव महा युद्धांत असनुऱ्हादावर चालुन भला १७.
त्यानंतर यक्षशणांसहू रागावलेल्या त्या बीयेबान् राजा वेश्रवणानें दानवांवर भयंकर शर-
बुषांय कळा १८. पग शाहतताड अकप्मततू आलेल्या वष्टीळा, तिचे निवारण करण्यास
९५] भविष्यपर्व । २
दत्य: सडात दारुणस २० राष॑ंत: ररवषण घनदेन महासर: । इन्दकतुभत[कारासाभितो 5-
पश्यत इसम २९ परवृद्धशाखाविटपं तरूणांकुरपलळवस् । उत्पाट्य कापेतो दुव्यस्तरु॑फळस-
मानवत ९२ नजवान हयाऱ्छष्टान्कुबेरस्य महःत्मनः | तस्य क्ममहाघोरं दृष्टवा स्वॅ
महाछु्राः २३ ईसहनाद नदान्त स्स अनुऱ्हादपहाषेताः । तयोस्तु तुसुंल युद्ध संजज्ञ देव-
दृत्यया; २४ ततस्त। काधरक्ताक्षावन्योन्यवधकांक्षिणी । अन्योन्य विविधेः शस्षेघोरेजच
छराहव २५ त्रददया दानवान्त्सचे सांथत्या प्रणदंस्तदा । दानवोखेद शवाय कल्डळावं
निपातताः २६ दानवास्त्वधथ सकृद्धातरिदशाज्षाशतेः शरे; । विव्यधवज़सकाशी ककपत्रे-
राजह्मग; २७ विदायंसाणा दंत्यांघाखदशास्तु महाबला: । अमर्षिततरस्व कुपद्धकसाण्य-
भातवळू २८ त गरदाभः सुभींसाभेः पाहरीः शूलमहरेः । परिवेश्व सुता क्णायरेदा नवा
पाडता; शर: २९ दारनिभिन्नगात्राश्व खडूगांधिच्छव्रवक्षस! । जेगहुस्त शलाश्वेव द्मां-
ववाखरसत्तसा; ३० ते भीमबेगा दितिजा नदमानाः पुनः पुन: । ममन्थाखदशान्वीयाच्छ
तरा3्थ सहेरखशः ३१ ततरतु तुसलं युद्धं तेषां समाभिवर्तत । शिळाभिर्विएलाेश्ड शत--
रात्वव पाढूष: ३२ पारध: पाहशेभछाभदिपालेः परश्वधेः । केचिक्षिकत्तशिरसः कायच
विद्रळा कृताः ३३ केविद्दिनिहता भूमी रुधिरार्दाः सुरासुराः । काचदणाजराचधाः
क तात यालतलतत य म हव ति
मसमथ असललळा बल जसा डोळे मिंठन सहन करतो त्याप्रमाणेच कुबरांच्या आकारमक
ब्र दारुण शरवृष्टांस ता महा असुर दिर्तपुत्र डोळे मिटून सहन करता झाला २०. पणत्या
शरवृष्टींनं कुबेरानें त्या महा असुरास चिडाविले. तेव्हां त्याने आपल्याजवळच एक इंद्रकेतू-
सारसा वृक्ष पाहिला. त्याच्या शाखा व पछुव पुष्कळ मोठाले होते. त्याला कोंवळी पालवीही
फुटळळा हाता. त्या वृक्षाला फळही लागलीं होतीं. असो; रागावलेल्या देत्यानें तो
वृक्ष उपटून घतळा २१,२२ व त्यानंच महात्म्या कुबेराच्या श्रेष्ठ घोडल्यांस मारिले. ते
त्याचें महत्कम॑ पाहून सर्व महा असुर सिंहनाद् करूं लागले. कारण अनऱ्हादानें त्यांना
भातशय आनंद दिला होता. त्या देव-देत्यांचें भयंकर यद्ध सुरूं झालें २ २,२७४. त्यानं-
तर ज्यांचे नेत्र क्ांधाने लाळ झाळे आहेत असे ते दोघे एकमेकांच्या वधाची इच्छा
करात हाते. ह्मणून संग्रामांत विष्रिध व घोर शस्त्रांनी त्यांनीं एकमेकांस मारले २५
सवे देव दानवांच मंथन करून त्यावेळीं मोठी गर्जना करूं लागले. क्द्ध झालेल्या दान-
तानहा दुर्वांना भूमांवर पादावेठं २६. आतिशय चिडलेल्या दानवांनीं देवांना पाजळ-
छल्या वज्नासारख्या सरळ जाणाऱ्या कंकपत्रसंज्ञक बाणांनी वेध केळे २७. परत देत्यो-
घाकडून विदाणं कलं जाणारे महाबळ देव आतेशय रागावन निर्भयपणे य॒द्धकर्भे करूं
लागले २८. त्यांच्या आतदाय भयंकर गदांनीं, पट्ट्यांनीं, शूळ व मद्र यांच्या योगानें
ज्यांची अर्थ आतेशय तोक्ष्ण आहेत अश्या बाणांनी ब परिघांनीं पीडलेळे ते दानव
. व्याकुळ झाले २९, त्यांचीं गाजे बाणांनी छिक्न-मित्न झालीं. खडू्गाच्या योगानें वक्षः-
स्थळ तुटलं. तेव्हां त्या उत्तम असुरांनी शिला उचलल्या ३५. ते भयंकर वेगवा& दितिज
पुन. पुन; रजना कर!त आपल्या वार्याने देवांना शतशः व सहस्रशः पाड लागलें ३१९
कयानतर शकडा वृक्ष व. माठाल्या शिला यांच्या यांगाने त्यांचे तसळ यद्ध
सुरूं झाळ २२. परिघ, पट्टे, भाले, गोफणी, परदा, यांच्या योगानें कित्येकांची
अस्तकू॑ तुदरलीं. कित्येकांचे दोन उभे बिभाग झाठें ३३ व कित्येक देव
अ. महर्षिव्यासप्रणीत॑ श्री हारिवेशपुराणं रं [ अध्याय £
परस्वरव्धाद्िताः ३४ विभिन्नह्ृदयाः केविच्छिन्नपादाश्व शेरते । विदारितास्िूलेव्व
केचित्तंत्र,गतासवः ३८ तत्सुभासं महद्यदधं देवदानव्सकलळू । बभव तुसळूं युद्ध शिला-
पादुपतकुळस ३६ धजुज्यातात्रेमधुर हिक्कातालरूमस्वितस् । आतंस्तनितघोषाढ्यं यद्ध
गार्यवमाबभो ४७ कुबेर: स.धनुष्पाणिदानवान्रणमू'धीने । दिशो विदरावयामार्त संक्रछूः
वारघाष्ालेः ३८ कुबेरणादित सेन्यं विडडतं प्रेक्य दानव! । अभ्वद्ववदननर्हादः प्रमह्ममहततीं
शिलास' ३९ क्रोधादृदविणणरक्ताक्षः पितृतुल्यपराक्रसः । दिळां तां पातयामास कयेरस्य
रथात्तळ ४० आपतंती. शिला हृष्ट्वा गदापाणि्नााधिपः ! स्थादाप्लुत्य वेगेत बसुधार्या
व्यतिष्ठत ४१ सं पककूबरहयं सध्वजडसदरासनग । भंकत्वा स्थोत्तसं तस्य निपपात शिला
झोवे ४२६विमथ्य तु दुरेरत्य,पऱ्हादस्यानजो रथरू । छूराणां कदनं चक्ते :सस्कन्वविट-
पडून: ४३ निभिद्धशिरसो भम्ञाखेदशाः शोणितोक्षिता; । डुमप्रब्यधितांगाश्व निपेतुर्धर-
णीतळे ४४ वित्ाव्य,विएलं सेन्यमनुम्हादी मडासुरः । गिरिश्वंगं ग्रहीत्वा तु. कुवेरमाभिदु-
डव ४५ तमाझतन्त धनदो; गदामुद्यम्य, वार्या: । विनदित्कहहयामात दानवेन्॑ महाब-
ढमस् ४६ तस्य दृत्यस्यहसंकुद्धो गदांदुंता बहुकण्डफास ; न्यपातयत वबित्तेशो दानवस्योरासी
प्रमो;४७ देल्यः संकोधर्तासाक्षस्तं ..प्रहारस्विन्तयत । विसेझास्योर्पारे तदा. गिरिकांगसपा-
040000: य
| १1)
१0१ 0)
आणि असुर भूमीवर रक्ताने आर्ड॑ होऊन पडले. एकमेकांच्या प्रहाराने पीडित
झालळे कित्येक रणांगणांतून निघून कोठं नाहींसे झाले ३४. कित्येकांची हृदये फुटल॑
ब कित्येकांचे पाय तुटळे. कित्येक विशूळानें विदीर्ण व गतप्राण होऊन शमीवर निजून
राहिले ३५. त॑ आतिशय भयंकर व फार मोटें युद्ध देवदानबांनीं संकुल झाडें शिलाव
वृक्ष यांच्या योगानें आतिशय भयंकर झालेले तें युद्ध फार घोर झाले. तें यद्ध उत्तर सांगे-
ताप्रमाणच भासले. धनुष्यांच्या दोऱ्या याच त्यांतील तारा असून त्यांच्या योगानें मध झाले;
हात. हिका झणजे श्वास याच तालानें ते युक्त होते. आरतीचा व्याकुळ ध्वाने हाच
त्या संग्रीतास सहाय्य करणारा स्वर होय ३६, ३७. असो; धनुष्पाणि कुबेर आतेज्य कद्ध
हा]ऊन र्णांगणांत शरवृष्टीच्या योगानें दानवांस दशदिक्ञांकडे पळविंता झाला ३८. पण
कुबेरान, पडलेल संन्य पळत पुटळं आहे असें पाहून दानव अनऱ्हाद एक मोठी शिला
घेऊन त्याच्यावर घांवठा. ३९. त्याचें नेत्र कोधानें दुप्पट लाल झाठे. तो आपल्या: पित्या-
सारखाच पराक्रमी होता. त्याने ती शिळा कुबेराच्या उत्तम रथावर टाकिठी. ४०. पण;
गदापाण कुबेर ता. “शिळा येत आहे असें पाहून वेगानें रथावरून खालीं. उदी
मारून भूमावर उभा राहिला ४१. तो. शिला चाके, दांडी, घोडे. ध्वज
धनुज्य, यांसह त्याच्या उत्तम रथास. मोडून मूमीवर पडली ४२. याममाणी
मरहहादाच्या अनुजाने कुबेराच्या रथाचे मंथन करून: स्कंव-शाखायुक्त वक्षांनीं शूरांचे
कदुन केळ ४२. ज्यांची मस्तक फुटलीं आहेत, असे रक्ताने माखठेळे व पराभत झालेले
दुव वृक्षांच्या योंगान ज्यांची अंगे व्याथेत झाळीं आहेत असे होऊन भतळावर पडले ४५
नतर महाअतुर अनुऱ्हाद देवांच्या विपुल सैन्यास पळवून व एक पर्वताशिखर धेऊन कबे-
राच्या सन्मुख 'चाढला ४५. तेव्हां वी्यबान् धनदही आपली गदा उचलन व मोठा;
सिहनाद करून येणाऱ्या महाबलाढ्य दानबेंद्रास आह्ान करता झाला ४६. हें प्रभो.
कुद्ध झाढल्या वेत्तशान दानवाच्या उरावर ती आपली अनेक. कांस्यांनीं यक्त असलेढीं
रि
“*-९
&'७ ] भांविष्यपर्वे । २१५५
तसतू ४८ सविह्ञांठतसवाणी गिरिश्वंगेण ताडितः । पपात सहसा भूमी विज्ीणे इव
'पर्वतः ४९ वित्तेशं विह्वलं दृष्ट्व। सर्वे ते यक्षराक्षसाः । पारिवार्य महात्मानं ररक्षभीमवि-
कमा: ५० खहूत वदला थूत्वा पुनविळबेसंः सुतः । उपतस्थे चं सहसा धनद कोंधमु-
च्छितः ५१ स ननाद महानाद त्रेलोक्यम! भनाड्यन् । जनयांक्षव निघाषं विधभात्भव पव.
तान् ५२ तमवध्य त [वंज्ञाय नहन्तु पनरात्थतम् । प्रक्ष्य पगाक्षमायान्त दानवा बप्इु-
डड: '३३ तास्तु विज्रवतां डवा नुऱ्हादो ह्यसरो$ववात । कालनेमिं दानवं च वायंदपसस-
'"न्वंतसू५४आत्सांन चब धायच बूस्रस्याभजन चथा | क्व गराच्छथ भयजरस्ताः प्राकूता इव
दानबा: ५५ [नवतध्व महावीयाः कि प्राणास परिरक्षथ । नाळं युद्धाय यक्षो$यं महतीयं
वेनभाषेका ५६ एता विभीषिकामद्य दानवानां समात्थितास् । विक्रम्य विधामेष्यास निव-
थ्व सहासुराः ५७ ते:छुराः सान्चिवृताश्व समदा इव कुंजराः। निजध्नु परमक्रड़ा देवसेन्य
'महाळराः ५८ क्षणप्रहरणाः केविन्सहामेघानिभस्वनाः । दर्पोत्कटा सुजेरेव संप्रहारं प्रच-
नकर ५९ पाशामश््वव का्ईेञ्य रलाभिश्व सहाबला: । बाहुाानश्र्व तथान्यान्यमाक्षपान्त
स्म बागताः ६० सुष्टिभिश्व तळेव्वेव न्खपातेर्महबळाः । पाद्पेओ्व महाशाखैरयध्यन्त रणा-
क डला लाड आडनावाची 0000000000
गढ मारला ४७. त्यामुळ देत्याला आतिशय राग आला. त्याचे नेत्र लाळ झाले. त्या
अहाराळा त्यान मुळीच जुमांनेले नाहीं व त्यानें लायलेंच वित्तेशाच्या उरावर एक पर्वत-
शसर टाकळ ४८. तेव्हा त्या गेरिझुंगाने ताडण केल्यामुळें ज्याचें सर्व अंग विह्विठित
झाढ आहे असा ता देव फुटलेल्या पडताग्रमाणे एकाएकीं भूर्मावर पडला '४९. वित्तेज्ञ
विद्षळ झाला आहे अस पाहून ते सवे भयंकर एराक्रमी यक्ष-राक्षस त्या महात्म्यास सर्वतः
चढून त्याच रक्षण करू ठागले५०.क्षणभर विहृुळ होऊन, लागळाच तो विश्रवसपुत्र धनद
कावाने देहभानहा विसरून अकस्मातू उठून उभा राहिला ५१. सर्व त्रेठोक्यास प्रांतिध्व-
वनयुक्त करात त्यानं मह्यासिहनाद कला, त्यावेळीं तो जनणंकाय मेघाचा गडगडाटच उत्पन्न
करात आहे अथव पवतांनाच उडवीत आहे असा भास झाळा ५२. तेव्हांतो अवध्य आहे
'अस जाणून बव आपल्याला मारण्याकररितां तो पुलः$ बर उठळा आहे, आणि पिंगट
मेञ्राचा ता यत आहे. असं पाहून दानव ध्यम पळुं लागले ५३. पण ते सर्वच पळवत आहेत
अस पाहून असुर अनुर््हादू वाय व दप यांनीं युक्त असलेल्या कालनॉमे दानवास
'झणाळा ५४. “ स्वतःळा वीर्याढा ब कुलाला विसरून व भयभीत होऊन हे दानवहो
आकृंत पुरुषांप्रमाणे तुझा. कोठ जातां ! ५५. अहो महावीर्यवानांनो, परता. प्राणांना
कशाला राखतां ! हा यक्ष युद्ध करावयास समर्थ नाहीं. ही नस्ती मोठी भीति आहे. !
अहा महाअसुरांनां, दानवांची ता उद्भवलेली मोडी भीति मी आज मोठा पराक्रम करून
*माहींशी करीन. तुही परता » ५६,५७. अनऱ्हादाचें हें भाषण ऐंकन सर्वे पळणारे असुर
'मदान्मत्त कुजराप्रमागे प्रतले..ते महा असुर आतिशय क्रद्ध होऊन देवसेन्यास मारीद्
"सुटलं ५४. त्यांतील कित्येकांची प्रहरणं तीक्ष्ण झाली, कित्येकांचे ध्वासे महामेधासारखे
हीत. प्रण दपार्न उत्कट झालेले ते भुजांनींच प्रहार करीत सटले ५९. ते महाबलवान उच
काष्ठांना, शिलांनीं व बाहूनीं मोठ्या वेगानं युक्त होऊन एकमेकांस पीडा देऊं लागळें ६०
्॑त बलाढ्य वीर मुटे, तळहात, नखे, व 'महाशासांमीं संपत्न असलेले वक्ष यांच्या योगानें
"रणागणात युद्ध करू ढागळल, भडकलेला आय्र जसा वनाठा जाळून ठाकता त्याम्साण
महषिव्यासप्रणीतं श्रीहरिघंदापुराणं । [ अध्याय!
य्श्ट
जिरे ६? अनु*हादस्तु संक्रद्धो देवतानां महाचमूस् । मसन्थ परंमांयंत्तो वनान्यमिारिवी-
न ् * व्र 5 क ७. अनधक कन भरू कज व
त्थितः: ६२ रुविराऱांस्त बहव: दोरते योधसत्तमाः । विकुताः पातेता भ्रूमा ताश्रपुष्पां इव
द्रमाः ६२ अनुऱ्हादस्य विक्कान्तो देवस्त्वाशीविषोपमाच । युष्यमातनस्य समरे ब्यसूज चि
शडिताळछराच ६१ धनाधिपेन विद्धत्य अनुर्हादस्य संयुगे । अंगारसमिश्रा: कुद्धस्य मखानि-
श्वेरराचंपः ६५ अथ बाणसहस्रेण वित्तेशे दानवोत्तमः । विव्याध स शरेः क्रद्धो दण्डपा-
शणिरिवार्तक: ६६ कुभेरस्तु शरेिन्न: ससंतात्क्षतजोक्षितः । रुधिरं पारसुखाव गि!रिप्रखव-
णे/रेब ६७ लब्ध्वा स तु उन: सज्ञां रोषरक्तेक्षणः सुरः | गदांमथ समासाद्य भीसां भीम
पराक्रम: । चिक्षेप देत्यमादेश्य बलात्कोधेन मूच्छितः ६८ अप्राप्तामन्तरे सोथ तां गर्दां गदू-
यांसुरः बभंज विनदन्कुड्धस्तदाश्वयंमभूत्तदा ६९ पग्नह्म त गदा भयो ह्यमभिदताव दानवबस ।
तमापतंतं दृषप्टवेव अनर््हादी महाबल:७० गिररिश्वंगांसिवोत्पाट्य केलासाचलसाज्निमभ् । धनां-
धथिपं प्रदुदाव ब्यादितास्य इवान्तकः ७१ तमन्तकामेवायान्तमजेयं सकलेः सुरेः । ग्रसत-
मित्र तं देत्ये घेलोक्यमखिलं रुषा ७२ तमाळोक्य तथाभूलं धनाध्यक्षो रण* भयात् । अप-
हाय ययो तत्र यत्र शक्रः सुराधिपः ७३ तस्य चाप महत्कर्म हृप्ठवा वित्वपतिस्तदा ।
जगास भयसंवस्ती यत्र देवः शाचीपातिः ७४ [ २७६१ ] हाते श्रीम० खि० हारि० भावे ८
वासनप्रादुर्भावे अनुऱहादकुबेरयुद्धवर्णनं नाम षटितमो$ध्याय: ॥ ६० ॥
परम स्वाथीन असळला व जातशय रागावलंला अनऱ्हाद देवांच्या महासेनेचं मंथन करता'
झाडा ६१,९६२ अनक उत्तम यांद्ध रक्तान आद्रे हांऊनव विक्राळ देह धारण करून भभीवर
पडन राहेल असता पडलल्या तांजड्या पुष्पांच्या वक्षाप्रमाणें डढसू लागल ६३. पराक्रमी
दुव कुवर समरांत युद्ध करणाऱ्या अनुऱ्हादावर स्पासारखे मयेकर व ताक्षिण बाण सोडता
झाला ६४. समरांत धनाधिपानं ज्याला वेध केला आहे अशा क्रद्ध झालेल्या अनऱ्हा-
दाच्या' मुखातून कटाळांनी युक्त अशा अम्निज्वाला निघाल्या ६५. नंतर क्रद्ध झाल्या-
मुळ दडपण अतकाप्रमाण दिसणारा तो उत्तम दानव वित्तेशाला सहस्रावधि बाणांनी
वष कारता झाला ६६. तेव्हां त्याच्या शरांनीं ज्याचें सवे अंग फाट आहेव जा
रक्तान माखला आहे असा कुबेर पर्वतावरून वहाणाऱ्या झऱ्याप्रमाणे रक्ताचा स्राव करूं
ठायला ६७. थाड्याच वेळानं तो पुनः सावध झाला. त्याचे नेत्र क्रोधाने लाळ झाले
त्या भयकर पराक्रम करणाऱ्या देवानें मयेकर गदा घेतली व क्रोधाने देहभान विसर-
ठल्या त्यान ता माठ्या बलाने देत्यावर नेम धरून फेकली ६८. पण असरानें ती जवळ
यण्यापूर्वा, मध्यच आपल्या गदूने फोडून उडावेडी व रागावलेला तो मोठा सिंहनादू
करू लागला. खरांखरच त्यावेळीं ते मोठें आश्चर्य झाले ! ६९. तथापे कबेर पनः दसरी
गदा घऊन दानवावर धावला. पण तो येत आहे असें पाहूनच महाबलाढ्य
अनु-हादू ७०. कलास शिखरासारखें पर्वताचे एक शिखर उपटून घेऊन तोंड उघडलेल्या
यमाप्रमाण कुबरावर धावला ७१. तेव्हां अंतकाप्रमाणे येणाऱ्या, सर्व देवांस आ्जेक्य
असढल्या व रोषान जणं काय सव जेलोक्याचा ग्रास करीत असलेल्या त्या तसल्या
नयावह दत्याला पाहून धनाध्यक्ष भयानें रण सोडून जेथें देवाधिप शक्र होता तेर्थे.
गेला ७२,७३. सारांश त्या दानवाचें तें महत्कम पाहून भयभात झालेला वित्तपाते जेथे
पैवराचापात हाता, तेथे गेला ७४. इति श्रीमहा० खि० हॉरे५ भाविष्य० वामन ७
अनुऱ्हाद-कुवेर-युद्ध्वणन नामक साठावा अध्याय समाप्त झाला | ६० ॥ _.
६१] मभविष्यपर्व ॥ | २१५४७
बवैझेपोयन उवाच ॥ (तप्राचित्तिस्तु वरुणे देत्यानासमांदेरव्यचत्त । जघानषुगणेः क्रद्धो
दीपे(रब म&हारगेः १ स दह्यसातो देत्येन दोष; दारगभस्तांभे: । नाभ्यजानत कर्तव्ये संग्राम
'स जलळेश्वेर: २ सर्वळोकेश्वस्स्येव परमेष्टी प्रजापांतेः । न शाक्तोत्यभ्रतः 'स्थातु विप्रांबत्तेरज-
लांधिपः ३ वसी चाम महाव्यही पनिभय: सवतोसुखः । त व्यह्य प्रत्यहर्यन्त दानवा देव-
वाहिंकीम् ४ वाहिज्वालळतमं तच रबिमण्डलसनिभस् ३ मुखमाभातिदेत्यस्य विभाचिचेर्म-
हवात्मन:ः ५ बरुणस्तु महापेजा विप्रचित महासुरम | प्रदहाक्षित्र तेजोनभि्जिग षु: अत्यज्े-
क्षत ६ खग्दाममसाला भरणे: केय्रांगदभषणः । जभ्राह पारघं देत्य; केळास शिखरोगपसस 9
पिनद्धे कांचनेः पटटेहेसमालिनसायसम् । यसरण्डोपर्म घोरं देत्यानां भयनादानम् ८ भ्रास-
'थासास संक्रुद्धी महारदकध्वजोपसम् .। विननाद विव्रचास्थो विप्रत्षित्तिसमहासुरः ९ स
'कण्ठस्येस ।किष्केंण सुजस्थेरप्रि चांगदे: । कुश्ळाभ्यां विचित्राभ्यां खरजावेव विवचिञ्र-
यान् १७ दानवो भषणेभाति प्रस्थिणायतेतत च 4 यथेन्वधननपा सेघः सकियित्स्ततयित्नु-
साचू ११ स्फोट्यपारच्यश्रेण कातस्कन्धां महास्वनः । जज्याल च॒सधमार्चेिः संघर्पजाने-
'लो$नल; १२.३ढिद्यावरणण: साथे शन्थवनगरेरपि । सह चेवामरावत्या सिद्धलोकेस्तथा
सह १३ गृहनक्षज्रचिते साक वन्द्रविसूषितस । देत्येन्यपरिघोद्धत भ्रमतीव नभस्तलळम 3९
बुरासदः सुमंजक्ञ फरिघाभरण: प्रशः १ सुरेन्वनोइसुरंदाशभेर्युगान्ताभिरिवोत्थितः १५
"कटा. नाल
४0)
वेशंपायन:--- देत्यांचा मुख्य बिप्रचित्ति रागावून अव्यय कबेराला महासर्प्रीसारख्या
दप्त शरसमूदांनीं माझे ळागळा १. तेव्ह दीप्त शरकिरणांनीं देत्याकडून जाळला जाणास
तो जळेश्व( संय्मामांल आतां काय करवे हें जाणेनास झाला २. सर्व लोकेश्वराच्यापुढे
जसा परमेष्ठी प्रजापति त्याप्रमाणे विप्रचित्तीच्या पुढें जलाधिप उभा सहण्यास .समर्थ
नव्हता ४. अन्न या नांवाचा एक महाव्यूह असून तो सवतोमुख / ज्याळा स्वतः मल्ल
आहेत असा ) व निभय आहे. यास्तव तो व्यूह रचूत्न दानब्र देवसेन्यास पाहुं लागले ४.
त्या महात्म्या विप्रचित्तीचें तोंड त्यावेळीं अश्ीच्या ज्वाळेसारखे अथवा सूर्यमंडलासारखे
कोभत होतें ५. 'त्याळा जिंकण्याची इच्छा करणाय सहातेजस्डी वरुण आयल्या तेजांनीं
विप्राद्वासते महा असुपस जाळीत असल्य़ासारिवा दिसळा ६. पुष्पांच्या माळा हींच ज्याची
आमभरगें आहेत ब्र केयू! आणि बाहुभूबर्गे हॉ ज्यांची भूषणे आहेत असा तो देत्य केला-
'सशिखरोपप्न प्ररिध रता झाला ७. वो सोन्याच्या पट्ध्यांनी आच्छादित केलेला होता.
त्याच्यावर सोन्याच्या ब्रेलब्रट्टीच्या ओळी होत्या. तो ळोखंडी 'प्ररिघ यमाच्या देंडासारखय
घोर त्र देत्य़ांचें भय नाहीसे करणारा होता ८. मह्य शक्रध्वजाचीच ज्याला उपमा आहे
अशम त्याल गरसरर फिरवून फारच रागावलेला विप्रचिच्षि महा असुर लोड पसरून फार मोठा
सिंहनाद् करता झाळा ९. तो दानव कंठस्थ ह्यरानें, भुजांदील बाहुभूषणांनीं, विचित्र
दोन कुंडलांनीं, तशाच बरिचित्र रचनायुक्त पुष्प्रमाळेनें, इतर भषणांनीं व ळोखंडी परिषाने
मेघ इंद्रधनुष्य विद्युतू व गडगडाट यांच्या योगाने जसा क्षोमतो, तसाच शोभला १०.११
प्ररिधअस्राने वावस्कंधास फोडून भर्यकर घर्षणामुळे उत्पत्न झालेला आग्रि धुम, ज्वाला व
महाध्वाने यांसह पेटूं ठागळा १२. विद्याधरगण, गंश्र्वनगरे, अमरावती, ब सिद्धांचे लोक
यांसह १३. गह नक्षत्रराचित, सूयासह चंद्राच्या योगाने भाषत झालेलें नभस्तल देत्याच्या
त्या पारबानें जणुं काय वर उडविल्याप्रमार्णेच अमण करीत आहे असा भास झाला १४
| म | | |
आ
२१ट सहर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदशपराणं । झध्याय£
: 'बिदशाः वरुणश्वेव नशेकुः स्पन्दिते भयात । तत्रासीज्िर्भयस्त्वेकः कोंझिको वांसवः 'भसु
भास्करप्रतिमे. घोर पारिघं रोडदर्शनस् १६ पातयामास सेनायां जलेडस्य सं दानवः । पतत
: तेन संग्रास जळेदस्य महात्मन: १७ भ्रूतानां शतसग्हस्रं पारिचिण समाहतस् । तेषां ग्वाणिं
चासाद्य व्यशीयन्त सहखशः: १८ विजश्ीर्यमाणं विबभावुल्कारशतामेबांबरे । भूयश्वेनं तदा-
आम्य वरुणाय न्यपातयत् १ . पात्यमाने तदा तस्सिञ्छरीरे दारुजे तढा । सभिन्नपरिघो-
- 'घोरो देवगात्रे व्यशीर्यंत २० शीर्यसमाणस्य चूणांन खद्योता इव चांबरे।स तु तेन प्रहरेण न
""प्वचचाळ जलाधिपः २१ परिघेण हतः संख्ये यथा क्ज़हतो$चल: । म्वसेन्येष्वापे भम्ेष भिन्न-
: 'देहेधु चाहवे २२ सुहुतंसगमत्क्षोीभसपां पातिरमर्षण: । सोम्धे च समापक्षो बरुणो $सिताब्रि-
*:क्रसः २४ सर्वसंहारसकरोत्तस्वपक्षस्थो$रिसर्दनः । स सागरेश्वतुर्भिश्व वृतीदीमेश्व पद्षगेः २४
शंखपुक्तामाणिचितोबिश्रतोयमयं वपुः । पांडुरोद्धतवसनो नान!रनंविशूपितः २५ वरुणः
- पादघुक॒श्रीमान्कूमंमीनसमाऊळ: । वरुणस्तु तदा कुद्धत्तान्रिरीक्ष्य स्वसानेकात २६
" 'उवा'च दूवा सुध्यध्वं दानवानां जिघांसया । अहमेनं हनिष्यामे भय्नं सुक्त्वानुयुध्यत २५
तत्तस्ते पक्चगाः सर्व महार्णबजळाश्वय़ा; ॥ जध्नुदेत्यान्मणसुखे नदन्तो जय़रग्रक्धिनः स्ट
ब
: युभांतसमयींच्या अग्नीप्रमाणे उठलेला तो असुरेंद्रांभनि अतिशय असह्य झाळा. देव हच.
:- ज्याचें इंधन आहे असा तो प्रभु परिघरूपी भूषणानें भाषित झाळा होता १५. त्याबेळी
- 'देव व वरुण भयानें श्वास सोडण्य़ासही धजले नाहींत. त्यावेळीं तेथें एक कोशिक वांसबर
:-( इंद्र ) प्रभु मात्र निर्भयपणें उभा होता. असो. ज्याचें दर्शन सर्यकर आहे, असा तो
: 'घोर सूर्यासारिखा परिघ त्या दानवासे सेलेमध्ये जळेशावर फेकला. तेव्हां संग्रासांत
महात्म्या जळेशावर पडणाऱ्या परिध्रानें एक लक्ष प्राण्यांना मारढें. त्यांच्या गाञांवर
त्याचा आघात झाला असतां तीं सहस्रशः छिन्न-भित्न झाळी १६-१८. त्यामुळें अंत-
: रिक्षांत शेकडा उल्क्काच फुटत आहेत असा भास झाला. त्य़ा देत्यानें पुत: त्या प्ररिघाला
* गरगर फिरवून 'वरुणावर टाकळे १९. लेव्हां पण वरुणाच्या शरीराबर पडत-
« असतां तो. घोर परिध मध्येंच फुट ळा. तथ्राप्रे तो देवाच्या अंगावर येऊन आदळला.
- आणि त्यामुळें अधिक फुटलेल्या त्याचें चूर्ग आकाशांत उडणाऱ्या काजव्याप्रमाणें
: दिवू लागले. पण त्या प्राराच्य़ा प्रहारातें वरुण चंळळ झाला नाहीं. तर प्ररिघाच्या
- योगाने ताडित झालेला तो बज्ञानें तांडित झालेल्या पर्नताप्रमाणें निश्वछ उभा राहिला.
- नंतर संग्रामांत आपलें सर्वे सेन्य़ पराभूत झाळें आहेव त्याचे देह 'छिन्न-भिन्न झाळें
- :आहेत असं प्राहून क्रोधी वरुप क्षणभर क्षुन्ध झाला. याप्रमाणें रागावळेळा आमित प्ररा-
: क्रमी व शत्रूचे मदन करणारा अरुण आपल्य़ा पक्षामध्येंच स्थित होऊन सर्व संहार
- करता झाला, तो बारी सागरांत्तीं न्न.दीप्त नागांनी आवत झालेला २०-२४. शंख
:.>मोत्ये, मणी य़ांनीं -व्य़ाप्रहळा, जडमय आरीर श्रारण करणारा, पाढरे - शभ्र वस्र जेस-
्छेळा, -नानावस्रांनीं आतेशय भूषित झाळेळा, प्राश धारण क्ररणारा श्रीमान कर्म न्ञ
. मान यांनीं व्याप्त झालला<वरुण. त्या आपल्य़ा सेनिकांस प्राहून त्यावेळीं आतिशग्र
- रागावळा २५, २६; आणित्त्यांच्याकडे प्राहूम दानवांना मारण्य़ाच्या इच्छेने हणाला
*वारांना; ळढा. भय सोडून युद्ध करा. मी य्रालळा मारीन २७. त्यानंतर महा सागराच्या
जडाऱया आश्रप करूत रहाणारे ते सचे सर्प जयाच्य़ा इच्छेने मोठा घोषकरीत रणांगणांब
इक] न 'भविंष्यप्च ॥ 7 . २१९
हे तु नाळीकनाराचेगेदाभिमुंशलेस्तथा । अभ्यघन्दानवाच हृष्टा सादिता वरुणानुगाः २९
बिप्राचात्तेस्तु संऊुद्धो महाबलपराक्रमः । पन्नगानां हाराराणि व्यघमयुद्धदुमंदः ३० गारु-
डेनापे चाखेण पद्चगान्दानवोत्तमः । ससरे घातयामास गरुडेः पन्नगादानेः ३१ स कझारा
सूर्यसंकादीः शातकुभविशषितेः । पत्नगात्न्समरे वीरः प्रममाथ सुदुर्जयार् ३२ समरे भिन्न-
गावास्ते पत्षगाः शरपीडिताः । पेतुर्मथितसर्वांगा गजा इव महागजैः ३३ तं तपन्तसिवा- :
दित्यं दीतिबाणिंगमास्ताभेः । अभ्यधावत संक्रद्धः समरे वरुण: अभुः ४ ततस्तु दानवा- -
स्त मिद्मदेहाः सहस्र: । व्यथित! विद्ठवन्ति स्म दिशो दश विचतसः- ३५ इन्दस्यार्ये
घराकम्य वरुणस्त्यक्तजीवितः । विनर्देसानो युयुधे समरे पाशाभद्रः ३६. वरुण: पन्चगा- -
शरवेव सुश्टिभिः समरोत्कठा: । अभ्यवतन्त समरें बिम्रर्चि शि महासुरस २७ ततोखेश्व शिला:
भिश्व प्राहरत्स बळोत्कटान् । व्यपोहत सहातेजा विप्रचित्तिमडासूरः .२८. ततः” पावकसं- -
कायीः सुमुक्तेः शोघिगामिभेः । वरूगस्यमहावेंगान्थिभेद समरे हयात ३९ कमणा. तेन :
सहता विमचित्तेसंदात्मातः । अभेराज्याहुतस्येच तेजः सर्मानंवर्धतत ४०: स. दारे: सर्यसंकादो? :
सपुक्तेः शीघगांमिमिः । वारुर्ण| तां महातेनां निर्ममन्थः महाबलः ४१ क्षीणासखां:सायका-:
क्रान्तां गारजवळेन. मोहिताम् । शूळताकत्युष्टि'भेक्षां च: चकार रुधिंरोक्षिताम् ४२ अभिट्ठतो- -
ईथ दृंत्येना ससन्यः साळिळाधिपः.। महड शरणं प्राप्ती. विंप्रांचित्तभयाद्रितः. ४३ [२८०४] .
|)
देत्यांना' मारूं लागले. २८: ते हृ व मुदितः झालेले वरुणाचे' अनुयायी नालीक;. नाराच, .
गदा', मुसळे, यांच्या योगाने दानवांस मार्सत्त सुटले. २९,.पण. त्यामुळें युद्धदर्मद, महाबल :
धराक्रमः विप्रचित्त आतिश य रागावडा. व त्यानें सर्पाच्या शरीरास, तोडून टाकण्याचा सपाटा. .
व्वालविला. तो. उत्तम दूनव, गारुड अस्राचा प्रयोग.करून: सर्पीस खाणाऱ्याःगरुडाच्या द्वारा
समरांतःत्यांस, मारवूं, लागळा ३०,३१.. तो वीर सुवर्ण भूषित सूर्यसटश. बाणांनी समरांगणांत :
दुर्जय सर्पीसः मारीत, सुटला ३२. तेव्हां. समरांत. ज्यांचीं गात्रे:फुटलीं, आहेत; व: ज्याची .
सर्व अंगे ठेंचळी आहेतः. असते ते. शरयीडिंतः सर्प. महागजांनीं, पराभूत, केंठेल्या ग्जांप्रमाणें :
मू्मीवर पडले. ३३. दीप्त, बाणरूपी, क्विरणांच्या योगाने त्या तापत: असलेल्या आदित्या-.
सारख्याच. प्रखर देत्यावर वरुणबशु रागावून, घावळा ३४, तेव्हां ज्यांच देह फुटले आहेत:
असे मोहित वा व्यथित: झाळेळे सहस्रावधिः द[नव. दृशदिशांतःपळत्त जाऊं लागळे ३५.:.
पाश धारण करणारांतील श्रेष्ठ वः समरांत जीविताचा त्याग; करण्याचा ज्याने निश्चय केला
आहे, असाः वरुण: मोठा सिंहनाद काीतः इंद्रासाठीं मोठा पराक्रम: गाजबीत, ळढत.:
होता. ४६.. वरुणः वः समरामध्ये: उत्कट झालेले. सर्प मु्टींच्या योगानें. विप्रतित्ति महाअसु-
रास पीड देऊं लागले. ३७. पणः महा तेजस्वी* विम्राचात्ते महा. असुर अस्रांनां वा.
शिलारनी, बलाने उत्कट झालेल्या त्यांस मारू ळखगला ३८: शेवटाः अम्नासारख्या, शाघ्-.
गामी क॑ धनुष्यापासून' सोडलेल्याः बाणांनीं' त्याने; वरुणाच्या महावगवानः घोड्यांस
मारल ३९. त्याः मोठ्या कर्माच्याः यागानें महात्म्या, विप्रचित्तीचंः तेज: आज्याचेः हवन
केलेल्या अग्नीप्रमाणे आतिशय. वाढलें. ४०. त्यामहाबल देत्यानें आकण: ओढून' सोडलेल्या
शीघ्रगामीर सूयसंकश' शरांनीं त्या वारुणी महासेनचे यथेच्छ मदून केळं ४१. त्याने तिला.
जिची अश्न क्षीण झालीं आहेत; जी बाणांनी व्याप्त झाळी आहे, शरसभूहाने माहेत'
झाली. आहे,, शूळ,, शाक्ति. व. कार्ट यांच्या. योगानं डिन-भनन झाला. आहे, आणि. त्यापुळ-
|)
२२८ महापव्यासप्रणींतं श्रीहरिवेदापुरार्ण । [ अथ्याच४
इति श्रीम? खि० हरि* भवि* वामने विप्रवविनियुद्ध नासमेकपा्टितसाइध्याय: ॥ ६१ ४
वेशंगयन उब्राच 1 पराजयं तु देवानां हृश्रवाभिदवसत्तमः । चकार बुद्धि देत्यानां बघे
हह्मषि(4: स्सुतः १ स्वयंपभायाः इगाण्डिल्यायः पुत्ो हव्पवाहनः । हिरण्यरेताः किंगाक्षो'
देवहूतो हुताझनः: २ रोहितो ळोहितग्रीवी र्ह्ता दाता ह्वावेः कवि: । फावको विश्व सुग्देव::
सर्वदेवाननः परः ३ सुवह्मात्मा सुवर्चस्कः सहत्राचिर्विभावसु । कृष्णवर्त्मा चित्र भानुर्दे-
वानामापि देवराट ४ छोकसाक्षी दिजहुतः सदार्चिष्मान्वषटरकुतः । हव्यभक्षः शमागर्भ:-
रवपाने; सर्वकर्मऊत ५ पावनः सर्वभतानां त्रिदशानां लफोनाथे:ः :। डामनः सर्वपापाना
हव्यभकभतभव्येशो*
छेळिडानस्तरोमयः ६ प्रदक्षिणावर्ताशिखः शुधिरोमा मबाझांतेः ।
यज्ञमागहरो हार: ७ सोमपः सुमहातेजा भतेशः सुमहातपाः । अधष्य:ः पाबको भातेि-
शनात्मा वै स्वघाविफः ८ साहापार्तः सामगोतः सोमपराशनो$दिधक । देवदेवो महा-
क्रांघो रुद्रात्मा बह्मतंभवः ९ लोहिताश्वे वायचकं रथमास्थाय भूतधुक । धूमकेतुर्धम-
'शिखो नीलवजासा: सुरोत्तमः १० उद्यम्थ दिंब्यमाम्मेयं हाखं देवो रणे सहाच ॥ दानवार्ना
सहस्राणि प्रयुतान्यबुंदानि च ११ दुदाह भगवान्वाहः संक्रद्धः प्रलथे यथा । प्राणो यः
ममिडेमंभामचेनालयमोमडवाडी भा जेश्ननवनिकनलकीड विेअजंबबयााा
“णा क.
जिच्यावर रक्ताचा वर्षांव झाला आहे अशी केलें ४२. तेव्हां बिप्रवित्तीच्या मयानें पीडित
झालेला जळाधिप, देत्यानें अशी दुर्दशा करून पळाक्यास. लाविठें असतां, सैन्यास ह.
हेद्राळा शरण आला ४३. हात श्रीमडा, पि. हॉरे. भावे. कामन निप्रावित्तिवरुण-यद्ध-
वणंननामक एकसष्टावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ६१ ।!
वशपायन: -र्याप्रमाणे देवांचा पराभव झाळेडा पाहून मह्षीकडनप्नाति केला जाणारा,
ठेततन दूव आमं दुत्यांच्या वघाविषर्या निश्विय करता झाला १. शांडिळी स्वझप्रहेचा पत्र
हव्यांत देवांकडे नेऊन फोचविणारा, सुवर्ण हे ज्याचें रेत आहे, ज्याचे. नेत्र पिंगट
वर्णाचे आहेत, देवांनींहीं ज्यांचे हवन केठें आहे. घतादि हदन केडेल्या पदार्थांना
खाणारा २, ढालरंगाचा ज्याचा केंठ स्क्तवण आहे, पापांचे हरण करणारः. मक्तांस
इष्ट वर दुणारा, हाबुरूप, कावे, स्वास पावन करणारा, सक भक्षक, प्रकाशमान, सर्व
दुवाच पुत, प्रभु, सुव््रूप, आतेशय तेजस्वी, सहस्र ज्वालावान, प्रभा हेच ज्याचें धन
भाहे, ज्याचा मार्ग कुष्णवणं आहे, ज्याचे किरण विचित्र आहेत, देवांचाही जो देव-
राज आहे <,४, लाकसाक्षा, बाह्मणाकडून हवन केला जाणारा, सदां ज्वाठावान. वष-
दर्ड, हैभ्यभक्षक, शमांच्या उड्रांत रहाणारा, स्वतःच उद्भव पावणारा, सर्व को
करणारा ५, सवे भूतांस पावन करणारा, देवांतील तपोनिार्थे सर्व. पापांचे
रामन कावेणारा, ज्वालांच्या योगानें सर्वांचा ग्रास करणारा तफोमय, ज्याच्या
ज्वाला प्रदाक्षिण व वतुळ पेटत आहेत, ज्याचा धम पवित्र आडे यज्ञाक्राते, हब्यभोक्ता
ईत व भावे जीवांचा इश, यज्ञभागांस हरण करणारा, हरि ६,५७, सांमपान करणारा
सातरशय महातेजस्वी, भूतांचा ईश, आते महातपस्वी, पराभव न पावणारा पाक्क, पश्व-
यरूप, भूतात्मा, स्वधासज्ञक वितभोज्याचा ओआ्थपात ८, स्वाहापात, सामगायन केलेला
रात इच [जच पर्विच अशन आहे, पर्वताचे धारण केरणंरा, देवदेव, महाक्रोध, स्द्रात्मा
भझसमव ९ ज्याला जोडलेले घोडे लाल आहेत व वायु हींच ज्याचीं चाके आहेत अशा
"भाव बघून भूतांचे वारण करणारा, धुम हाच ज्याचा ध्वज आहे, धूम हीच ज्याची शिखा
र ' भथिष्यपर्व । श्रे
सव भूताना दह तष्ठात पचधा १२ यन्ता यश्वहुताहस्यसखा चव प्रभराश्वर: | प्रभंजने यो
छाकाना युगान्ते सवनाशन: १३ सपस्वरगता यस्य योनिर्गीभिरुदीर्थते । यो ह्याकादामयो'
दवा द्रग: सवेसमवः १४ यश्रव कर्ता डिकर्ता च गतिर्गतिमतां प्रभः । वेदकर्ता समो लोके
जेह्मणा य: सनातन १५ असू[तॅमन्ये यं प्राहुसमंहाभूतं महत्तरम् । सोनिं समीरयासास
शमागभ समरण: १६ त्रिद्िवारोहिभिज्वालिजंभमाणो दिझो दडा । दानवानामभावाय
युगान्तामारबाृत्थतः १७ मद! मज्जामहापेकां केराशीवळशालिनीर । योधशाषोपलवबहां
सृताइृपतटत्कटास ८ शाणितादां रणे ह्वा संग्रामसारतं विथुः । वह्विः प्रस्कन्द्यामास
दत्याना भयवधन: १९ तताहाझांदातिजान्सवांन्मऱ्हादप्रसुखांस्था । पराजयान: स विभ
कामांना महासूच ५० काचेत्महोल्खुकुटे: कचिददोधेः जिरारुहे: | केचित्मदीपतवतने: काचे
दातळेजानन; <५ काचत्महापेरुरा 4: काचच्छकध्वजेस्थे: । असुरास्तत्र हृद्यन्ते प्रदीपेना-
झनावृता: २२ त्यकत्वायुधानिसवाणिसध्वजांश्वरथोत्तमान् । प्रयान्ति समरे भीताः पावकेन
पराजता:; ४३ न चपश््यान्त ते वाह प्रदाप्त्वाजिनीसुखे । दिशा: खंगां च मेघांश्व दापता-
आहे, ज्याच वस्र नालवणं आहे असा देवोत्तम अग्नि महादेव दिव्य आग्नेय असर उठवन
रणांत सहस्रावाधे, किंबहुना प्रयुत व अबुद दानव मारता झाला १९१. ज्याप्रमाणें प्रलटय-
सम्या त्याचप्रमाणं भगवान् अग्र आतिशय क्रद्ध हाऊन दानवांस जाळं लागला. जो
सव भूतांच्या शतरांत प्राण होऊन पांच प्रकार रहातो व जो या हुतभक्षकाचा सारथि,
सखा, प्रभु व इश्वर आहे, जो युगांती सर्वांचा नाश करणारा व लोकांमध्यें प्रभंजन या
नावान प्रख्यात आहे, ज्याचा याने सात स्वरांमध्ये असून ( झ० आकाशरूप असून ),
ज्याचें वणम बाणांनी केळे ज्ञाते, जो देव आकाशमय, ढर गमन करणारा
सवाचा उद्धव करणारा ११,१४ जो कता, विविध सृषकिर्ता, प्रभ, गतिमान
पदार्थाची गति, वाणीच्या उच्चारास कारण होणाऱ्या स्थानादिकांचा हत असल्या-
मुळ वेद्कतां, व त्यामुळेच जा सनातन वाय॒ यालोकीं बह्मदेवासारखा आहे १५. ज्या
महाभूतास ब आतशय मांठ्या तत्त्वास अमातमान् ( आकारझून्य ) हणतात तो समी-
रण (वायु ) शर्नाच्या उद्रांतून निघालेल्या अश्वत्थयापासून उत्पन्न झालेल्या अग्नीला
प्रणा करता झाला १६. त्यासळं स्वग[पथ्तत जाऊन भिडणाऱ्या ज्वालांनीं दशादेशाना
व्यापणारा आग्रे दानवांच्या अभावाकारतां य॒गांतींच्या अश्नीप्रमा्णे उठळा १७. मेद व
मज्जा यांचा ज्यामध्ये मोठा चिखल झाला आहे, कॅसरूपी शेवाळानें जी शोभत आहरे
याद्धय्यांच्या मस्तकरूपा पा्षाणांना जी वाहून नेत आहे, मेलेल्या गजरूपी तटांनी जी
उत्कट झालां आहे व जिच्यामध्ये रक्त हंच जळ आहे अशी ती रणांतील संग्रामनदी पाहून
देत्य़ांचें भय वाढविणारा विभु आग्ने शत्रवा नाश करता झाला १८.१९. त्यानंतर तो
बिभ आमं प्रम्हादप्रभातं सवे दिरिजांस पराभूत करून महा *ग्रामांत मोठा अक्रोशु करू
गला २९०. अमीन ज्यास आवृत करून सोडलं आहे अश्या देत्यांतील कित्येक प्रदीप्त
सकुटांना, कित्यंक पेटलेल्या कसानीं, कित्येक जळणाऱ्या वस्त्रांनी, कित्येक दीप्त भजा ब
मुख याना २१, कित्येक पेटलेल्या, मांड्यांनीं कत्येक जळणार ध्वज, छत्रे, ब रथ यांनी
ब्याकळ झाल आहेत, असं दिसलं ९२. तेव्हां सवे आयधं व ध्वजांसह उत्तम रथ यांस
ढाकून पावकाच्या हातून पराभूत झालळेळे व रणांत भ्पालठेळे दानव भराभर जाऊं
५२2 सहाषिंब्यासभ्णीतं श्री हॉरेवशपराणं । [ अव्यावट्ट
न्प्यन्ति देनिवा: २९ धुवं स्वयंसुवा सो युगान्तस्तोययानना । इत्येवं दांसवाः सर्वे मेनिरे
त्रस्तचेतसः २१ मयश्चव शंबरश्वेव महामायाधरीतदा । पर्जन्यवारूण माये सूजतां वारोवे-
क्षर २६तार्श्यांवाहू:स सायान्या [तच्यमान: संसंतल. | तपा घंः पत्ेतानंभसंद्राचरमवरणे २७
शम्यसान तु समरे पाऊके देत्यनाडानि । बृहत्कीर्तिबुहत्तेजा वहिमाह बृहस्पातः तट
गरूर्वाच ॥ [हरण्यरतः सारख ज्वलनाक्ष यसबधुक । सप्त जह्लोनलक्षाम ठालहान महा-
बू :९ आत्सा वायुस्तव विभो दारारं सर्ववीरुधः । योनिरापत्र्व ते पोक्ता कोनिस्त्वमासे
व्वांभस ३० ऊर्ध्व चावश्र्व मच्छन्ति संचरान्त च पार्श्वतः । अचिषस्ते महाभाग सर्वत£
प्रभवान्त च ३२ त्वसेवाभे सर्वमासं त्वायि सवासेतं जगत । त्वं घारयास भूताने भुक्नं त्वं
बेभर्षि च' ३५ त्वममे हव्यवाडेकस्त्वमेव परमं हावे; । यजान्ति च सदा संतस्त्वामेथ षर-
साध्वरे ३३ त्वमन्षेप्राणिनां सुक्षे जम्धरपांताशितंप्रभो । खवयि प्रवृ्तो विजयस्तवाये लोका:
प्रातष्ठिताः ३४ सवॉलोकांत्रीनिमादहड्यव।हप्राप्ेकालेत्वंपचस्येवदीपः । त्वमेवेंकसपसे
जातवेदो नान्यस्तप्ता विद्यते गोषु देव ३५ वृषकपे; तिच्धपातेस्त्वभये महामखभ्वग्र्यहरस्त्व
मेव | विश्वस्य भूद्षत्त्वसासे पसतिस्त्वे च मातेछा भगवन्परजानान, २६ सजस्यपो राहिमाभेऑ-
कंड्िं्ग ग््ांंंाा अ अालााकापडामरवाडडा डमी
लागळे २३. प्रदीप्त सेनेच्या अग्रभागी त्यांनी अग्नीला पाहिलंच नाहीं. केवळ दिशा
आकाश, पुथ्वी व मेघ यांस त्यांनीं प्रदीप्त झालेलं पाहिळें २४. खचित या जलाच्या
कारणभूत स्वयंभु अग्नीने य॒गांतच कला आहे, असे ते सर्व तस्ताचित्त दानव मानं
' छागले २५. तेव्हां महामाया धारण करणारे मय व शंबर हे दोंन देत्य जलस्राव कर-
णाऱ्या पजन्य व वारुण या नांवाच्या माय़ा उत्पन्न करते झाळे २६. त्या दोन मायाच्या
योगानें समंततः सेक केला जाणारा आग्ने पश्तासारख्या जलोघांनीं रणांत .मदुज्याठा-
बान् झाला. ( हणजे त्याच्या ज्वालांचा जोर कभी झाला ) २७. तेव्हां समरांत देत्यांचा
नाश करणारा आग्रे शांत केला जात आहे अधे पाहून मोठा कीर्तिमान् व मोठा तेजस्वी
बृहस्पांते अमला असं झणाला २८. गुरुः-हे हिरण्यग्त, सुशिखावान , हे ज्वलन. हे
अक्षय, हे सवभुक, हे सप्तांनह्व, हे अनल, हे क्षाम, हे ग्रास करणाऱ्या, हे महाबल, व हे
विमा, वायु हा तुसा आत्मा आहे; सवे वेली ईं शरीर व जल हे तुझें उत्पत्तिस्थान सां॥-
तढळ आहे. त्याचप्रमाण तू जलाचे कारण आहेस २९,३०. हे महाभाग, तझ्या ज्वाला
वर, खाला जातात; बाजूंस संचार कारतात व स्वत: पसरतात ३१. हे अग्ने, तूंच सर्व
आहेस. तुझ्यामध्यच हे. सव जगत् आहे. तं सव मर्तांस धारण करतोस. तं मवनाला
धारण करतास ३२ हे अये, तृंच एक हव्यवाह आहेस. तंच परम हाविं आहेस. संत
परम यसामध्य सदा तुझेच पूजन करात असतात ३३ प्रभा. तंच प्राण्यांचे खाहुंल, प्याल*
व चाखलले अन्न भागतोस. तुझ्याठायींच विजय प्रवृत्त झाला आहे. तझ्यामध्येंच सर्व
छाक प्रातांत झाल आहेत ३४. हे हव्यास नेणाऱ्या देवा, काल प्राप्तझाला असतां दीप्त
झालेला तूच. या सव तिन्ही लांकांस पचावितोस. हे जातवदा, तंच एक तप करतोस
अथवा सूयंरूपा होऊन तप्त होतोस. किरणमंडलामध्यें तजवाचन दसरा कोणी तापवि-
णारा नाहा ३५. हे अग्न, वुषाकॉपे व सिंधुपाते तंच. महामखांमध्यें मुख्य भागास हरण
करणारा तूच. या विस्तृत विश्वाची प्रसूंते ( निमाणस्थान ) तंच आहेस. आणि
हे भगवन्, प्रजांची प्रातिष्ठा तूंच आहेस ३६. हे जातवेदा, तूं किरणांच्या योगानें
६५) भविष्यपर्व । - शकू
'सवेद्स्तथीषधीरोष्धोना रसांश्व ॥ विश्वं त्वसादाय यंगास्तकाले सखा भवस्यानल सर्ग-
- काळ २७ स्वसभझ सव भूतार्ना यान्वि देषु मीयसे । त्वया देवहिताथांथ निहता दानवा
रण २८ स्वसवाचस्त महातेजस्तादे मखशतार्चिंतस् । तां स्वयनिं समासाय ॥७ विषीदासे
'पावक ३९ त्रायस्व समर देवान्देत्येश्य: सुरमत्तम । पिंगाक्ष छोहितश्रीव कुष्णत्रस्मन्हुता-
शन ४० [ २८४४ ] हाते श्रीमहाभारते खिठेप हरिधश्चे भविष्यपपदीणे ब[मने $भिस्तवो
नाम . दृष्षल्टेतस्पेध्यार: ॥ ६२॥ -
नसपायच उवाच ॥ अहस्पतेस्तु वचनं थुत्वा सत्यं सम एरितस् । प्रजज्व ल रणे वम्हिह-
वषव महामखर १२ हतास्तु साय देत्यानां प्रदीप्षेवाज्निचा रणे । हवमाया हतबल बाले ते
सहुपास्थताः २ पराजितषु देत्येषु वान्हिनाद्धुतकर्मणा ' प्रथ्हादस्तत्तमं बाक्यमाह देत्यपातिं
बाळसू ३ भववन.सश्व वायुल्य भास्कर: सलिलं शशी |. नतचयाजि दिशो व्योम अश्व दान-
वससम ४ भविष्य चेच भूत च मवज्यासुरसत्तम । दर््त चेतद्धगवता वरदेन स्वयेभुवा
इउ.व चामरत्व च युद्ध चाप्यपरयाजयः । इंदोर्त्व च वहात्वः्च बलं चिवामितं शुभम ६
सव भूतश्वरत्व च दत्यसज सदा तव । महायोगी श्वरत्वे च शूरत्व च महामृये ७ अणिसा
ळावमा चव य चान्ये सात्वका णणाः । तत्पराजित्य देत्येन्द देवान्सवोध्व सानगान ८
सथाक्त अह्मणा राजड्तत्तथा न तदन्यथा ३ तस्य तडचनं ध्रुत्जा प्रऱ्हादस्य- महात्मन:
बाळ: परमसहृठः प्रायाच्छकरथं प्राते ९ तत: प्रयान्तवरिदशन्दसान्नेथी महासुरेदं बाटिमस-
जाला पनेमाण करतात. त्याचप्रमाणे ओपष्रधि व ओषघांचे रस उत्पन्न करतोस. यगांत-
समय तू्विश्व धेऊन ( आपल्या स्वरूपांत त्याचा लय करून ) हे अनला. तं सर्व-
काळ सहा हातार ३७. हे अग्रे, वेडांबध्द तूं सवे भूतांची योने आहेस. अश -1॥६॥
बणन कला जातास. तू दुबांच्या हिताकरितां रणांत दानवांना मारिले आहेस ३८. हॅ
पहातजस्व शेकडा यज्ञांना संपादन केळलं ज हा तु्शा स्नयान आहे. तेव्हां ह पावक
€₹या आपल्या यांनाठा प्राप्त हऊतच तू असा खिन्न कां होतोस १.३९. हे उत्तम द्वा, हे
बपिंग्क्ष, हे रक्तकंठ, हे कुष्गवर्म, ३ ह हुताशन, तं समरांत.देत्यांपासन दुवांचे रक्षण कर ४०
हाते श्रीम० खि० हरि० भवि० वामना० आप्नेस्वव बासष्टावा अध्याय समाप्त झाला ॥ प्रशा
वेरपायन:-बृहस्पतांन बोललेलं ते. सत्य बचन एकून आय्ने, महायज्ञांत हत्रींच्या
यांगान जता, तसाच रप्गांत आतेशय प्रज्वालेव झाला १. रणांत प्रदीप्त झालेल्या अग्नीने
दत्याच्या मायचा नाश केला. तेव्हां ज्यांचे बळ व माया ह्या दोघांनाही प्रतिबंध
झाढा आहे, अस सवे दुत्य बळोपाशीं जाऊन उभे राहिले २. याप्रमाणे अद्भुत कर्म
करणाऱ्या. अभीने देत्यांचा पराभव केला असतां प्रऱ्हा देत्यपाते बलीला असे उत्तम'
वाक्य बाळळा ३. ' हे राजनू दानब सत्तमा, तूंच आश्ने, वायु, सूर्य, चंद्र, जल, नक्षत्रे
दशा, व्यास, भाग ४, भावेष्य, भूत, ब वतमान आहेस. हे देत्यराज, वरद भगवान
स्दयभून तुळा इद्गत्व, अमरत्व, युद्धांत अपराजय, इंशित्वब, वशित्ब, शुभ ब. आमेत बल
आणि सद्भधूतश्वस्त्व, सर्दा दिल आहे. त्यानें तुळा महायोगीश्वरत्व, महा संग्रामांत
शरत्व ५-७, आणपा, लधिमा, व अस्रेच दुसरे सात्विक गुण. देले आहेत. यास्तव हे
दुत्य़रद्रा, अनुगातह सत्रे दुवांस पणाजित करून विजयी हो ८. हे राजन, बह्मदेवाचें . जसें
स्रांगितळें आहे ते तसेंच आहे. विपरीत कधीही नव्हे. ».महात्म्या . प्रज्हदारचे. ते. वचन
कम ग & ी चळ
२२४ महर्षिव्यासप्रणीतं श्राहरिंबंशभुराणें । [ भध्यायः
मश्चिपम् । तमंजसा जग्मुरभिप्रदक्षिणं द्विजाश्व पुण्याः पदावश्व सत्तमाः १० महाजटा
भारधरास्तपस्तिनस्तदा तमादुर्िधिमंत्रमंगलेः । अभिष्ट्वन्तः कवयः स्व्लंकृतं बाले
ग्रयान्तं रणमूधनि स्थिताः ११ प्रतभजांबूनद्चित्र भूषणे दिंव्येश्व रनेविंविपेरलंकृतः | विराज-
सान: परसंण वर्चसा रणे विभात्यशरिशिखेव दानबवः १२ स वे तदा शब्चबलारदितं बलं
बलिदंदर्शात्तिमसत्ववीयबात् । जलागमे श्रीसादिवाभ्रमण्डळं विश्लीर्यसमाणं नभसीव
वायुना १३ ततो ददर्शाथ बलानि सवंतो रण प्रशप्ताने हुताशनन वै । समुच्छितान्युग्रत-
राणि तत्र वे समुठरवेगानव पदसध्रिषु १४ स शलराकत्यज्रिगदासिसायकाचाक्षिप्तरिपणां
समरं महात्सनास् । ननाद सिंहषंभमत्तनागवज्जलागमे तोयदवच्य वौर्यवातर १५ दिव्यासख-
धूमा सुजवेगवायुमहाबळ: पोहषविक्रमेन्धनः । प्रजादिधक्षक्षिव कालवादहवः सुघोररूपो
वेबभी रणे बढी १६ [ २८६० ] इति श्रीमसहा० खि० हरि० भावे० वामनप्रादुर्भाबे
त्रिषष्टितमो ध्याय: ॥ ८३॥
वेशंपायन उवाच ॥ बलिना तु छुराः सर्वे वर्जःयित्वा सुराधिपस । रणे शारडतिभिन्ञा:
ससेन्या वे पराजिताः ५ विसुखा यात देत्येन्देवध्यमाना महांचमूः । जितास्तुब/लिना
देवा: शक्कमाहुमंडाबळम़ « देवा ऊचुः ॥ भवानिन्दश्व धाता च लोकांना प्रभुरव्य: ।
त्वमप्रतिमकर्मा च तथेवानुपमद्यातिः < विद्धतानीह सेन्याने सहारमाभिः सुरेश्वर ।
एकून आतेशय आनंदित झालेला बाले इंद्राच्या रथावर चालन गेला ९. त्यानंतर देबॅ-
द्रासानिव जात असलेल्या त्या उत्तम श्रीमान् महा असुरेंद्र वठीस पण्यवान द्विज व उत्तम
पशु साक्षात सवतः प्रदाक्षिगा घाल लागले १०. त्यावेळीं महा जटाभार धारण करणारे
तपत््वी व कार्वे रणांनणांत स्थित होऊन उत्तमप्रकारं अलेऊुत झाडेल्या व रणांत जाणाऱ्या
या बठीची विथिपत्रमंगळांनीं स्ताते करूं लाले ११. लाळ सोन्याच्या विचित्र व रव्य
भूषणांनां आणि नानाप्रकारच्या रत्नांनीं अलंकुत झाळेला व परमतेजानें विराजमान
होणारा दानव रणांत आम्निशिलेतारखा शोभूं लागला १२. उत्तम सत्त्व व धीौर्य यांनीं
संपत्न असलेला बाले त्यानेळीं शत्रुसेन्याकडन पाडलेल्या आपल्या सेन्यास वर्षासमर्यी
आकाशांत वायूच्या योगाने छिन्न-भित्च झालेल्या श्रीमान् अभमंडलाप्रमाणे
पाहता झाला १३. त्यानंतर त्यानें रणांत अग्नीने सर्वतः उत्तमप्रकारे रक्षिठेळीं
सन्य पाहिला. पवसंधीताठ सागराच्या वेगांप्रमाणे तीं आतेशय उत्कर्ष पावळेलीं व आते
शय उअ होती १४. रणांगणांत महात्म्या शत्रंवर झूळ, शक्ति, काष्टि, गदा, आसे व बाण
फकणारा ता वायवान् सिंह, कषभ, किंवा मत्त गज यांप्रमाणे अथवा पावसाळ्यांतील
मर्घाप्रमार्ण गजना करू लागला १५ महाबलवान बलि प्रजेळा जाळण्याची इच्छा कर-
णाऱ्या आते घोररूप कालाग्रीप्रमाणें रणांत शोभळा. दिव्य असरे हाच त्याचा धम,
भुजाचा वग हाच वायु, आणि पारुष व विक्रम हेंच त्याचें इंधन होय १६ इाते श्रीम ०
खि हरि भावे० वामन त्रेसष्टावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ६१. ॥ |
वेशेपायन:--बलीने देवंद्रास सोडून बाकीच्या सवं देवांस जिंकले. रणांत त्या सर्वांस
शेकडा बाणांना छित्न--भित्न करून सोडलं व त्यांस सेन्यासह पराभत केलं १. तेव्हां
दुत्यद्राकडून मारला जाणारी महाचमू् विमुव झाली. व बलीनें ज्यांस जिंकलं आहे
सप्र दुब महाबळ इंद्रास असं हणाले २. देव:- तूं इंद्र, धाता, लोकांचा अन्यय प्रभु,
६३ 'भविष्यपवे । २२५
फॅथ्वजा क्षाणि विभिन्नानि महासुरेः ४ स्थहस्त्यश्वयोधाश्वे पदाताश्व सहसखशः ।
भलक्षाच्छन्ञाच डोतेशा गदासुशाळपाडेशेः ५ महाय भेरघरूपं हि देत्येन्देण कृतं स्थे । किम-
पेक्षपसे देत्येडहल्यसंवर्ना महाचमूम ६ तासस्व त्रिदडाभरे्ट शरण्यः हारणासपाच । शुत्त्वा
तु वचन तषा <वानामसरा!धपः ७ संवर्ताधिसभः कुड: सर्वान्दह्मत दानवाच । एटेवा-
करकराकार किराट घारयन्यसुः &८ वेडूयबर्णतंकाशो नानारनाचितांगदः । सयररोमा
रक्तांक्षः म्ोतषाहु सहस्रक २६ झहाररका हारश्सश्वुतागकतुसहावलळः 1 खजमहरम,
भआमान्यांसा शत शसधराः १० सधनुब्द्धसन्नाह$ हराताद्त्यिसममभः ॥ देवगन्यर्वब-
क्षावरनुयातड सहस्र ११ सासगेःसजपश्वाप स्तूयसानी सहर्षिमिः 4 डातपर्च महाकोडं
स्फ:टन संबंतासुखस ५० प्रयुश्ष रांचर वज दाम रोबाहहासिनस ३ देत्यानयोधयत्सर्बान्म-
हठ: पाकड्यासनः २३ अधुष्यः सर्वश्षूतानभदित्या दर्वयेतः सुतः । ततः प्रवृत्त: संत्रासी बांठि-
'चासवय़ास्तरा १४ उभास्या देवदल्यान्यासांचसन्सहदद्धतः 4 अतिवीर्वब्लेद्भस्तुसुला
छामसहषणः १३ प्रह्मदेन 'स्ततिदातेः कभभिजयसंसते; ॥ प्रबोधितत देत्यपतिराशिरडध इंवा-
चयभा २ ६ छ्रास व्वसादयवा सप्राज्त लळामहपफडद १ देबानव ठदुनसवानत व्य भ्या युद्धस भ-
मिती वाका क बयो कड रोड टका पनी 0 0060000000.-00.0
अप्रतिम कर्म करणारा, त्याचम अनुपम काँतिमान् आहेस ३, हे सुरेश्वरा, आमच्या
सहवर्तमान आमचीं सेन्ये र्णांलून पळून आली आहेत. रथांची अदे. ध्वज अक्ष
इत्य मअहाढत्याना आडन राकळा आहेत ४. त्योना गडा, मसळ, पडे, यांच्या
योमान रश, अश्वब हली यांबरील याडू आणि सहस्रांवंवि पायदळ यांस ठिन्न--मित्न करून
सरेडळ आहे. देत्येंद्रानं रण्मंत महा भयकर रूप धारण केळे आहे. तव्हां देत्ये-
ड्रोकडून मारल्या जाणाऱ्या महा सेनरचा उपक्षा कां करतोस ! ५,६. हे देवांच्या देचा,
खूंच आमचा शरण्य आहेस. आहां शुणांगतांचे॑ रक्षण कर देवांचे ते
भाषण ऐकन अमसधंप प्रहयकाठच्या अभीसारसा क्रद्ध झाला व सवे दानवांस जाळं
ळायळा. सूथाकंरणासारखा ज्याचा आकार आहे असा किरीट धारण करणारा प्रम ७.८
चेडूर्यवणांसारला होता. त्याची भाहुभषणं नानारत्नांनी खचित होतीं. मोराच्या पिसा-
ऱ्यमसारखे त्याचे केस होतं. नेत्र लाळ होते. त्याला शंभर बाहु व सहस्र नेच होते ९ तो
एकच खरा. इंद्र हाय. त्याची इमश्रु हारिद्षण होती. त्या महाबलाढ्याचा केतु नागाचा
हाता, त्याय आयधवज्र होतं. ता श्रामान् योगी शंभर मस्तकांनीं यक्त हाता १०. त्यानं
हातांत पनष्य घेतलं होतं. कवच घातले होतं. शभर सूर्याप्रमाणं त्याची प्रमा होती. सहस्रावाचे
देव, गंघव व यक्ष यांच आघ त्याच्यामागून चालले हाते ११ : सामगान करणाऱ्या च जप
करणाऱ्या महषीकडन तो स्तविळा जात हाता. ज्याला शंभर पर्वे आहेत असं महा भयंकर,
सवास फाडून सोडणार. सवंतापमुख. दाप्त, जणं काय भयंकर अद्हास्यच करणारे. व
सुदर वन्न घऊन पाकशासन महद्र सव दुंत्यांशीं लढं लागलळा१२, १३. सव भतांस अधष्य
असलेला तो आदेतीचा प्रिय पुत्र होता. असो; त्यानंतर बलि व इंद्र यांचा संग्राम सुरू
झाला १४. दोन्ही देव-देत्यांच्या योगानें तत्काल तो संग्राम आति अद्भुत आतिर्वार्य व बळ.
यांनीं उद्य, तुमुळव रोमहषण झाला १५. प्रम्हादानेंशंकडां स्तुते ध जयप्रद कमे यांच्या
योगाने प्रबोधित ( सावध, जागत ). केलेला देत्यपात पेटलेल्या अग्नीप्रमाणं भासला १६.
सुरेश्वर व असुरेश्वर यांचा तो रोमहर्षेण तुमुल संग्राम पाहून देव व दानव यांचीं ही
. 1. | ।
7 पाला यय
"२२५९६ 'खह्षिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिवदापराणें । 'मध्यायर
'त्तदा १७ ततो$विध्यन्महन्दस्ते बालिमखेमंहाबळभ । तान्यख्राणि महाबाहुश्विच्छेदे शतधा-
:रणे (८ तत; कड: एनस्त्र सो$खे दुर्वांरणं महत । आपेयसथ शत्रच चिक्षेपेन्धो सहाबळः
*ततू इघूबा खे समागच्छत्यळ्यानलसन्षिभमस् १९ पातयामास तचेंद्रे. वारुणाखेण. धीसता ।
संकुद्धो मववा वज्नसप्रह्ञातपबतोपसस २० हतुकामो रणम्छाची वाढि देत्याधिपं. रणे । ततः
-शुश्राव देवेन्वः कोशिको .इरिवाहनः २५ अशारीरां शुभा. वाणी तस्सिन्महति वेशसे ।
निवतस्थ महाबाहो सझुराणां नन्दिवधन २२ पुरंदर सुरश्रे्ठ न जेष्यासि रणे बालिभ् । तप-
सात्युत्तमा देत्योी बरदानेंन चाधिकः २३ 'स्वयंभूणरेतोषाच्य सत्यथमांचे वारुव । नेष
झकक््यःत्वया जेठुं बिदशेर्दा ठरेश्वर २४ यो .ह्यत्य जेता भगवांस्त श्रणुः्व समाहिब: 1
नह्मणः रू हि सवेस्वं देवानां चेव सा गाते २५ परं रहस्यं धर्सल्यं परस्थ च. परा गात! ।
परात्परतरः श्रांमान्परावरगतिः प्रशः २६ सहस्रशार्षा एरुषः सहखराक्षः सहसत्रपात । शुंखच-
कगदापाणेः पीतवासाः सुरारिहा २० जेता जेयोः जयः श्रीमान्सो$ध्य जेता भविष्याते
अुत्वा दिव्या तु मधुरा वाणी तामशरीरिणीस २८ अपयातो रणाच्छकः साधे सर्वेः सुरो-
त्तस:; । अपयाते तु देवेन्दे कोंशिके हरिबाहने २९ सिंहनादी महानासीद्दानवानां सहामूर्धे 4
युद्धं फ्रिडन जुंपली १७. त्यानंतर महेंद्रानें अस्रांच्या योगानें त्या महावलवान्. बलळीस
: वेध केला. पण त्या महाबाहूनं त्यांस रणांत शतधा तोडन टाकडें. १८... त्यानंतर क्र्द्ध
झालेल्या महाबलाढ्य इंद्रानं पुन: दानिवाय, मोठे, व क्वत्रंचा नाश करणारें. आमने अस्त्र
मारून आला व त्या वाद्धमानार्ने वारुणासख्राने तें इंद्राचे असन प्रतिबद्ध करून सालीं
' पाडळे तेव्हा रागावलंल्या इंद्राने पदतापम वजन उचळलें २०. त्या रणश्र्लाधी देवाने रणांत
त्या दृत्याधेप बळास मारण्याच्या इच्छेनेच ते.हातांत घेतलं होते. पण इतक्यांत कोंशिक
हारवाहून दुवद्वान त्या भ्यकर हिसा प्रचुरस्थांनी, अशी आकाशवाणी ऐकली. “ हे
"देवांचा आनंद वाढविणाऱ्या महाबाहो, हे पुरंद्रा, हे देवश्रेष्ठा, यद्धांतत परत फ़ी तं
रणामध्य बळाला जिंकू शकणार नाहींस. हा देत्य तपाच्या. योगानें .उत्तम असन वर्-
दानान.तेर आधेकच झाला आहे. हे वासवा सुरेश्वरा, स्वयेभूच्या संतोषामळें व. सत्य
'पैमामुळ हा तुला किंवा देवानांही जिंकतां येणं शक्य नाहीं. २९-२७. आतां याला
जिंकणारा काण आहे हणून विचारशील तर भगवान् याचा. जेता आहे.. त्याचें वर्णन
' शांत चित्ताने ऐक. तो अझाचें ( बह्मदेवाचें अथवा वेदाचें ) सवस्व आहे. देवांची तीच
प्रर्म गात आहे २५. ते धमार्चे प्रम रहस्य आहे. ती पराचीही पसागाते आहे. तो.श्रीमानू
' परात्परतर, परावर वस्तूची ग्राते व प्रभ आहे २६. तो पुरुष सहस्र मस्तकांनीं भषित आहे
*त्याठा अनत नेत्र व असंख्य पाद आहेत. त्याच्या हातांत हंख, चक्र व गदा आहे;
त्याचा वर्न पंवळा आहेत; तो दुंबांच्या शत्रंचे हनन करीत असतो २७. तो सवाचा
-जेंता.पण भक्तांस जेय असलेला; स्वतः जय व श्रीमान आहे तां याला [जञकाल. । हा दिव्य
*चेमधुर आकाशवाणी एंकून इंद्र सवे उत्तम देवांसह रणांतून पळून गेला. तो कोशेक, हरि
वाहून दुवेद्र नघून गेळा असतां त्या महा संग्रामांत दानवांचा मोठा सिंहनाद उठला.
' त्याच्य़ा मार्गामाग मांठा कलकल उडाला. वौरांच्या आरोळ्या व भजा-मांड्या इत्यादै-
शप] ___ _ भंविष्यपर्व । २२७
ततः किळकिलाशव्द: क्षपेडितास्फोटितस्वनः ३० शाखांना निनदश्वाच योधानां वल्गित-
. स्वतः । वादित्राणां च नि्घोषस्तुझळव्वाभवत्तदा ३१ जयशब्डरवाच्वेच देवानां ठु पराजये ।.
ससन्या दत्यराजस्तु स्तूसयमसान: सहृदणः । बळाचा विंवना दुत्या हंरण शिाप्यंथा र २
[ २८९२ ] इति श्रीमह!भारते खलेषु हारिवेदा भविष्यपर्वाणे वामने देवासु-संद्रमो नाम
चतुः- षा्घेतमोइव्याय: । ६४ ॥
वेशंपायन. उवाच ॥ निष्प्रयन्नेषु देवेषु त्रेलोक्ये देत्यपाठिते । जये बलर्बलवतो मधंशं-
बरवांस्तथा १ शुद्धास दिक सवस प्रवृले धभकरमाणे । अपावृत्ते ५धमप्थे अयनस्थे
दिवाकरे २ प्रऱ्हादवांबवरमंवेरनुऱ्हादेन चेव ह । दिक्षु सर्वात एघासु भगते. देत्यपालितें ३
दृत्यदु मखशाभात्व स्वगाथ दुरायत्सु च । प्रकांतस्थे तदा लोके वततसमाने च सत्पर्थे ४
अभावे सबपापार्ना भावे चंत्र तथास्थिते । भावे तपाते निझानां सवंघाश्रसरक्षिदु ५ चतु-
ष्पादू स्थते धस अथस पादुविग्रहे। प्रजापालनयुक्ते्पु आाजमानेषुराजसु . स्वघससंप्रयक्तेष
सवाभ्रमानवासिषु । आभमिणिक्ताइसुरः सवेदेतयराजा बलिस्तदा ७ हयेष्वसुरसंघेष नदत्स साद:
तेषु'च । अथाभ्युपअता लक्ष्वीबाठं पद्मासने स्थिता दट पद्मायतकरा देवी वरदासुरसोहिनी ।
भ्रारूवाच ॥ बळे बलवलां श्रेष्ट महाराज सहाुते ९ शो आआस्सि तव भद ते देवतानां परा-
जये । यसवया युवि. विक्रम्य देंवराजः पराजितः १० दृषप्टवा ते पःसं सत्वं ततो हं स्वयमा-
गता । नाश्वर्ये दानवश्रेठ्ठ हिरण्यकरिपोः झुले. ११ प्रसूतस्यासुरेन्स्य तव कमेदमीच्दाम । .
ध्वाने, व वाद्यांचा तुमुळ ध्वाने त्यावेळीं उठला. देवांचा पराजय झाला असतां. जयज-
यकार शाहांचा महाध्वाने एंक येऊं लागडा. पुहृदठगांकडून स्ताते केळा जाणारा सससेन्य
देत्यराजःबेलि. इंदर होऊन हिरण्यकाशेपदेत्याप्रमाणं शोभला ३१,२३२. इति. श्रीमहा ०
खि० हरि०-भावे० वासन ० देवासुर संग्रामनामकःचवसष्ठावा अध्याय समाप्त झाळा | ६४. ।
वैशंपायन :--- याप्रमाणें देव प्रयत्नश्ञून्य झाले असतां, देत्यांनीं त्रेलोक्याचे पालन
केळे. असतां, बलाढ्य. बडीचा च मय आणि शावर यांचा विजय झाळा असतां १, सवे.
दिशा शुद्ध झाल्या असतां, धनक* प्रवृत्त झाला. असतां, अधमंसाग बदलून गेळा असतां,
सूर्य अरनामध्ये स्थित. अततां २, प्रम्हार, शंत्रर, मय, व. अनुह्डाद यांनीं. सर्वे दिशांचे
संरक्षण. कठे. असतां, गगनांच पालन. देत्याने. केळ असतां, देत्य. स्वगाकारतां. यज्ञशीभा.
दाखवं लागले असंतां, संव ठोक. स्वस्थ झाला असतां, सन्वाग प्रवत झाला असतां ३,४
सर्व पापांचा अभाव होंऊन. पुण्याची स्थिर स्थित झाली असतां, सिद्धार्चे तप चालं.
होऊन सवंत्र आश्रमांचे संरक्षण होऊं लागठे. असतां ५, धम चतष्पाद स्थित होऊन अधत
चतुर्थांश राहिला असतां, सजे प्रजापालनामध्यें. तत्पर होऊन चमकं लागले असतां ब सर्वे!
आश्रमांत निवास करणारे लाक. सधमंतत्पर झाले असलां, सवे असुरांती देत्यगज बलाला
अभिषेक. कळा &,७. नेतर' असुरांचे संघ दृष्ट हाोंऊन मोठा गजना करू लागले-असता व.
अतिशय मादेत झाले असतां पद्मासनावर स्थित. असलेली जिन. आपल्या हातांत कमल .
उचलन धरल आहे. अशी वा देणारी व असुरांस मोह- पाडणारी, देवी लक्ष्मी बलापार्शा
आलीं. श्रो::-_हे बळवानांतील श्रेष्ठ; महाराज, महा. द्युतिमान बळे, देवतांचा पराजय
केल्यामळं . मी तजवर आतिशय प्रसल झाळ॑ आहे तुझं कल्याण हावा. कारण तू
सुद्वामध्ये. मोठा पराक्रम कखूत. देवराजाचा. पराभव कला आहेस. ८--१.०. तुही सवा”
२्श्ट सहधिन्यासप्रणीते श्रीहरिचदापराणं । | अभ्याय'£
विशेषतस्खवचा राजन्येत्येदः प्रापतामह १२ येन भुक्ते डे निखिल ४. लोॉक्पमिद्मन्ययस ॥
एिझिषतस्नव. विभो. सर्वा. धर्म: स्थित: पार्थ १ ३ वेन तेलोक्यमक्षय्यं भोक्ष्यस्यसिताविक्रम ।.
एवसुकत्वा तु सा. देवी लक्ष्मीदेत्यपतिं बाळेस् 2४ प्रविष्ठा वरदा सोमय्या सर्व भूतसनृरमा ।.
ग्रा. देव्यः प्रवरा म्ही: कीौ,7यानिरेव चः १'५प्रभा धुते; क्षमा भूतिदातिरजिया दया मति: ॥
स्सागिळंजातथामेधालक्ष्मीरीहागतिस्तथा १६ श्रांत: प्रातिरिला कारति इयर तः. पाटिः क्रिया,
लथ्य । सर्वाआ्वाप्सरसो दिव्या. नृत्यगीताविशारदा: १४ उपतस्थुमंहासत्त्वं बलिमिन्ठः महार--
थ् । प्रतिपत्नं तु देतफडैळोक्यं सचराचरम् ।. प्रासमेर्वर्यम जिल बॉठिना बह्मवादिना ९८.
[ २९१० ] इति श्रीमहाभारते खिलळेषु डरिवडो, भाविष्यपर्वाणि वामनप्रादुर्भाबे पचषटितमा--
इध्यायः ॥ ६५ ॥ | | |
ननमजय उवाच ॥ परानिता: सुरा देत्ये; किमकुवेत विठनी | कथ च वरिदिब लब्ध॑ भूयो
देभदिंजोत्तस एविशंपायन उवाच ॥. खुत्वा द्याणी छु तां दिव्या सह. देवे: सुराधिप: । प्राग्दिदा
घस्थिन: श्रीमानदित्पाठयसुसमन ₹ प्राप्यादित्यालपे वाक: कथयातास तां; निरस । आदित्य
या तदा युद्धे तेन दिव्या पुरा थ्रुताः ५ आडितिरुकाच. ॥ यथेवं पुत्र युष्मामिर्म डाकयो, हन्तु-
माहवे. । बॉठिविरोचनतुतः सवेश्वेव मरुद्दमे: ४. सहस्राशरसा हंते केवळं शक्यते5सुर: । तेते-
केन सहस्राक्ष न ह्यन्येन शतक्रतो ५ तहूः एच्छस्व पितर कड्यफं सत्यवाधिनम । एााजयाथ
"४४ “॥॥४॥७॥७॥॥॥॥0७॥0५॥ कन
स्फट सत्व पाहून मी स्वत: तुजपाशी आठे आहें. हे दानव ब्रेडा, हिरण्यकाेपच्या कुळांत
उत्पन्न झालेल्या तुज अतुरंद्राचें हें अपले कर्म असणें, यांत. कांही आश्वर्थ नाही: हे. राजन
विशेषत: तुळा तर ते. मुळींच अशकय नाहीं. कारण , ति तुझा प्रपितामह दूत्यांचा. इंद्र
होता. हे विभो, त्यानें या सर्व अव्यय केळोक्यांचा उयभोग घेतला. हे. राजन विशे-.
षत: तुझा सर्व वर्म मागामिध्ये स्थित आढे. त्यामुळें हे अमित, पुराक्रती. वीरा,
तुंही या. अस्य तेळोक्याचा उपमोग घेशील. त्या. देत्यपाहे बळीला, असें.
भोळून तीः कदा, सोम्य व सर्व मुतमनोरमा देवी लक्ष्मी त्याच्यामध्ये प्रविर झाली;
तशाच, दाकांच्याही सर्वोत्तम देवी-ही, कोत, याते ११-१५, प्रभा, धाते, क्षमा, माते,
नीति, विद्या, दृथा', माते, स्माते, लज्जा, तज्ञीच मेघा ह्ूनी, ईहागाते १६, श्राति, प्रा[ते,,
इलानामक शआताक्रेया, कां।ते, शांति, पुष्टि, तशीच किया आणि तूत्या ब॒ गीत. यांमध्ये
विशारद असलेल्या दिव्य अप्सरा त्या महासुत्त्व, महारथ बाळिर्वी इंद्रापाशी हात जोडून
उभ्या राहिल्या. याप्रमाणें देतेयांनीं सचराचर भेळोकय मिळविले. बहझवाढी अलीने तर'
अमित ऐश्वर्य संपादून केलें १ ७,१९८. इते श्रोमहा, ति. हृरिभवि वामनावतसक्ी पास.
डावा अक्ष्याय सुमाप्ठ झाला ॥ ६५ ॥ ह. क. क र
जनमेजय:--हे मुने, देत्यांकडून पराजित झाठेले देव काय करते. झाले ? हे उत्तम
हिज, देवांनीं स्वर्ग पुन; कसा प्राप्त करून घेतळा १. वेशंपायन:-वर सांगितलेली. ती
दिव्यवाणी ऐकून ठेवांसह लो देवांचा श्रीमान आबिप पूर्वेस अद्तीच्या उत्तम गृहाकडे
इनेघाला २. अदितीच्या येथें जाऊन इंद्राने पूर्दी युद्धामध्ये जी दिव्य वाणी ऐकली होती.
तीच तुळा सांगेतली इ. अकित्दि-पुत्रा, असें जर आहे, विरोत्चनपुत्र बलि तुझां सर्व देव-
सेणशांकडून संग्रामांत मरणें जर शकय नसेल तर तो असुर केवल सहस्र मस्तक॒युक्त पुरुषाक-
इनक सरणे शकय आहे. हे सहस्राक्ष, सनकतो, त्याच एकट्याच्या हातून तो मरेल. दुसऱ्या
६६] _)___ मैदिष्यपर्व । २२९
देत्पस्य घलस्तस्य महात्मन: ६ ततो ;दित्या सह सुरा: संप्राप्ती; कश्य राग्तिकस' ।! अपड्य-
न्कश्यप तत्र सन दिब्यतफोनिधेस ७ आदं देवगरुं दिव्यं क्रि विषवणांदभिः । तेजसा
भास्कराकार गारमाथाशखाप्रभस् ८ न्यस्तदण्डे तपोयुक्त॑ बद्धकृष्णा जिनोत्तरंम । वल्कला-
जिनसब्ात प्रदाते अह्मवचत्ता ९ हुताशाभित्र दोप्वन्तमाज्यमंत्रपुरस्कुतस् । स्वाध्यायनिरते
नत्य वषुष्मन्तासचानळम् १० तं बह्मवादिनां श्रेष्ट स सुरयरुं भभम । प्रतषन्त्त मिवादित्य
मारच दासतेजसस् ११ य; खप्ठा सवंभ्रूतानां प्रजानां पतिरुत्त: । आत्मभावाविदोऐेण
तुताया यः परजापातः १९ ततः प्रणम्य ते बीरा; सहादित्या; सुरषंभा: । ऊर्चुः प्रांजलय:
सज मह्माण,सव मानसा: १३ तच्छुत याथे हकेण सरस्वत्या ससा रितळ् । अजेयश्चिव्दी:
सनबाळदानवसत्तम: १४ थुत्वा तु वचनं तेषां पुमाणां कर्यपस्तदा । चकार गसने बुद्धि
नह्यळाकाय ठाकरकृतू १५ कश्यप उवाच ॥ गच्छाम जझसदनं अह्मघोषानिनावितस ।
ययासुन च ततव अह्मण बदतानघा; १६ बेडापायन उदाच । ततोदेत्या सह सुरा यान्तं
केरयपसन्वचु. । मास्थत अह्मसदनं देवरपिगणतेंबितस १» ते सुहनेन संगामा बहाळोके
'दवाकसः । ददव्य; कासमगमेयांनसहाहे: सुमनाहर: १८ दिदक्षवस्ते बह्याणं तपरह राठो-
सव्ययस । अअ्ययच्छन्त विस्तार्णा जण: परमां सभाम् १९ षटूपटोट्टीतनिनर्दा सामभी-
कोणाकडूवह नाहीं. ४,५. यास्तव त्या महाळ््या बाळे देत्याच्या पराजयाकात्तां
अपल्या सेत्यवाद! कश्यप पित्यास विद्धारा ६. त्यानंतर अदिती सहवर्तमान देव कश्या -
बाश आळे तेथ्रें त्यांनी दिव्य तपोनिथि कहप्रपास पाहेळे ७ तो आद्य देवगरु होता.
ता टुव्य ब ज्रकाल स्नान जलाने नेहमीं आद्रे होणा होता. तेजाने तो भास्करांकार
हाता. अर्भच्या शिखेप्रमाणे ज्याची प्रभा आहे असा तो गौरवर्ण होता ८. त्यानें दंडाचा
त्याग कल] हाता, तपायुक्त असलेल्या त्या मुनीने कुष्णाजिनरूपी उत्तीय बांधलें होतें
बेल्कढ व आजन यांना त्याच शरीर आच्छादित झालें होते. तो अक्षतेजञानें प्रदीप्त होता
आज्य व मत्र यांना पुरस्कृत केलेल्या अम्नीप्रमाणें तो दीप्त होता. नित्य स्वाध्यायांत
निरत असडेला बो मूतिभान् आम्निव आहे, कीं काय़ अपता भास होत अभ्षे ९ १०. तो श्रेष्ठ
कवाद, सुरातुरांचा गुरु, प्रभ, आतेशय तळपत असडेल्या सूर्याप्रमाणे दोपत व आति
तेजस्वी मरिदीपूत्र माने त्याच्या दृष्टी पडला ११. जो सर्व भतांचा सष्टा. प्रजांचा उत्तम
पात अशा त्याच्या पृत्रभाव बिशेषाने जो तिसरा प्रजापॉते त्याला देवांनी प्रणाम
का १२९. आदुंतासह ते स्व दुवश्रेष्टठ बा( अभनिवादून करून, बक्षदेवापाश्यी मानतपत्र
जव वाठतात त्याप्रमाणे, हात जोडून त्यास अतं हणाले १३. ' हे प्रभो, यद्धामध्यें
शक्तान सरस्वतांने सांगितलेले हे वाकय ऐकढे. दानवसत्तम बाळे सर्व देवांना अजेर'
आहे, अतत ता हणाल १४, त्या पुत्नांचे हे भाषण ऐकून त्या लोककर्त्या करयपानें अ
छाकास जाण्याचा निश्चय केला १५. कर्यप:-- हे निष्याप पत्रूनो, आपण
- आता वरुबाषाने नादुत झालेल्या बझळोकास जाऊं या. ब तेथें तझी जसे ऐके आहे
तस अझरवाळा सांगा १६, वेशंपायनः--त्यानंतर देव व कषि यांच्याकडुन सेवा
केल्या जाणाऱ्या अहझसदनाप जावयास निघाल्या. कश्यपाच्या मागून अदितीसह सर्व देव
चाळळ १७. ते स्वगवासी दिव्य, कामनेप्रमाणें गमन करणाऱ्या, महापल्मवानू व आते
(0 “>
झनाहूर यानांनी| एका मुहूठान तहलाकांस पाचल १८. तपाची अक्षय रासच अशा
२3८ मह्धिंव्यासप्रणीतं श्राहारिवरशापरार्ण | अध्याय
तावेसिश्रितास् । श्रेयस्करीसमित्रश्नी दृष्टया संजह्ृषुसदा २० जाह्मणेश्व सहाभागेवेंदवेदां--
रापारनेः । कऊचो बहवृच हख्येश्व प्रेयमाणपदाक्षराः २१ शुंधुदस्तेडमरब्याचा वितत्हु च
कमस ।'यज्ञजदांगविद्षां पदक्रमाविदां तथा २२ घोषेण फरमरदीणां सा बहूव निनादडिता ।
यकज्ञदस्तवविसळिश्व शिक्षा. विक्मिसिथाशिजेः ३ शब्दानिवरचनार्थप्ेः सर्बविदाविशारद: ।:
मीभमांप्ाहेतुंवाक्यज्ञेः सर्ववादविशारदेः २४ हृ ए्टस्वरेत्तनर दिजेभनल्युवा दिभिः । नादितं.
त्रह्मसदुनं पवरं देवसंद्ावतू २५ ते तत्र समजुप्राप्य श्वृण्वन्ता वे व्वांचे. खुरा; ।,. पूनान्यात्म--
शराराणि सेनिरे तु न संदयः २६ तूण्णी भूता एकांवेत्ता. बरज्मण्यगबतमानसाः. ।. विश्मयो-
त्फुळनयना निरीक्षन्तः परस्परथ २७. नजस्छुतीन्ति च पुनर्गह लोकशरं प्रभ । सनतेव
सुरश्रेठं: पूरस्कृत्य तु करयपस् २८ पुव संघट परस वेदोबारणानिःस्वनस ।. गंबीरोदार-
मधुर सुप्वरं हसगहदल् २९ ऐक्यनानावसंयोगसमवायविशारवेः. । लोकायतिकपस्येश्व
भुवः स्वनमीरितभ् ४० तज्ञ तत्न च विभेकाजियतान्संश्षितजताचू । जपहोमपरान्भुख्यान्द-
थु: केरथंपात्मजाः ३१ तंस्यां सभापामास्ते स्त बह्मा लोकापिठामहः । हुरासरयराश्री-
मान्विदेधहेवमायया ३२ उपासंते च तथैने भ्रजालां पतय!- प्रभस्. । दक्ष प्रचेताः पुलहो
सराचत्र्व इजातमसः ३२३ सगरतिवासटश्व गातसा नारदस्तथा । समसद्यारतारक्षी चवांय>
जह्मदेवाचे दर्शन घेण्याची इच्छा करणारे ते ब्रह्मदेवाच्या विस्तीण व. उत्कृष्ट. सभेस प्राप्त
झाळे' १९. ती भेभरांच्या गायनाने दुमदुभून गेली. होती. त्या. ध्वनीमध्ये सामगाय--
नाचा ध्वानि मिसळून गेळा होता. त्या' श्रेयस्कर व' शत्रुनाशक- समेंठा पाहून. देवांना
आतिशेय आनंद झाला ते अतिशय दृष्ट झाले. २०. वेद-वेदांगपारग. वः महाभाग. कगवेदी
बाह्मणांकडून उच्चारल्या गेलेल्या कःचा २१ त्या: देवश्रेष्ठांनीं ऐकल्या. कर्मे चाळली असतां.
त्यांतील. वेद-वेदांगवेत्त्या व पद-क्रम जाणणाऱ्या. परम क्रबींच्याः घोषानें ती सभा गर्जन
गेली होती. यज्ञाच्या स्तुतीला. जाणणाऱ्या, शिक्षासंपन्न, शब्दांचे निर्वचन व अर्थ.यांस
जाणणाऱ्या सवे. क्य्याविशारद, मीमांसा व. इेतुवाक्ये यांस जाणणाऱ्या, सर्वे वार्दांमध्यें
विशांरद् असलेल्य', ज्यांचा स्वर दृष्ट व पृष्ट आहे अश्या आणि मंजुळ भाषण करणाऱ्या
अष्ठ दूजांनी. त. देवगुहासारखे उत्कृष्ट बहसदन नादित. करून सोडले.हाते २२,२५. ते देव
तर्थ प्राप्त होऊन व तो ध्वांने एंकून आपल्या. शरीरास पवित्र मानूं. लागले, यांत कांही
सरींय नाही. २९६. तं एकचित्त होऊन मुझाट्यानें बसले. त्यांचें मन. बह्मामध्येंच तछीन
झाल. ज्यांचे नत्र विस्मयान प्रेफाहेत झाळे आहेत. असे ते. फस्परांकडे पहातच
राहेल २७. त्यांना कश्यपास पुढं करून.मनानेंचःपुनः-ठोकगुरु. शुरूप्रभूला वंदून केलें. रट.
त्यांनीं पुनः ऐंकंय, नांनात्व, सथाग समद्राय इत्यादिक्रांमध्ये विशञारर. असलेल्या. ळोका-
यातेकारिशास्त्रकारांसह तेथे गंभार, उदार, मधुर सुस्वर, हंसाप्रमाणे: गढूदुध्वनियुक्त
अशा उच्चारलेल्या उत्कृष्ट वेदवाषास ऐकलं. २९, ३०. त्या करयप्रपुवांनी ठिकठिकाणीं
नियमपरांयण व तीक्ष्ण: त्रतसंपरक्न मुख्य जराझण जपः होमांमध्ये तीन झाले. आहेत
अर्स पाह ३१. अपो; त्या सभेमध्ये श्रीमान् सुरासुरगरु; लोकंपितामह बजा, देवमायेने,
सवे प्रपंच रचात राहिला होता ३२. तेथें प्रजांचें पति त्या प्रभची उप्रासना करीत होते..
दक्ष, मवता, पुलह, मराचि, टुंजात्तम भंगु, आति, वपष्ट, गोतम, नारद, मन. स्वग,
अतरिक्ष, वायु, तेज, जळ, पृथ्वी ३४,३४, शब्द, स्थश, रूप, रस, गंध, प्रक्षाते, विकार,. दसरे:
“भविष्यपर्व 1 २३१
तेजी जळ मही ३४ शब्दस्प्ञा चरूपंचरसोगेधस्तरथेवच प्रकातिश्व विकाराच्व 1 यचान्यत्कारणं
महत् ३५ सांगापागाव्वदतुवेदाः सरहस्यपदकनाः । क्रियात्व कतबस्वेव संकल्प: प्राण एव
"च ४६ एते चान्ये च. बहवः स्वयंखवमुपास्थताः; । अर्थो धर्मश्व कासश्व देषा दुर्पव्व
नित्य ३७ शक्ती बृहस्पातश्र्वेव संवतो. जघ एच च । दातेश्वरोड्थ राहञ्व गहाः सर्वे
-खरषतः ५८ महता वश्वकना च नक्षचा णं च भागत । [श्इवाकरश्वय सामत््व बहल्लाण सउ-
पासते ॥ सावित्रा दुर्गतरणी वाणी सभाबिचा तथा ३९ सर्वाणि श्रतिज्षात्राणि माथाश्व
नियसास्तरथा । भाष्याणि.सवशाख्याणि देहबास्त विज्षांपत्ते । क्षणालवाझहु्ताश्व दिवारा-
जेथ्व भारत ४० अधमासाठश्व माताऑ्य कतवः षट॒त्थेव च । संवत्सराश्वतयग सन्ध्या-
रावश्वदाबधा ४ १ काठचक र्च याच्व्य! तत्यर थुवर व्ययस | एत चान्य चच बहवः स्वप-
-भुवसुपार्थिताः ४२ ते प्रविष्ठाः सभा दिव्यां न्नर स्वकामदा र् । कड्यपाखिदरीः साथे
" पुवेधेसम केशारदः ४३ सर्वतेजोसयी दिव्या त्रज्ञाषिंगणसावितास । बाह्या श्रिया दोप्यमा-
*नमसचिन्त्यं विगतकुसमम्र ४४ बाह्मणं वीक्ष्य ते सव आतीनं परमासने । जग्मसधांशुभो
:पार्दी नह्मणस्ते दिवीकसः ४५ शिरोभः स्पह्य चरणो तस्य ते परसमष्ठिनः । विमक्ताः सर्व-
ध्या भय: शान्ता विगतकल्मंबाः ४६ दइृष्टवा त तान्सुरान्त्सवान्कर्यपेन सहागतात । आह
"बह्मा महातेजा देवानां पडराश्वरः ४७ [_ २९५७ ] इति श्रीमहाभारते खिलेषुह> भ० वाम-
*नप्रादुथांचे षट्ष्टितमोरच्यायः ॥ ६६॥
बह्मोभाच ॥ यदथानेह संम्राधा मबन्तः सव एव हि । विजानाम्यहमद्यत्न एतत्सर्वे महा-
- बला: १ भविष्यांति च वः सो$्यथेः कांक्षितो य: सुरोत्तमाः । बलळेदनिवसुख्यस्य यो विजेता
न्स
क
शं
णा
1.1
ऱ्
महत् या नांबाचें कारण ३५, उपनिषदे, परदे, क्रम यांसह. सांगोपांग चार . वेद, क्रिया,
"क्रतु; पाण, संकल्प, हे ब.अतेच दुतरे पु७्फळ स्वयंभूची उपासना करीत त्याच्यापाशी
उभे होते. घम, अर्थ, काम, हुंब, दर्व. इंद्र, बृहस्पति, संवर्ते, बुध, शनेश्वर, राहु
“तसेच दुसरे सर्व ग्रह ३६-३८, मरुत ( वायु ), विश्वकर्मा, नक्षत्रे, व हे जनमे-
' जया, सूर्य व सोम ब्रह्मदेवाची उपासना करीत होते. संकटांतून पार करणारी
सावित्री, तशीचः-सात प्रकारची वाणी. २९, सवे. शरीरसंपन्न श्रृतिशाख, गाथा, निम्नम,
भाष्ये, सर्व शास्र, क्षण, लव, मुहूत,-व. हे राजन् जनमेजया, दिवस, रात्र, अर्धमास
( पक्ष ), मास, सहा कतु, संवत्सर, चार युगे, चारप्रकारची संध्या रात्र, दिव्य, , नित्य,
ध्रुव व अव्यय कालचक्र, हे व असेच दुसरेही अनेक मुतिमान् पदार्थ स्वयंभूची उपासना
* करीत होते ४०.४२. असो; नंतर ते सर्व बह्मदेवाच्या सवे कामना पूर्ण करणाऱ्या
दिव्य सभेंत गेळे. कश्यप घर्मविश्ारद् देवपुत्रांसह सर्व तेजोमय, दिव्य, बह्मषिंगणसेवित
*सभेत प्रविष्ट: झाला. .त्या सभेत. ब्राह्मी श्रीने. दीप्यमान, अचिन्त्य, कुशशून्य, व परम
*आसनावर बसलेल्या जअह्मदेवास पाहून ते सवे देव त्याच्या शुभचरणांवर आपलीं मस्तके
ठेविते झाले ४३-४५. त्या परमेष्टींच्या चरणांस मस्तकांनीं स्पशे करून देव सवे पापांपा-
म्सूनभ्मक्त, शांत व.निंभल झाले ४६. कर्यपासह आलेल्या.त्या सवास 'पाहून देवांचा
: इश्वर, प्रभ महातेजस्वी बह्मा असें बोलं लागला ४७. इाते श्रीम० खरि० हॉरे० भवि०
-व्रामनावताराचा सासष्टावा अध्याय समाप्त झाला ।॥ ६६. ॥
नञक्या:-- हे.महाबलाढ्यांनो, तुती सर्वच येथे:कृज्ञासादी. आठा आहां, हं. सव...मी
-२५२ महाधिव्यासप्रणी]ं श्रीहरिवदापुरारण । [ झव्यायई
'भविष्याते २ न खल्वसुरसंघानामेको जेता स विश्वकृत् । त्ेलोक्यस्यापे जेतासी देवाना-
साप चोत्तम: ३ घाता चेव हि ळोहानां विश्वशोनिः सनातनः । पूर्व जंयं सदा प्राहु्हे म ग-
भनिदेदीनम ८ आत्मा देवेन बिना कुतोईजयो महात्मना । बठेरसुरसुख्यत्य विश्वस्थ
जमतस्तथा ५ प्रभव: स हि सर्वेषासस्माकस/5 पर्वजः | अधच्त्यः स हि विश्वात्मा थोम-
युक्त: परंथप: ६ ते देवापि महात्मन न बिदुः कॉाप्यसायिति | देवानस्मांच्य विश्वच सवात
पुष्षोत्तमः ७ तस्थेत्र तु प्रसादेन प्रवक्ष्येइहे परांगतिम् । यत्र योग समास्थाय तपश्रवराते
दुश्वरम् ८ क्षीरोदस्योत्तरे कूले उदॉांच्यां दिशि देवताः । असतं नाम परमं स्थानमाहुमंनी-
धिण: । भवंतस्तत्र घे गत्वा तपसा सोदोतत्रताः ९ अमृत्तं स्थानभारसाद्य तपश्वरत दुश्वरस ।
तक श्रोष्यथ विस्पष्ठां स्िंग्थगेभीरनिः स्वनास १० उष्णगे तोयपूर्णस्य तोयदस्य समस्व-
नास । युक्ताक्षरपद्यसखग्यां रम्पामभयदां ठिवास ११ वाणीं परसपेस्कारां घरदा. नह्यवा-
दितीम् । 'देव्यां सरस्वती सत्यां सर्वकिल्बिषनाशिनीचत १२ सवेदेवाधिवेवस्य भाषिता भावि-
तात्मन: | तस्य त्रतससापध्ती तु यावद्व्तविसर्जनम् १३ अमोवत्य तु देवस्य विश्वरूपां महा-
त्मनः । स्वागतं वः सुरभेटा मत्सकादासिहागताः ३४ कस्य किं वा वरं देवा द्दामि वरद:
स्थत: । तं कश्यपोस्ितिश्रवव वर यरुह्कीत वे ततः १४५ प्रणम्य शिरसा पादो तस्मे योगात्मने
तदा । भवानंद च नः पुकची भमवत्वात न संशयः ३६ उक्तश््व परया भक्त्या तथास्त्वानि
अब्यग्न मनार्न पुर्वीच जागले आहें १. हे सुरोत्तमांनो, तुमचा कांक्षित अर्थ सिद्ध होईल.
दानवपमुख्य बळींचा जो विजेता होईल तो एक असुरसंघाचाच मात्र विजेता होणर आहे.
अतत नाही तर तो विश्बकता तरेडोक्याचाही विजता व देवांमध्येंही श्रेष्ठ होईल २३. तो
होकांचा धाता, सनातन व विश्याचं उत्पत्तिस्थान आहे. ज्याला सदां पर्वज अर्से हणतात
ड्रिण्यार्भ ही ज्याची प्रतिमा आहे. त्या महात्म्या विभ देवाने आपला आत्मा अतल
वौर्यवान् बाऊि व सर्व विश्व यांत अनेय केला आहें ४,५. तो सर्वोर्चे उत्पत्तिस्थान आहे
आमचाही पूर्वज आहे. तो विश्वात्मा, योगयुक, परंतय अचिंत्य आहे ६. त्या महात्म्याला
देवही पूर्णपर्गे जाणत नाहीत. हा कोणसा आहे एवढेंच जाणतात. तो पुरुषोत्तम मात्र
दूर्वास आझांला व त्या विश्वाला यथारथपर्ण जाणतो ७. त्याच्याच प्रसादाने मी परम गाते
सांगन. ज्थ तो चित्तवा्ते निरोध करून दुश्वा तप करीत आहे त्या उत्तर दिशुंतील क्षीरसा-
मराच्या उत्तर तीरावर अमुत नांवाचें परम स्थान आहे, असें विद्वान् सांगतात. हे देवहो. तझी
तथ जाऊन तपानं सुतीइण त्रतसंपन्न व्हा ८,९. त्या अमत स्थानाला जाऊन पोचल्यावर
दुश्वर तप करा. झणजे तेथें तुझांला अगादे स्पष्ट, योष्म्ततील ख्रिंग्ध व गंभीर ध्वनियक्त
जडपूर्ण मेघाच्या ध्वनीसारखी, युक्त अक्षरें व पदें यांनीं स्निग्ध, रम्य, अभय देणारी,
शिव, परमसंस्कारयुक्त, वरद, ब्रह्मवादिनी, दिव्य. सत्य व सर्व किल्विषनाशिनी सरस्वती
वाणी ऐकाल १०-१२. भावितात्मा व सर्च देवाधिदेव यानेंच बतसमात्ति झाडी असतां उच्चा-
रिळेळी ती वाणी होय. यास्तव बतविसर्जनापर्यंत तुझी तेथेंच स्थिराचित्ताने रहा १३. त्या
महात्म्या अमोघ देवाची ती विश्वरूप वाणी अशी असल--येथे मजपाशी आलेल्या हे श्रेष्ठ
देवांना तुमच स्वागत असो १४. अहो देवांनो मी वर द्यावयास तयार होऊन राहिठॉ
आहे. तेव्हां कोणाला काय देऊं ते सांगा. असं त्यानं हटले हणजे कश्यप व आदिति.
यांना त्याच्यापासून, त्या योगात्म्याच्या चरणांवर मस्तक ठेवन, असा वर मागन घ्यावा.
£८ ] भिष्यपर्व । २३३
सबल्यात । देवा बुंवन्तु तं सव भाता नस्त्वं भवते ह १७ तथशस्त्वाति च स श्रीमान्वक्ष्यते
सवळोककुत् । तस्मादूवं ग्रहीत्वा तु वरं त्रिद्शसत्तमाः; १८ कुतकृत्याः पुन: सर्वे गच्छध्वं
स्व॑ स्वमाळयन् । तथास्त्विति सुराः सर्वे कश््यपो$दितिरेव च ३९ वार्दित्वा बह्मचरणौगताः
सास्यादिशं प्राते । तेइचिरेणेव संप्राशता क्षीरोदस्योत्तरे तटस् २० यथोद्दिध्र॑ भगचता
जेम्हणा अह्मवादिना । ते$ठोत्यसामरान्सवन्पिर्वतांव बहून्क्षणात ९२१ नयथ्व विविधा
इदव्याः पाथेब्या सुरसत्तमा: । पश्यान्ते च सुघोरां वे सर्वसत्त्वाववर्निताम् २२ अभास्करा-
ममय[दां तमसातवरतां दिशम । अमूतं स्थानमासाय कश्यपेन सुरेः सह २३ दोक्षिवाः
कामदे [दुव्यं त्त वर्षसएस्रकम । प्रसादा्थे सुरेशाय तस्से योंगाय धीसते । नारायणाय
देवाय सहखाक्षाय धीसत २४ बह्मचर्येम मोनेन स्थानवीरासनेनच । दमेन च सुराः सर्वे
तप! दुश्वरमास्थिताः २३ कश्यपस्तत्र भगबान्पसादार्थे महात्मन: । उदीरयाते वेदोक्त
यमाहुः परमं स्तवख् २६ [ २९८३ ] इति भश्रीमहाभारते खिलेषु हारवडे भाविष्यपर्यणि
चामनमांदुभावे सप्तपाष्ठितमोध्यायः ॥ ६७ ॥
कश्यप उबाच ५ नमोस्तु ते देवदेवेश एकश्रवेंम वराह वृषायिष वषतिन्धो बषाकपे सुरव-
षभसूरायेसित अनिर्सेत भडक,४ळ १० विष्वक्सेन धुव धम धर्मराज वैकुंठ अेतावर्त अनांदे-
मध्यानेधन धनंजय शुचित्रवः आग्रेज २० वृष्णिज अज अजय मृतेशय सनातन विधातःश्वि-
वी 0०००0४४ हन ४४४४ णा सनत "णाफटान-
णक कट“
तूच आमचा पुत्र व्हावे; हाच 'नेःसंशय बर आहझ्ांस दे! अस परम भक्तीने
झटळ असला ता ' तथास्तु ' अस बोलेल. सव दूवांनींही तू आमचा भ्राता हो असं
झणाव १५-१७. ह्मणजे त्यांनाही तो श्रामान् सर्बळोककर्ता तथास्त » असेच प्रत्यत्तर
दशल. & उत्तम शबाना, त्याच्यापासून अस चर संपादून करून तुझी सर्व कृतकृत्य
हात्सात पुन: आपापल्या स्थानी जा. त्यावर सवे देव, कश्यप व अदिति ' बरें आहे >
अस ह्मणून ब जह्मदेवाच्या चरणांवर मस्तक नम्र करून साम्य ( उत्तर ) दिशेस गेले
भगवान वेदवाद| अहदूंबान जस सां*तर्ल होतं त्याप्रमाणेच ते सव, सागर, सर्व पर्वत
च दथ्वावराल आण दुव्य विर्वध नया यांचं क्षणांत उडंघन करून थोड्याच अवका-
शात क्षारसागराच्या उत्तर तटावर जाऊन पांचले. त्या उत्तम देवांनी आति घोर, सर्व
म्रारणराहत, सूयशून्य, म्यादाशून्य व अंधकारानं व्याप्त अशी उत्तर दिशा पाहिली
असो; याप्रमाणें कश्यपारने देवांसह अमृतस्थानास प्राप्त होऊन १८-२३, दिव्य
सहस्र वध चालणार कामद् बत सुरू लं. त्या धीमान योगरूपीा सुरशाच्या प्रसादाकारतां.
त्याना त्या दांधे वताचा दाक्षा धतली. सहस्राक्ष, धीमान नारायण देवास बह्मचर्य
मान, [स्थरवांरासन व दुम यांच्या यांगानं प्रसन्न करावयाकारतां सव देव दश्वर तप
करू लागले २४, २५. भगवान, कश्यप त्या महात्म्याच्या प्रसादाकारेतां ज्याला परम
स्तव ह्मणून हणतात ता वेदोक्त उत्तम स्तव तोंडानं हझणणं ठागला २६. इति श्रीमहा०
शखिळ० हरि० भावि० वामन ० सदुसष्टावा अध्याय समाप्त झाला । ६७
कऱ्यप:-हे देवदेवेश, हे एकज्ञुंग, वराह, वृषार्चिंष ( धमज्वालावान् ) वषासेंधो (धर्म-
सागर ) वृषाकपे सुरश्रेष्ठ, सुरानेमिंत, आनेर्मित, भद्र्कपिला १०, विष्कवसेन, भरव, धर्म
धमराज, वेकुठ, तेंतावत ( श्रोतकर्मानं अभिमुख होणारा ) अनारदि-मध्य-निधन, धनंजय
शुचिश्रव:, आझज २५, ( कुमारस्वामी ) वृष्णिन, अज, भजय, मतेशय, सनातन
- ही
. महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुराण । [. अध्याथ$
कार्स जिधाम बिककुत् ककुद्धिच ३० दुंदुभे महानाभ लोकनाभ पद्मनाभ विरिचे वारेष्ट बहु-
रूप विरूप विश्वरूप क्षपाक्षय ४० सत्याक्षर हेसाक्षर हव्यरक खण्डपरशो शुक्र सुंजकेशो
हेस महाहेस सहदक्षर हुर्षाकेशे ५० सूद्ष्म परसूक्ष्म तराषाट पव श्वसूत सराप्रज नाल
निम्नमो विरजस्तमोरजःसत्वधाम सर्वळोकप्रतिष्ठ ६० शिपिविष् सुतपस्तपोग्र अग्र बालन
घर्मनाम गभारननाभ धर्मनेमे सत्यधाम ७० सत्याक्षर गभस्तिनेमे विपाप्मत' चन्दरथ
विपाथ्सव व्मेच ससदवासाः अजेकपात् र्हखशीर्ष सहस्रसंसित महाशार्ष ८० सहस्रक
सहस्तगातव अधोमुख महाउख महापुरुष पुउषीतम सहस्रवाही सहस्नभूर्ते सहस्रश्स्य सह-
खरा ९- सहस्रसुज सहख्सुंब सहस्रशस्त्वामाहुर्वेदाः- विश्वेदेब विश्वसंभव सर्थेषासेव
देवानां सांभग आडदो गाते: विश्व तवमाप्यायनः | विश्व त्नसाहुर पुष्पहास परमवरद्स्त्वसेब
त्वमेव वोषटू कारं वषटकार ःवामेकमाहुरग्र्यं मखभागपाशिनप् १०० दशोतधार.- सहस्त-
धार खुर्द सुवर्ट स्वर्द भयं: स्वर्द त्वसेव भूतं भुवनं त्वे स्वघा त्वमेव बह्मशाय (९० भम्हमय
मम्हा दिस्त्वसेव योरसि पृथिव्यासे परयासि मसातरिश्वासे धर्मासे 'मघवासि होता
पोन ४२५० नेता हता संता होम्यहोता परात्परस्वस होम्यहोतात्वमेव आपोसे विश्ववाक
घाता परसेण वासा त्वमेव देरभ्यः खुक् खुग्भमाण्ड त्वे गण इोडसि 5३० इज्योसि
इंड्यग न त्यष्टात्वससि समिद्धस्त्वसेव गतिर्गतिमतामासे मोक्षोसि थोगोसि गशुद्यासे
वो य
'नथातर, विक्राम, निवास निकुकृत (वमान ववेराग्य हेज्याचे स्कंध आहेत ) ककद्मान् ३०
दुंदूने ( विजय़ावह ध्वने ) हे महानाभ, हे लोकनाभ, हे पद्मनाभ, हे विरिंचे. हे वरि
हे बहुदय, विरूप, विश्वरूप, कषयाक्षय ४०, सत्याक्षर, हंसाक्षर ( अजय मंत्र ) हइब्यभक
प डपस्शा, शुक; मुमकश, हस, महाहंस, महद्क्ष(, हृषीकेश ५०, हे सृह्म, हे परसूक्ष्म
हे तुसाबाड, ह ।नस्वसत, हे सुरायज, हे नील, हे निस्तम, हे विरज, हे तमो-रजः
सत्त्व धा ढ सव लांकप्रानष्ठ ६०, हे. शिषिविष्ठ, हे सुतपः, हे तपोग्र, हे
अग्र, हे अग्रज, हे धमनाभ, हे गभस्तिनाम, हे धर्मनेमे, हे सत्यधांम हे सत्याक्षर ७०
ह गमात्तनम, हे वपाप्मन व ६ चंद्ररथ, तुळा नमस्कार असो. हे निष्पाप, तंच समद्रा-
मध्य याप कागारा, अज, एकपा सशाख, सहस्रसामेत, महष ८०, सहस्ननयन,
सहजाद, अधापुल्, महामुक्, महापुरुष, परुषोत्तम, आहेस. हे सहस्रपाहो, हे
रसनय हे सइखरसुत्र, हे सहस्राक्ष इंद्र ९०, सहस्रभुज, हे सहस्रभुव, तला वेद सहसंश:
सागत अत्ततात. हे विश्वेदेव, हे विश्वसंभव, हे सोमग, तं सर्व देवांची आदि गाते आहेस
सर्व विश्व तं अप्थायन ( तृप्त करणारा ) तं. तुलाच विश्व असें हणतात. हे पुष्पहास तंच
परम वरद आहेस. तूंच वांघट, तुज एका मख्याळाच ओंकार व वषटूकार हणतात. तंच
यत्तनागाचे प्राशन करणारा आहेत; १०० हे शतधार हे सहसखधार, हे मूद (भूलोंकास देणारा)
ह भुवड, हे स्वर, हे भर्भव*स्वदे एच भूत, तूच भुवन, तूंच स्वघा, बह्मशय (१० बहममय
वकहज्मार्द तच भाहस. तेच स्वगं आहेस परथ्धा आहंस. प्रषा आहंस, वायु आईस.
अम आहेस, इंद्र आहेस, होता, पोंता १२० नेता हता, मता, होम्य पदार्थांचा 'होंता
( हवन करणारा ) परात्पर होम्य होता तद आहेस. 'तूं आप आहेस, विश्ववॉळे आहेस,
न ल ण७णणणीट00णकीणणण0?0१00”णीण टली,
त च डा तह पहा लवला सासत ततल याचक डाल '*'
कड ग भ्चिण्कपर्व । र: 28-02
सद्धवच धन्यास १४० 'बातासे परमोइसे यज्ञोसि खोतोपि यपोसि द्लिणासे दाक्षासे
विश्वसपसे स्थाविष्ट स्थावेर १५५ विश्वत्राषाट हिरण्यराध. हिरण्यनाभ हिरण्यनारायण
नारायणातर नृुणामयनः भादिल्यवर्णे आरित्यतेजः सहापरुष सुरोक्तम १६० आदेदेंत्र
प्रद्यनाभ पडाशय पक्याक्ष पद्धगथ हिरण्याग्रकेश शुक्कविश्वदे व विश्वतो घुर विश्वाक्ष विश्वसं
भवः.३७० वेश्वशक्त्वसव भूरिंवित्तम्व च कमस जिघुतन स्उ्रकम स्वाविक्स बभ्न साविस
प्रभाकरः दोथु; १८० स्वर्यभूश्व भूतार्दिः भूतात्मत महाभून विश्वभुकत्वसेव विश्वगोपाासि
विश्वमर पावत्र्मसास हावाबशारद हा विःकर्मा' १९० असुतेधन सुरासुरगरा महादिदेव नृदंव
ऊध्वक* चू: पतत्मच् अस्वतशा दिवस्छक (वेश्वस्यपते घुलाच्याति अनंतक्मन २०८ दहिणवंडा
स्ववश. वश्वयास्त्व त्यसंत्र विश्वे बि नर्षि वराथिवो नरत्रांवस्याेते २१४ [ ३१९६ ] इति
भरामहाभारत ्कळ० हार० भावे पवाणे वामनप्रादुभावे अष्षितमो$च्याय: ॥ दट ॥ .
वशापायन उद्याच ॥ नारायण्णसु भगव्यांछुत्वे त्परमं सव्वर । ब्रह्मज्ञेन दिभेबेण कडश्यः
पन समसाारतम १ सिंग्वगस [रान घोधनजीप्यूतस्वनांनेःस्वलस् ॥ मनसा प्रीतेयुक्तेन विबुधानां
महात्मनाझ् २ उवाच लचलंसम्यगृस्छपुष्ट पदाक्षरम् । भाका झाच्छुथुवे शब्दो. दर्शानं नोप-
छभ्यत । श्रांमानू प्रातसना दूंवः प्रोवाचपभुरश्विरः ३ विण्युस्वाच ।। प्रीतोइस्मि चः “सुर
भ्रा: सव मत्ता विनिञ्वपसं | वर जणुत भक को वरदा स्स पुरोततमाः ४ कश्यप उचाचच ]॥
त्वष्टा आहेस, तू. सामेद्ध आहेस, तुंच्च गतिमानांची गाते आहेस, तं मोक्ष आहेस. योग
आहेस, मुह्य आईस, [सेऱ्छ आहेस न्य अइहेस १४०,धाता आहेस,.परम आहेस, यज्ञ आहेस
साम आहेस, यज्ञांताल यूप ( पश्शुंधनस्तेभ) आहेस, दक्षिणा आहेस, दीक्षा आहेस, विश्व
आईस, अतेशय स्थूल आहेस, वृद्ध आहेत, १५०, विश्वाचा वेम सहन करणाराः आहेस
ह हिरण्यगम, हे हरण्यनाभ हे हिरष्यनारायण, हे नारायणान्तर, हे नसंच्या अयमा, हे
आदित्यवणू, आदंत्यतजञ, हे महा पुरुष, ह. देगोसम १६०., हेऊ्यादिदेव, हे पद्चननाम. हे प्षेशय
है-पम्ननयन, हे. पझ्मगम, हे हिरण्याम्राकश , हे शुक्षविश्वेद्व,- हे विश्वतोमुख, हे विश्वाक्ष, हे
विश्वसभव १७०, तूतच' विश्वभुक आहेस, हे आतेराय ज्ञान संपन्न, हे चक्रक्रम, है. त्रिमव्न
हे सुविक्रम, हे स्वरविक्रम, हे बभू, हे सुविभ, प्रभाकर, शंभ १८० स्वयंभ भूतादि,.
भूतात्मनू, -महाभूत व विश्वशुक तूच: आहेत. तं. विश्वमोप्ता आहेस... विश्वंमर आहेस, पवित्र
इस, हावावशारद, आहेस, हापेःकमा- आहेस १९० अमृतेंघन आहेस, सुरासुरशरु
अमहस', महा. आदिंद्व आहेस, नूरेव आाहेस., हे ऊध्वक्रमन , हे पूतात्मन्, हे अमतेश. हे
दिवस्पुक, हे .विश्वपते, त घताःची आहेस ९०० हे अनंत कम्नू ,, द्राहणवश',. स्मवंश
विश्वपालक आहेस, तृंच' विश्वाचे भरण कातोस. वरात्वी इच्छा करणाऱ्या आमचे रक्षण:
कर, हत श्रामहा> सि०वहरि० भाके*् वामन.> अडुस्टावाः अध्याय सम्पप्त झाळा ॥:६८..॥
_ . पैशपायनः---महाजञ. दिजंद्र. करयपानं तोंडांतून उऱ्वयास्ढेठा' हा' सर्वोतम स्तव ऐकन
मंगवान नरायण' प्रातयुक्त- मनवनं महात्म्या देवांस मेघाच्या स्निग्ध. व गंभीर नि्वोषा--
सारख्या गभीर क [स्नम्थ्र घ्वनांन न्खांती-ह पदें व अक्षी स्ट वः मोठ्याने उच्चारली
आहेत अस वचन बोळला'.. पण' आ काह्यांत त्याचा शब्द मात्र एंक आला. दर्शन काही
झाले. नाहीं. तो: श्रीमान. प्रसु इश्वर ळव संतुष्ट मनानें ह्मणाहा, १-६. विष्णुः--- हे श्रेष्ठः
दवना, मा. तुझावर संतुष्ट झाल! आले, हं उत्तम सुर्हो ताचे. कन्या, होत्रो.. मी वरू
३६ महर्षिब्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदापुराणं [. अब्याव:
यदव भगवाच प्रीतः सर्वेषाममरोत्तमः । तदेव कृतळृत्याः स्म त्वे हि न: परमा गाते; ५
पाव बता शशतत्र दातत्या चावता घा वा तत्ाचत ताता जागात ना वपन:
अदित्यां वामन: श्रीमाच भगवानस्तु वे उरः । ह नत कताच. न दतक्साता वि त्त
एतमेवार्थमुत्तमर् । पुत्रा्थे वरदं प्राह भगवन्तं वर यना मातातेच्वाच ॥ याचे त्वा
घत्रकांमा वे भवाभ्युज भवत्विति । निःश्रेयसाय स्वेंषां देवानां हि महात्मनास् ८ देवा
ऊचुः ॥ भ्राता भर्ता च दाता च दारणं च अलच्चत आ? घनता यात''त्वाप. दवा:
सवासवा: । देवदाब्दे वहिष्यान्त कश्यपस्यात्मजो भव ९ वेशंपायन उवाच । ततस्तान-
बवीद्विप्णुदेवानकर्यपमेव च । एवं भवतु भद वो ख्थेष्टं काममाप्रत । सवेषामेव यष्माकं
ये भविष्यांन्त शज्रवः १० सहुर्तमात ते सर्वे न स्थास्यान्ति ससाग्रत£ । हत्वासुरगणान्त्स-
वान्ये चान्ये देवशात्रवः ११ करिष्ये देवताः सर्वा यज्ञ मागाग्रभोजिनः । हव्यादांश्र्व सुरा-
न्स्सवाचकव्यादांश्व पितृनांपे १« करिष्ये विबुध श्रे्ठाः पार सेस््येन कमणा ।. यथागतेन
मार्गेण निवतध्व सुरात्तमाः १८ देवमातुस्तथादेत्याः कड्यपस्यासितात्मन:ः । थथासनी-
षित कता गच्छध्व स्व स्वसालयसय १४ वेशपायन उवाच ॥ एवसुक्ते तु वचने विष्णुना
प्रभविष्णुना । देवाः प्रह्टसनसः पूजयन्ति स्म सवश: १५ विश्वे देवा महात्मानः कडय-
पादातिरंत्र च । साध्यामरुद्रणाश्वेव शक्तश्वेव महाबल: ॥ नमस्कृत्य सुन्शाय तस्मे देवाय
रहसे १६ प्रयाताः परार्दर्श दिव्य ।विपुळे कश्यपाश्रमस् । मत्वा त आश्रमं तत्र बम्हारषे
ह ह डोला डा मल
दणार आहे. यास्तव तुह्या मजपासून वर मागून घ्या ५. कश्यप:-- तं उत्तम अमर जर
आल्यावर प्रसनन झाला आहेस तर आह्मां सव आपल्याला छततकृत्य समजत आहा. तंच
आमचा परम गात आहेस ५. भगवान् नर प्रसक्भ झाला असेल, व तुळा वर जर अव$्य
यावयाचाच असल तर ज्ञाना पुरुषांच्या आनंदास वाढविणारा इंद्राचा कानेष्ठ म्राता हा.
आदताच्या ठाया तू श्रामान् भगवान् वामन देव हो. वेशंपायन:-- देवांची माता व
वराचा इच्छा करणारा आदत पुत्रासाठी हाच उत्तम अर्थ वरद् भगवानास बोलली ६७.
आदात--- पुत्राचा कामना करणारी मी तुजपाशी प्रार्थना करते कां सर्व महात्म्या दूंवांच्या
परस कल्याणाकारतां तू माझा पुत्र हो ८. देवः--- आमचा भ्राता. भ्र्ता दाता व शरण
(आश्रय) हो. तं अदितीच्या पुत्रत्वास प्राप्त झालास हझणज इद्रासह आह्मां सव देव. देव
या शह्डास वाहू लागू. यास्तव प्रभो, तूं करयपाचा आत्मज हो ९. वैदुंपायन:--- त्यानंतर
कष्णु त्या दुर्वास व करऱ्यपास ह्मणाला, “ तथास्त. तमचें कल्याण हावा. यथेष्ट कामास
प्राप्त व्हा, तुझासदाचे जे शत्रु असतील ते माझ्यापढें एक क्षणभरहां उभे राहणार नाहींत
सव अघुरगणांस मारून व दुसरेही जे देवशजञ असतील त्यांचें नि वारण करून मी सबवे
देवाना यज्ञाच्या अग्रभागांचे भोक्ते करीन. सर्व देवांना हेव्यभक्षक व पितरांना कव्यभक्षक
केसाने १०-१२. हे श्रेष्ठ देवांनो. हे सर्व मी पारमठय कमाने करान. तुझी आतां आल्या-
मागान परत जा. १३ देवमाता आदोति व अमितात्मा कश्यप याच इष्ट मीं पणे करीन
भाता तुझा आपापल्या स्थाना जा १४. वशुंपायनः -- प्रभावष्णु [वष्णूनं असं हटलं
भतत देव आनोदेत झाले. व ते सर्व त्याची रजा करू लागले १५. महात्मे विश्वेदेव
आडात, कश्यप, साध्य, मरुदण, महाबल इद, त्या वेगवान् सुरेश्ाला नमस्कार करून
प्रव [इशताळ विपुळ व दिव्य कश्यपाश्रमास गळ, आअह्ाषेशणांनीं सेवित अज्ञा त्या आश्र-
५९७१७७ प्मकक 0०००७ णी पस्तटा त
७० ] | भविष्यपर्व । र्फ
गणसेवित्तर् । चेरुः स्वाध्यायानिरता अदित्या गर्भमाप्सवः १७ अदितिर्देवसाता च गर्भ
दम्नाततेजसस् । भ्रूतात्मानं महात्माने दिव्यं वर्षसहराकमु १८ पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रसता
गभसुत्तमर् । सुराणां शरण देवससुराणां विनाशनस १९ गर्भस्थेन तु देवेन फारंत्राता:
झुरास्तदा 4 आद्दानेन तेजां!से त्रेळोक्यस्य महात्मना २० तास्सच् जाते तु देवेदो अलो
क्यस्य सुखावह । भयदे देत्यसंघानां सुराणां नन्दिवर्धने २५ [ ३२१७ ] हाते श्रीमहा०
खिळे० हॉ९० भावे० वामनप्रादुर्भावे एकोनसप्तातितमोःध्याय: ॥ ६९ ॥ |
वेशपायन उवाच ॥ प्रजानां पतयः सप्त सप्त चेव महर्षयः । तस्य देवस्य जातस्य नस-
स्कार प्रचक्रिरे २ भारद्वाज: कश्यपी गोतमश्र्व बिश्वाभित्री जमदामेर्दतिष्ठः । यश्वोदितो
भवस्करे संग्रण्ठे स$प्यत्रात्रिभगवानाजगाम २ सरीचिरंमिराश्येव पलस्त्यः पुलहः
क्रतुः । दक्षपजापॉतेश्वेंध नमस्कार प्रचक्रिरे ३ ओंबो वतिष्ठपत्रश्र्व स्तंब:काऱ्यप एव
'व। कपावानकप.वांत्व दत्तो निश्वत्यवनस्तथा ४ बर्सिष्ठपुत्रा: सप्तासन्वासिष्टा इति
विश्लुता । हिरण्यगभस्य सुता ओर्वजाताः सुतेजसः '५ गार्ग्यः प्रथुरतयेवाग्र्यो जन्यो्
बामन एव च । देवबाहुयंदभश्व पर्जन्यक्षेव सोमजः ६ [हरण्यरामा वेदाशेरा; सप्ने-
चस्तथव च 1 विश्वो&तिविश्वश्व्ववनः सुधासमा बिरजास्मथा ७ अतिनामा साहै-
ष्णुव्व नसस्कारमळुवत । उद्योतसाचा बडया सर्वाभरणभूषिताः ८ उपनृत्यन्ति देवेश
उनष्युमप्तरतां बरा; । ततो. गन्यर्वत्येषु मगदत्सु विडायाते «५ बहुभिः सह गन्थर्येः
भागायत च दलुरुः । महाश्यृतिश्विजाशेरा ऊर्गायुरनघत्तया १० गोपावुः सूर्यवचाश्रव
७०7 ळक आणीक कळव ूू
मास जाऊन ते सव तथेच आदितीच्या गर्भाची इथ्छा करीत स्वाध्यायाप्रध्ये निरत होऊन
साहले १६,१७. कांहीं दिवसांनीं देवमाता अदितीनें आतितेजस्वी गर्भास धारण केलें. त्या
महात्म्या भतात्म्यास तिनें व्य सहस्रबर्षे पोटांत वागाविठे. सहस्रवर्षे पर्ण झालीं असतां
री। उत्तम गर्भास प्रसवळा. तोच देवांचा रक्षक देव व असुरांचा विनाशक्र होय १८-१९
त्याबळा त्या गभस्थ महात्म्या देवाने, सवं बेळोक्याच तेज आकषण करून घेऊन देवांचे
रक्षण केळं २०. त्रेलाक्यास सुखावड, दुंत्यसंघांस भसड व देवांचा आनंदवधक असा
ता दवेश उत्पन्न झाला असता त्रिभवन निस्तेज झाल २१. हाते श्रांमहा. धि. हारे. भावे
वामन. एकूणसत्तरावा अध्प्राय समास्त झाळा ॥ ६९ ||
_ वेश्षपायन:-सात प्रजापांते व सात मडषी. त्या उत्पन्न झालेल्या देवाला नमस्घ्रार कर
झाले १. भारद्वाज, कश्यपप, गोतम, विश्वामित्र, जमदभि. वशिष्ठ व भास्कर प्रनष्ट झाला
असतां जो उद्य पावला होता तो भगवान आत्रिही तेथें आला २. मरीचि, अंगिरा
गपलस्त्य, पुलह, क्रतु व दक्षप्र जापाते त्यास नमस्कार काते झाले १. वसिष्टपत्र आवे
ऱयप स्तव, कपावानू व अकपावानू, दृत्त, निश्वचवन ४. वसिष्ठ या नांवार्न प्रख्यात
असलेले सात वसिष्ठाचे पुत्र हिरण्यगर्भाचे ओर्वापासन झालेले अति तेजस्वी पुत्र ५ गाग्ये
पथ, तसाच सव!त्तम जन्य, वामन, देव बाहु, यद, पजन्य, सोमज ६, हिरण्यरांमा
'वेदूशिरा, सप्तनेत्र, विश्व, आंविविश्व, श्वयवन, सुवामा, विजा ७, आतंनामा व
_ सहिष्णु या सर्वांनी येऊन त्या देवाळा नमस्कार केला. शरीरानें आतिशय प्रकादा-
मान होणाऱ्या, सर्व भूबगांनीं भाषेत झालेल्या श्रेष्ठ अप्सरा त्या देवेशा
वेष्णूपार्श| नृत्य करू लागल्या. त्यानंतर आक्काशांत गंधवोर्चा वाय वाजे लागला अभता
१:34 महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशापुराणं ! | अथ्याय£
सोमक्वाच्व सप्तमः । य॒गपस्तृणपः कराष्णिसीदेश्व त्रिशिरास्तथाः १. अर्योद्रशाः झालि
शिरा पर्जन्यश्व चतुर्दराः । कालळिः पंचदशाश्वाच तत्रेव तु मदीपते ५२ दश पंचाश््विमे
प्रोक्ता. नारद्श्वेव षोडळः । हाहाहूहूश्व गंधवो हंसश्येव महादयातः १३ सव ते देवगन्यर्वा
उफ्गायान्ति केशवस । तथवाप्सरसो हृटाः सर्वालंकारभूषिताः १४ वपुष्मतः सुजधना
सर्वोगझ्युभदर्शना: । ननतुश्व सहाभागा जयश्वासतळोचनाः १५ सखुमध्य़ाश्वारूमध्याश्रव
फझिंयमुख्या वरानना: । असूकाथ तथा जामी मसिश्रके्श, त्बलंबुबा १६ मरी चिकाश्वेव
वियुत्पर्णा तिलोत्तमा । अदेका लक्षणा चैव रंभा तहून्वनोरमा १७ असिता च खुवाहश्व
झाप्रेया सुभगा तथा । उवर चित्रलेखा च सुम्रीवा च सुलोचना १८ पुंडरीका सुगंधा
च्व.सुरथा च प्रम्याथिनी : नन्दा शारद्दती चेव तथान्यास्तत्र संघशः १९. मेनका सहजन्या.
ब्व पर्णिका पुंजिकर्थला । एताश्वाप्सरसोन्याश्व प्रचृत्यन्ति सहखशः २० धातार्यमा च
सिजश्व वरुणो शो भगस्तथा । इन्दी विवस्वात पूवा च त्वा 'च' साबेता तथा २१ कथितो.
विष्णुरित्येवं काऱ्यपेयो गणस्तथा । इव्येतेद्रादशादित्या ज्वलन्तः उर्यवर्चसत> २२ चक्रुस्तस्य
सुरेशल्य नमस्कार महात्मन: । मृगव्याधश्व सर्पश्व निक्तातिञ्व महाबछाः "३. अजेकपाद-
हिर्बुध्न्य: पिनाकी चापराजितः । दहको$येश्वरव्वेव कपाळी च विशांफेते २४ स्थाणुर्भंगश्व
भगवान्रुदास्ततावतास्थिरे । अश्विनो, वसवश्वादॉी मरुतश्व महाबलाः २५ विश्वेदेवाश्व
साध्याश्र्व तस्य प्रांजलयः तथिताः । शेषानुजा महाभागा वासाकिप्रखुखारतथा, २५६ कच्छ-
पुष्कळ गंधर्वीसहवर्तमान' तुंबुरु नायन करूं लागला... महाश्रुति,. चिंत्रशिरा, ऊर्णायु,
अनक८--१.०, गोमायु, सूर्यवर्चा व सातवा सोमवर्चा, युगप, तुणप, काष्णि, नंदि.विशिरा ११,
तेरावा शाळाशीरा, चवदावा पर्जन्य आणि. त्याचप्रमाणें. हे राजन, त्यांतच पंधरावा
कलि. .९२, हें सांगिंतळेळे पंधरा व सोळावा नारदू हाहा व हह हे दोघे. गंधव,, महा! ग्राति-
माम्. हंस १३, इत्यादि ते सवं देवांचे गंधवव केशवापाशीं येऊन गांव लागळे.. त्याचप्र-
(णॅ आतिशय हृ, सव. आभरणांनीं भाषेत. सुंदर शीरसंप््न, सुंदर जवनप्रदेशयक्त
ज्याच्या सर्व अंगांचे दर्शन शुभ आहे. अशा महाभाग अप्सरा नाचे. लागल्या. ज्यांचे
नेत्र दीर्घ आहेतः अशा त्या गावंडी लागल्या १७, १५. त्या सर्व जणचा करिंभाग. सुंदर
व रमणीय होता. व्यांना पुख्य पदार्थ, प्रिय वाटत. होते. व त्यांची तोंडें फार उत्तम होतीं
असो; अनुकाजामी, मितअऊेशी, अठंबुषा १६, मरीची, शुचिको, विद्यत्पर्गा, तिळोचमा
आधिक, लक्षग्य,, रुम, मनोरमा १७, असिता, -सुबाहू, सुमिंय़ा,, सुमगा,. उर्वशी, ित्र-
लखा, पुमरीवा', सुळो चना १८, पुंडरीका, सुगंधा, सुरथा, प्रमाथिनी,.. नंदा, शारद्वूती, तक्षाच!
दुसऱ्या अप्सरा तेथं. संप: आल्या होत्या १९. मेनका, सडजन्य़ा,,फॉर्णिका, पुंजिकस्थला
या व.दुसऱ्याही सहस्रावराथे अप्पर नाचत होत्या २.० धाता, अर्यसा,, मित्र, वरूण, अंश...
भग, इंद्र, विवस्वानू, पूषा, त्वष्टा, सविता? व विष्णु अश्या प्रकारचा हा काश्यपेय गण सांगीत-
ळेला आहे. हे बारा सूयरासारखे तेजस्वी व दीप्त आदित्य त्या महात्म्या सुरेशाला नस?
स्कार करतें झाळे, मृगव्याध, सप, महाबलः निकात २१-२३, अजेकपाद. आहिरदध्न्य, फस
ह.
जतन होणारा पिनाको, त्याचप्रमाणे. हें राजन्, दइन. इथ्व। कपाली २७: स्थाण, ..भगा..
व भावान रुद्र तेथें येऊन राहिलें. आश्वनीकुमार, आठवसु, महाबल. मरुतू, विश्वेदेव, वृ
प
स्मूध्य, हात, जोडून उभे:राहले.शेषाचे अनुज.महाभाग.वासुकिप्रभातिनाग २२,२५६, कच्छ.
र
७]. भंविष्यपर्वा| ग्र्र
'पश्वापहता चं तक्षंकश्ये महाबलः । अधधासतेजसा यक्तां महाकरोधा महावलाः : ७ :एते
नागा. सहात्मानस्तस्से प्रांजळयंः स्थिताः । ताक्ष्यश्वारिष्टनेमिश्व गंरुडेश्व महाबलः सट
अरुणश्वाराणश्वेव वेनतह्य ह्युपोल्थताः । पितासहश्व भगवान्सेयमॉागम्य लोककृंत ।
प्राह चव यरूः आमान्सह सधमहात्मभिः २९ तह्लोवाच ॥ यस्मात्मस्यते लोक: प्रभंविंष्णुः
सनातन:-। तस्माहाकेश्वर!' श्रांमास्विष्णुरेंच भवत्वयंस् ३० एवंमकत्वा तं भगबान्साध देवं-
षाभ; प्रयु:। नमस्कृत्वा सुरंशाय जगास त्रिदिवं पुनः 2९ स त जातः सुरेशान: करयपंस्यां-
त्मज- प्रभु: । नवदादूनमेघाभा रक्ताक्षी वासनाकुतिः ३२ श्रीवत्सेनोरास श्रांमाचे रोमजंतिने
राजता । उफुललाचना सवाः पश्यन्त्यप्सरसस्तदा ३३ दावि संयंसहसस्य भवेयंगपंद-
त्थिता । यांदू भा संड्शी सांस्याद्वासस्तस्ये महांत्मनः ३४ सराषिप्रातिमः श्रीसान्यूर्भकी
भूतभावन! | शाचचिरांसा महास्कन्ध: सवतेजोसयः प्रभः ३७५ या गाते; पुण्यंकींतीनांसमगातः
पापकमणास् । योगासिद्धमहात्मानी यं विदुर्योगसुत्तमम् ३६यस्यांष्टयुणमेश्व य यमा हुर्दवसंत्त-
मस । य प्राप्य शाश्वत विप्रा नियतामोक्षकाक्षिणः ३७ जन्मनो मरणाचेव सुच्यंते भवभी-
रवः । यद्तत्तप इत्याहुः सर्वाश्रमानिवासिनः ३८ सेवन्ते यं यंताहोरा दश्वरं बतमास्थिता
याहनन्त हते नागेषु सेव्यते सर्वभोगिमिः ३९ सहस्त्रमर्धा रक्ताक्षः दोषादिभिरनत्तमेः । यों
यज्ञ हात वमरारज्यत स्वगालप्स्फांभ: ४० ननास्थांनगतः श्रीसानेकः कविरनुत्तमः । यं
अपहता, महाबल तक्षक हे तेंजानं यक्त, अधष्ट, महाक्रोधी व महा बळाढय, महात्मे नांगे
त्याच्यापाशी यऊन हात जोडून उभे राहिले. ताक्ष्ये, आर्टिनेमि, महाबल गरुड २७.रटे
अरुण व आराणे हे विनतापुत्र त्याच्यापाशी येऊन उभे राहिले. स्वतः श्रीमान लोक
कत भगवान् पितामह गुरु सव महात्म्यासह येऊन असें हणाला २९. बह्मा:-ज्याअंथी
उत्पन्न होण्याची इच्छा करणार सनातन लोक याच्यापासून त्याअर्थी हा लोकेश्वर
श्रीमान् विष्णुच हावी ३०. देवषीसह असं बोळून तो भगवान् प्रभ सुरेशास नमस्कार
करून पुनः स्वगस गेला ३१. असो; याप्रमाणे तो सरेशान प्रभ कश्येपाचा पत्र झाला
त्याची अंगंकाते नूतन जलळवरासारखी होती. नेत्र र्क्तवणं होते. व आक्काते ऱ्हस्व
होती ३२. श्रीवत्सांछनांच्या योगानं तो श्रीमान् झाला होता. झोभणाऱ्या रोमावर्ताने
त्याला फारच शोभा आली होती. त्यावेळीं त्याला सर्व अप्सराप्रफुठित नेवांनीं ' पहात
होत्या ३३. अंतरिक्षांत एकांच वेळीं सहस्र सयाची काते जर उत्पन्न झाली तर ती कंदार
चित् त्या महत्म्याच्या कांतीसारखी होईल. तो श्रीमान देवा्षतुल्य भः व॑भव्लोकसेंथे
भूतांचे कारण, ज्याचे रोम पावित्र आहेत, स्कंध मोठे आहेत, जो प्रंभ संव. तेजॉमर्य
आह २४,२९५. जा पुण्यकातभानांची गाते व पापकातिमानांचा अगाते. योगासेक्ध मंही<
'म्याचा जा उत्तम यांग ३६. ज्याचे अष्टगुण एश्वय आहे, ज्याला दूंवसंत्तंम हणतात
संसारांस भिप्यारे ब'माक्षांची इच्छा करणारे नियंमयक्ते विप्र ज्या शाश्वतास प्राप्त होऊन
जन्म व मरण यां पासून पुक्त होतांत, सर्वे आश्रमांत नि्वांस करणारे ज्यांठा तप होन
हणतात, दुश्वर वत घरून च मिथत आहार करूने वती न्यांची सेवा कारतात., दोषादि
संव अत्युत्तम संपौकंडून'जो 'संहॅसरमर्धा व रक्ताक्ष सेवला जांतो, ज्यॉला अंनेत. असें 'हॅण-
'तात, 'स्वग प्राप्त कळुन घेण्यांची इच्छ करणारे जाहमण श्रेंठ 'ज्यांडा. येत्ञ असे नांवं
'दैऊेनं पूजतात जो नानास्थांनंगत आहे, जो श्रीमान्, एंक, 'सर्वल व”अंनुचेमे, आहे, ज्या
५७. ० “क कक $ १ ४0 0. ९ टरी
२४५ सह्धिंब्यांसंप्रणीत श्रीहरिवंदापुराणं । [ अध्याय£
वेदा गान्ति वेत्तारं यज्ञभागप्रदायिनम ४१ वृषाचिंश्वन्दसर्याक्षं देवमाकोराविग्रेहस । स
प्राह त्रिदशास्सर्वान्वांचा वे परया विभुः ४२ जानन्नाप महातेजा गतो योंगेन बालताम् ।!
कि करोम सरभ्रेष्टाः के वरं च ददासे बः ४३ यत्कांक्षितं घे सर्वेषां तददे ञूत सुदा युताः ।
तस्य तहूचनं थ्रुत्वा वामनस्य महात्मन: ४2 सर्वे ते हृमनसी देवाः कश्यपनन्दनस ।
ऊचुः प्रांजलयो विष्णु तुराः शक्पुरोगमाः ४५ बम्हणो वरदानेन हृतं ना ।|नाखळ जगत ।
तपसा महता चेव )कसेण दमेन 'च ४६ बालिना देत्यमुख्येन सवज्ञेन महात्मना । मवध्यः
किल सो५स्माकं सदधषां देवसत्तस ४७ भवान्मभवते तस्य नान्यः कध्वन सुत्त । यत्मपद्या-
महे सर्वे भवंतं शरणार्थिनः । शरण्यं वरद देवं सर्वदेवभयापहरू ४८ कषीणां च हिताथाय
लोकानां च सुरेश्वर । प्रियार्थ च तथादित्याः कर्यपस्य तथेव च ४९ कव्यं पितृणामु-
वितं सुराणां हव्यसुश्तमम ' प्रवर्तेत महाबाहो यथापूर्वे सुरोत्तस ५० आमृण्यार्थे सुरेशस्य
वासवस्य महात्मन: । मत्यानय महेत्रस्य ब्रेलोक्यमिद्समव्ययम ५१ कुला वाजिमेथेन
यजते स हि दानवः | पत्परत्यानयन युक्त लोकानां तठ्रिचिन्तय ५२ वेदोपायन उवाच ॥
एवमुक्तस्तदा देवेविष्णुबांसनरूपधक् । प्रहरषयद्भुवाचाथ सर्वान्देवानिदें वचः ५३ विष्णुरु-
वाच ॥ तस्य यज्ञसकादां सां सह पॅर्वेद्पारगः । बुहस्पतिसहातेजा नयत्वोगेरसः खुतः ५४
तस्याहं ससनुभापो यज्ञताटं सुरोत्तमाः | विचारेष्ये यथा युक्त वेळोक्महरणाय वे ५५
नरक .र----:“«>>-
र्य मनम >>
ल
सर्वज्ञ व यज्ञमाग प्रदान करणाऱ्या देवाला उद्देशून वद स्ताते गातात ३७-४१. धर्म
हीच ज्याची ज्याते आहे, चंद्र व स्य ज्याचे नेत्र आहेत, व आकाश हीच
ज्याची मूर्ते आहे, त्या देवाचें वर्णन वेदांत सर्व आहे. असो; असा तों
विभु देव, स्वतः सर्व जाणत असूनही योगानें बालभावास प्राप्त होऊन परावा-
णीने सवे देवांस हमगाला, “* हे श्रेष्ठ देवांनो, मी काय़ करूं ? मी तुझांठा
कोणता वर देऊं ? ४२,४३४. तुह्ां सवांना जें इष्ट असेल ते आनंद्युक्त होऊन मला
सांगा. त्या महात्म्या वामनाचें ते वचन ऐकून सर्वे देव दृ्टचित्त झाले. आणि इंद्रादि ते
सर्व हात जोडन कश्यपनंदन विष्णूस हणाले, * हे उत्तम देवा, देत्यांचा सर्वज्ञ व महात्म्या
राजा जो बालि त्याने बझदेवापासून वर मिळवून मोठें तप, पराक्रम, दम, इत्यादिकांच्या
योगानें आमचें सर्व जग हरण केलें. आह्मां सवांना तो असुर अवध्य आहे ४५ ४७. हे
सुवता, तृंच त्याला जिंकण्यास समर्थ आहेस. दुसरा कोणी नाहीं. यास्तव आही शर-
णाथी तुज शरण्य, वरद, सर्वे देवांचे भय हरण करणाऱ्या देवास शरण आलों आहों ४८
हे सुरेश्वरा, क्षींच्या व लोकांच्या हिताकरितां, अदाते व कश्यप यांच्या संतोषाक-
रितां ४९. पितरांचे उत्तम कव्य व देवांचे उच्ति हब्य पूर्वीप्रमाणे त्यांस मिळूं लागेल
असें, हे महाबाहो, सुरेश्वरा, तूं कर ५०. महात्म्या देवेंद्र वासवाच्या कणांतून मुक्त
होण्याकरितां त्याला हे अव्यय त्रेळोक्य पुनः षरत मिळवून दे ५१. तो दानव
यावेळीं अश्वमेध यज्ञ करीत आहे. यास्तव ज्या उपायाने सर्व लोक परत
आणतां येतील त्याचें चिंतन कर ? ५२. वेशंपायनः-देवांकडून असे तोलला
गेढेला वामनरूपधारी विष्णु सव देवांस हषयुक्त करीत असे वचन बोलला ५३
विष्णु:--वेद्पारंग, महातेजस्वी, अंगिरामुनीचा पुत्र महर्षि ब॒हस्पाते मळा त्याच्या
थजञापार्शा नवा ५४. हे देवांनो, बलाच्या यज्ञशाळेपाशी जाऊन पोचल्यावर
७०१ भबिष्यपवै ५ |. अ २४१
'वैह्षंपायन उवाच । तेतो बृहस्पतिधींसाननयद्वामनं प्रजेस ॥ यज्ञबाटं महातेज दानवेन्क्स्य
धीमतः ५६ मोंजी यज्ञोपदीली च च्छत्री दण्डी ध्वजी तथा ॥ बासनो धूम्नरक्ताक्षी भग-
वान्बाळरूवधुकू ५७ ते गवत्वा यज्ञवाटं च ञअह्माषिंगणेसंकुळस । आत्मना चेव भगवान्वर्ण-
यामास तं क्रतुम् ५८ लोकेश्वरेश्यरः श्रीमान्सुरेबह्मपुरोगमे: 4 अध्यास्यमानो भगवानवर
झोडप्यथ वृद्धवत ५९ दानवाधिपतेस्तस्य बलेवेरोंचनस्य च । यज्ञवाटमचिन्त्यात्मा जगाय
सरसत्तमः ६० पालितोडपे हि तेतेथेः सांत्रासिकपरिच्छंदेः । द्वारे दानवसंबाथे सहसेब
पैविवेश ह ६१ कषिभिश्वेब संत्राढ्येः सर्वतः परिवारितम । देत्यदानवराजेंडऊुपतस्थे 'बाळि
बळी ६२ वर्णीयित्वा यथान्यापं यज्ञं यज्ञसनातन: । 'विस्तरण नरश्रे्ठ प्रयोगेविविधे-
स्तथा ६३ शुक्रादीनृत्विजश्वापि यज्ञकमावचक्षणान् ५ सर्वानेव निजग्राह चकार च :निरु-
तराऱ ६४ आरादथ बलेस्तस्य कत्विजामभितस्तथा । यज्ञसाव्मनमसेवासो 'हेताभेः कारणं
नबिसुः ६५ वेद्किरप्रकाशेश्व एनरप्यथ भारत । प्रत्यक्षमृषिसंघाणतं वर्णयम्वस 'वित्ग: ६६
'तततो निरुत्तरान्द््ट्वा सोपाध्यायानुर्षाश्व तातू । अवृद्धेनापे वृंद्धांस्तान्वःसनेन महो -
जसा ६» अद्भत चापे मेने स विरोचनसुतो बली । सूर्धा कृतांजालिश्वेदसनवीद्विस्मिती
वचः ६८ कुतस्त्वं कोडसि कस्यांसि किं तेहास्ति प्रयोजनम् । नेवं विधः पारक्षातो हष पूर्वी
सी त्रेळोक्याचें हरण करण्यास जें योग्य दिसेल तें करीन ५५. वेशंपायन:£--त्यानंतर
बुद्धिमान् व महातेजस्वी बृहस्पति वामन प्रभूला त्या धीमान् दानवप्रभूच्या यज्ञशाळेजवळ
धेऊन गेला ५६. ज्यानं मुंजा तृणाची नेखळा घातढी आहे, गळ्यांत यज्ञोपवीत आहे,
हातांत छत्र, दुंड व ध्वज आहे, ज्याचा आकार ऱ्हस्व आहे, नेत्र धमनवर्ण व रक्तवर्ण
आहेत, असा लो बाळरूप्र धारण करणारा भगवान् ५७, बह्मषिगणांनीं भरलेल्या त्या यज्ञ-्
वाटास जाऊन स्वतः त्यानें त्या यक्मास पाहिले ५८. ठोकेश्वरांचा इश्वर, श्रीमान्, बह्म-
प्रभाते दूबांकडडून आधिठ्ठित झालेला, समग्र एश्वर्याद्रे सह्य भगांनीं युक्त, अवद्ध
असूनही वुद्धासारखा ज्ञानी व अञ्याचें स्वरूप अचिंत्य आहे असा लो सुरसत्तम दान-
बाधिपाते बिरोचनपुत्र बठीच्या पज्ञवाटास भेळा ५९,६०. 'त्या यज्ञभूमीचे 'रक्षण संग्राम-
संबंधीं सामग्रीनें युक्त असलेल्या देत्यांकडून केळं जात होले. असो; दासचांची जेथे मोठी
गर्दी उडाठी आहे अशा दृषामध्ये तो एकाएकी प्रविश झाला ६१. तो यज्ञबाट मंत्राढ्यं
कषींकडून सर्वतः व्याप्त झाळ होता. तेथें अनेक देत्य, दानव ब सरजेंद्र जमले होते.
असो; अशा त्या यज्ञशाळेंत्रीलळ बलीपाकह्षली तो बलाठ्य जाऊन उमा राहिला ६२. त्या
'यज्ञरूपी सनातन देवाने यथाल्याय यज्ञाचे वर्णन करून त्याचप्रमाणें हे नरम्रेष्ठा
जनमेजया, बिविध प्रयोगांच्या योगानें यज्ञकमामध्यें आतिशय निष्णात असलेल्या
आुक्रादे अत्विजांचेंही पविस्तारपूर्वक वर्णन करून त्या सर्वांचा त्यानें निग्रह केला. त्यानें
त्यांना निरुत्तर केलें ६३,६५४. बलीच्या समीप,'व त्या सर्व कत्विजांच्या समोर, त्या विभरने
यज्ञरूपी स्वतःचेच, अनेक वेदिक व अप्रासेद्ध हेतूंनी, कांहीं गूढ कारणास्तव, कपषिसं-
घांच्या डोळ्या देखत, पुनः वर्णन केलें ६५,६६. त्यानंतर उपाश्यायासह सर्ब काषे निरुत्तर
झाले आहेत अश पाहून, अवृद्ध असलेल्याही त्या महा ओजस्वी वामनाने त्या वृद्धांस
गप्प केळें आहे, असें जाणून विरेचन बलि तं मोठें आश्चर्य मानूं लागला. आणि आते-
आय चकित झालेला तो मस्तक नम्न करून व हात जोडून भर्स वचन बोलला ६७,६६८,
- |
अ. १ टक *? * क २4 डू : टन डे स कटकलवय सी
"२४२ 'सईर्पिव्यासमरणीतं श्रीहरिबंशपुराणं । [. शण्याय£
“सया हिजः ६९ बालो मतिमतां श्रेष्टी ज्ञानविज्ञानकोविदः । शिष्टवाग्रूपसंपन्नो मनोज्ञ$
गप्रियद्दानः ७० नेह्शाः सन्ति देवानां कषीणामापे सूनवः | न नागानां न यक्षाणां नासु-
राणां न रक्षसास् ७२ न पितणां न सिद्धानां गन्थवाणां तथेव च । योसिसो$सि नमस्तेस्तु
ज्राहि कि करवाणि ते ७२ वेदांपायन उवाच ॥ उक्त एवं ह्यचिंत्यात्मसा बाठिना वामन-
'स्तदा । प्रोवाचोपायतच्वज्ञः स्सितपूवाभेदं वचः ७३1 ३२९० ] इति श्रीम० खिले हारे?
“भवि ० वामनावतारे सप्ततितसो$ध्यायः 1 ४० ॥
विष्णुरुवाच ।। अहो यज्ञो5सुरेशस्य बहुभक्षः ससंस्कृतः । पितामहस्येव परा यजलः
'परसेष्टिनः ५ स्रेशस्य च शकस्य यमसस्य वरुणस्य च । विदोषितस्त्वया यक्ञो दानवेन्दम-
.हावल २ य़जता वाजिसघेन कतूनां प्रवरण'चु । सर्वपापविनाशाय त्वया स्वर्गप्रदार्शिना ३
“सर्वेकाममयो हष: संमतो बह्मवादिनास् । कतूनां प्रवरः श्रीमानश्वमेध इति श्रतिः ४
'झुवर्णश्रंगो हि महानुभावो लोहक्षरो वायुजवो महारयः । स्वर्गेक्षणः कांचनगर्भगोरः
'सावेश्वयोनि: परमो हि मेध्यः १ आस्थाय वे वाजिनमश्वसेधसिष्टवा नरा दुष्छतसत्त-
रान्ति । आहुश्र्व यं वेदविदो द्विजेन्दा वेश्वानरं वाजिनमश्वमेधस् ६ यथाश्रमाणां प्रवरो
झ॒हाश्रसो यथा नराणां भवरा द्विजातयः । यथाहछुराणां भवरो भवानिह तथा करतूनां प्रवरो-
तूं कोठून आठढास ? कोण आहेस, तूं कोणाचा ! तुझें येथें काय प्रयोजन आहे ? तुझ्या-
सारखा असलीं द्विज मीं कधीं पूर्वी ऐकला किंवा पाहिला नाहीं ६९. तूं बालक असूनही
मातिमानांमध्यं श्रेष्ट, ज्ञान व विज्ञान यांमध्ये निष्णात, उत्कृष्ट भाषण करणारा, रूपसपन्न
खुंद्र व ज्याचं दशन आते प्रिय आहे असा आहेस ७०. क्षि व देव यांचेही पत्र अज्ञा
प्रकारचे तेजस्वी नसतात. नाग, यक्ष, असुर, राक्षस, पितर, सिद्ध व तसेच गंधर्व यांतील
क्रांणाचेहा पुज्र असे नसतात. तं जो कोणी असशील तो अस. तला नमस्कार असो. मी
प्तुझ काणते काय करू! ७१,५७२. वेशृंपायन:ः--बलीकडुन तो अचिन्त्यस्वरूपी वामन असें
“बोलला गेळा असतां उपायांचं तत्त्व जाणणारा तो अगोदर किंचित् हसून असें बोठला ७३
वहति.आमहा. खि. हरि. भविष्यपर्व. वामनावतारांतील सत्तरावा अध्याय समाप्त झाला ॥७०॥
विष्णु:-वाहवारे असुरेश्वराचा यज्ञ ! यांत विपुल अन्नसंतर्पण ब उत्तम संस्कार होत
आहेत. पूर्वा यज्ञ करणाऱ्या परसष्ठा पितामहाच्या यज्ञाप्रमायंच हा यज्ञ चालला आहे १
देवेश इंद्राच्या, यमाच्या व वरुणाच्या यज्ञाहून, हे महाबळ दानवेंद्रा तृ आपला यज्ञ
वशेष उत्तम कला आहेस २. सव पापांच्या शांतीकरितां स्वगोकडे लक्ष्य ठेव-
णाऱ्या तू सव यज्ञांतील श्रेष्ठ अज्ञा अश्वमेध यज्ञाचे यजन केलें आहेस ३. हा यज्ञ सर्व
*क्राममय आहे. त्यामळे तो ब्॒झवेत्त्यांस संमत आहे. तो श्रीमान् अश्वमेध यज्ञांतील श्रेष्ठ
यज्ञ आहे अशी श्रृति आहे ४. ज्याला सुवर्णशुंग॑ आहेत, जो महाप्रभावश्याढी आहे,
ज्याचे सुर लोखंडासारखे कठिण अहेत, जो वायूप्रमाणें महावेगवान् आहे, महावेगयक्त
आहे, स्वर्ग हेच ज्याचे नेत्र आहेत, कांचनाच्या आंतील भायाप्रमागें जो गौर आहे, तो
'मेध्य यज्ञ आतिश्रेष्ठ व विश्वयोनि आहे ५. मानव अश्वमेध यज्ञ करून व घोड्यावर
बसून पाषाच उद्लंधन करितात. त्या अश्वमेधीय घोड्याला वेद्वेचे त्राझण वेश्वानर असें
झझपातात ६. ज्याप्रमाणे आश्रमामध्ये गृहस्थाश्रम उत्तम आहे; मनुष्यांमध्ये ब्राह्मण
ष्ठ आहेत, व असुरांमृध्य़े तूं वारष्ठ आहेस. त्याप्रमाणें सर्व यज्ञांमध्ये अश्वमेध यज्ञ
ज्क्] भविष्यपर्त्रे £ य्क्श
इश्वमेधः ७ वैशंपायन उवाच ।॥ एतच्छुत्वा तु वचनं वासनेन समीरितस । सुदा परमय£
युक्त: प्राह देत्यपांतिबीलिः ८ बलिरुवाच ॥ कस्यासे बाह्मणश्रे्ठ किमिच्छासे ददामि ते ॥
वरं वरय भे ते यथेष्ठं काममाप्नाहि ९ वामन उवाच । नराज्यं न च यानानि न रन्नानि.
न च ख्रिय: । कामये यदि तु्टो$सि कर्मे च यादे ते सातिः १२० युर्व्थ भे प्रयच्छस्व पदानि
भणि दानव । त्वमझिशरणार्थांय एष मे प्रवरो वरः । वामनस्य वचः श्रुत्वा प्राह' देत्यपप-
तिबीलिः ११ बालिरुकाच ॥. ब्रिभि: किं तव विप्रेद्ध पदेः प्रवदतां वर । झआत्तं दातसहखाणां
थदानां मार्गतां भवान १२ छुक उवाच ॥ सा दुदस्व महाबाही न त्व वोत्सि महासुर
एष मायाप्रातिच्छ्ननो भगवान्मवरो हरिः १३ वासन रूपमास्थाय शाक्तांप्रियहितेप्सया । त्वा
वंचवितुमायातो बहुरूपधरा विसुः १४ एवसुक्तः स खुक्रेण चिरं सॉंचेत्य वे बॉलिः । भह-
बण समायुक्तः किमतः पात्रमिष्यते १५७ प्रग्रृह्म हस्ते संभांतो भंगारं कनकोदधवम । बालि-
रुवाच । विमेंद्र प्राकमुखस्तिष्ठ स्थितोईस्सि कमलेक्षण १६ प्रतीच्छ देहि किं भूमि का
मात्रा भोः पद्त्रयस । दत्तं च पात्यजलं नेंव मिथ्या भवेदुरुः १७ छुक उवाच ॥ भो नः
दयं कुतो देत्य विज्ञातोयं सया 'घुवस । कोडयं विष्णुरह्ये प्रातिवेचितस्त्वं न वंव्वितः शट.
बलिरुवाच ॥ कथं सनाथो&यं विष्णुर्यज्ञे स्वयमुपास्थतः । दास्यांमि देवद्ंवाय बदयादिच्छ-
- स्ययं विंघः १९ को वान्यः पात्रभ्तो$स्मादिष्णोः परतरो. भवेत् ।. एवसुक्त्वा बलिः शीभधं
उत्तम आहे. ७. वेंशंपायन:---वामनानें. सांगिंतलेळें हे वचन ऐकन परम आनंदाने
युक्त झालेला देत्यपाति बालि हणाला ८. बलिः- हं उत्तम ब्राह्मणा, तुं कोणाचा आहेस?
तूं काय इच्छितोस ? मीं तुला हवे ते देता. वर माग व. यर्थे्ट कामनेस प्राप्त हो ९...
'वामन:- दानवा, राज्य, यानें, रत्नं, स्रिया, यांतील कशा'चीही, मला इच्छा: नाहीं. तूं जर
संतु झाला असशील व धर्मामध्ये जर तुझी माति असेल तर गुरुकरितां मला तीनः पावर्ले:
भामे दे. अग्निकुंड घालण्याकरिता मठा ती पाहिजे. आहे. हाच मळा आतेशयः इष्ट वरः
आहे. वामनाचे ते वचन ऐकून देत्यपाते. बालि. हणाला १०,१९१. बलिः-- हे बाह्मण-
श्रेष्ठा, हें वकत्यांतील उत्तमा, तीन पावलांनी काय होणार ? तू एक कोटी पावलें. भूमी
मागून घे १२. शुकः--- हे महाभागा, देऊं नको. हे महा असुरा, तूं जाणत नाहींत.
हा मायेने आच्छादित झालेला भगवान हरि आहे १३. हा श्रेष्ट व. बहुरूष धारण कर-
णारा विभु इंद्राचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने वामनरूप घेऊन तुळा: फसविण्यासाठीं
आला आहे १९. शुक्रानें ज्याला अर्से सांगितले आहे, असा तों बाले. बसत्व केळ. विचार
करून व प्रहर्षानें यक्त होऊन याहून आणखी दुसरे उत्तम पातर कोणते. मिळणार ? असें
ठून ज्याच्या मनास भ्रम झाला आहे, असा बलि. हातांत, सोन्याची झारी घेत झाला!
बलि:--हे आाह्मगश्रेष्ठा, प्राळ्मुख होऊन बेस. हे. कमलनयना, मी दान देण्यास
तयार आहें १५. सांग. मी तुला किती भूमे २ऊ ? तींन पावलं ही केवढाशी जागा
' आहे ? मी दिलेड॑ जळ भूमीवर पाडीव ह्मणजे मुरु मिथ्या होणार नाहीं १६,९१७.
शुक्रः- अरे राजा, देऊं नकोस. कारण हे देंत्या, मी याला पूर्णपणें ओळखले आहे. हा
विष्णु कोण ? व तोः फसविला जाणार कसा ? तूंच फसविठा जात आहेस ? १८. बॉलिः-7
काय, हा नाथ विष्णु आहें. व तो माझ्या यज्ञांत स्वतः आला आहे ? तर मग हा प्रभु
जेजे मागेल तें ते मी याठा देईन १९. या विष्णूहून अधिक पात्रभूत दुसरा कोण मिळ--
२४४ महषिंठ्यासपरणीतं श्रीहारिवंशपराण ।! 0 खच्याय!;
पातयामास वे जलम २० वामन उवाच ॥ पदालि त्रीणि देत्येंब पर्यामानि ममानध ।
यन्मया पर्वसुक्ते हि तत्तथा न तद्न्यथा २१ वेशंपायन उवाच वव नत लचा नारा
नस्य महींजसः | कृष्णागिनोत्तरीयं स कृत्वा वराचानेस्तदा २२ एवमास्त्वाते देत्येशो
वाक््यमुक्त्वारिसूदन 4 |] ततो वारे ससापूर्णे भंगार स॑ परायुरातू ९३ वामना ती
चिकीर्ुः कदनं सहत । क्षिपं प्रसारयासास देत्यक्षपकरं करम २४ शाढसखत्वापि देत्येशा-
्तस्मे सुसनता जलम् । दातुकासः करे यावत्तावत्त प्रत्यषेधयत् २५ तस्य तड्ूपमालोक्य'
ह्याचिंत्यं च महात्सतः । अभूतपूर्वे च हरेजिहीषाःशरियसासुरीम २६ इंगितज्ञोग्रतः त्थित्वा
प्रह्वादस्वतर्वादूच: । प्रहाद उवाच ॥ मा ददस्व जलं हस्ते बटोवा मनरूपिगः *७ सःतवसी
अनत पत्र नहतः पापतासहः । विष्ण्रेष महाधाक्ञस्त्वा बवचायंतमागतः २८ बालरुव[व्च॥
हंत तस्से प्रदास्याे देवा केसं प्रातिग्रहम । असुभहकरं देवसीटवा जगतः प्रथम २९ जह्म-
णोडपे गरीयांस॑ पात्र लप्ट्यामहे वयम । अवश्य चासुरश्रेष्ट दातव्यं दाक्षितेन्वे ३०
इत्युफत्वासुरतंघाना मध्ये वेराचनिस्तद्या । देवाय प्रददा तस्ने पदाने आणि विष्णवे ३१
प्रसाद उवाच ॥ दानवेश्वर मा दास्त्वं विमायास्मे प्रतिघहन । नेमं विप्रांशश मन्ये नेहशो
भरवाते इज: ३२ रूपणानेन देत्येन्द सत्यमेव ब्वामि त । नारासेहमहं मन्ये तमेव पन-
रागतम् ३३ एवसुक्तस्तदा तेन प्रऱ्हादेनामिताजसाः । प्रर््हादमजवीशाक्यांमिद निर्भत्हंय-
निव ३४ बडिरूवाच ॥ देहीति याचते यो हि प्रत्याख्याते. च. योइसुर । उभयोरप्यलक्ष्म्या
हकक स हनक
५११५५/१५११५७७ ७५०१५०७),
णार ? असे बोलुन बलीनें-दानोद्क त्याच्या हाताक पाडविले २०. वामन -दे निष्फाप
देत्यद्रा, मळा तान पावलंच पुरे आहेत. कारण, मी जे एकदां बोललो ते तरसेक होणार
अन्यथा कवाहा व्हावयाचे नाही २१. केशंपायन:-महाजलाढ्य दामनाचें € वचन ऐकन
लागलाच ता विराचनपुत्र शतुनाशक देत्येंद्र बॉलि झुष्णजिनाचे उत्तीय करून बरें
आह; अत हावा; अर्त बांठला. नंतर जलाने परिपूर्ण झालेली झारी त्याने हातांत.
वतला २२,२२३. वामनानहा असुरंद्राचे मोठें कदून करण्याच्या इच्छे) ळागलाच आपला
"यक्षय करणारा हात पसरला २४. तेव्हां पूर्वकडे तोंड करून बसलेल्या' देव्येशानें ही' -
त्याला ।नमठ मनाने जळ देण्याच्या इच्छेने हातांत पात्र घेतलें. पण इतक्यांत असुरांच्या
लक्माच हरण करण्याचा इच्छा करणाऱ्या त्या महात्म्या हच ते अफव रूफ पाहून
रागतज मम्हाद पुढ होऊन व त्याचा निषेध करून, असें वचन बोलला प्रम्हाद:--- या
वामनरूप। बट्च्या हातावर जळ देऊं नको. ज्यानें पर्वी तझ्या प्रा पेतामहाला मारः
ताच हा. हा महाप्राज्ञ दिष्णु तुळा फसवावयास आला आहे. ९५-रस्ट. बालळिः:-- वा
अस असल तर फारच चांगलें. मी त्या देवालाच प्रतिग्रह दूहेन. मी या अनग्रह कर-
णाऱ्या असल्या जगाच्या प्रभलाच हें दान दूईन २९. त्यामुळे आह्यांठा बकह्देवाहूनही
अवक चांगलं पातर मिळेल. हे असरग्रेष्ठा, यज्ञ दाक्षा घेतलेल्या पुर्षाला अवशय दान :
“दल पाहिजे ३०, असुरांच्या समहामध्यें अते बो ळून विरांचन पुत्राने त्यावेळीं त्या विष्ण
दैवाळा तीन पदे दी ३ १. मर््हादः--- दानवेश्वरा, तू॑ या. विप्राला प्रतिग्रह.
| कळत र आहे, असं मळा मुळींच वाटत नाही. बाह्षणाचा
२२. हे दंत्यंद्रा, याच्या या रूपावरूनच म॑ 1 तला.
सत्य सांगत आहे. पुन; तोच ह नारासेह आढा आहे, ' असे मी समजतो ३३
७१ ] ____ भविष्यंपर्व । २४
घे भागस्तं विशते नरम् ३५ प्रतिज्ञाय तु यो विप्रे न ददाति प्रतिभहस । स याति नरके
पापी मित्रगोत्रसमन्वितः ३६ अलक्ष्मीभयभीतो5$हं ददाम्यस्मे वसुन्धरास । प्रतिग्रहीता
ववाप्यन्य: कश्विदस्मादाहेजो$थ वे ३७ नाघिको वियते यस्मात्तद्ददांम वसुंधराम् । दृद-
यस्य च थे तुषध्टिः परा भवांते दानव ६८ दृष्टवा वामनरूपेण याचन्तं हिजपुंगवम । एव
तस्मात्मदास्यांसे न स्थास्यासि निवा/रतः ३९ भूयश्व प्राबदीदेवं वामनं विपरूपणम् ।
स्वल्प: स्वल्पमते किं ते पदेस्ि भिरनुत्तम ४० छत्त्तां ददामि ते विप्र पा्थेबी सागरेवताम ।
धामन उदडाच ॥ न पथ्वी कामथे कृत्ल्नां संतुष्टो$स्मि प:खरिभिः । एष एव रुचिष्यो मे वरो
दानवसत्तम ४१ वेहशेपायन उबाच ॥ तथास्वाते बालि: प्रोच्य स्पर्शंयामास दानव:
धद्यांने चाणि देवाय विष्णबे॥&भिततेजसे ४२ तोये तु पातेते हस्ते वामनो$भदवामन: ।
सवदवमय रूप दशेयामास घे बिसः ४३ भूःपादी योः शिरश्वास्य चन्दादित्यी च
ववक्षषा । पादायल्य: [पशाचाश्व हस्तांपुल्यश्व गह्यकाः ४४ विश्वेदेवाश्व जानुस्था जंघे
साध्याः सुरोत्तमाः । यक्षा नखेषु संभ्ूता लेखाश्वाप्सरसस्तथा ४७ तडित्दा्टिः साविपुला
कशाः सूयांशवस्तथा । तारका रोमकूपाणि रोमाणि च महर्षयः ४६ बाहवो विदिदाश्वास्य
दश: श्रोमे तथेव च । आश्विनो श्रवण्ने चास्य नासा वायमंहाबळः ६७ प्रसादश्वंद्रमा-
त कक कम कककला क ककती लाही ककि नली004000.000040700000000000ारा तीरी
आमत आजस्वा प्र्हादान अर्स ज्यास सांगितलं आहे असा बालेत्या वद्धाची जणं काय
निनत्सनाच करांत अस वचन बोलला ३४ बाळः-असुरा, जो “* दे! असें ह्ॅणन
मागत] व जां त्याठा * नाहा ? अस ह्मणतां त्या दोघांच्याही अलक्ष्मांचा भाग नाहीं
अस ह्णणाऱ्या पुरुषामध्ये शिरता ३५. ब्राह्मणाला देता. असं हणन जो दान देत
नाहा, ता पापा संत्र गांजासह नरकास जातो ३६. मी अलक्ष्मीच्या भयाने भ्यालीं आहे
मा याला सव पृथ्वाही देईन, याहून दुसरा कोणी प्रतिग्रह करणारा योग्य ह्विजही मला
दिसत नाहा ३७ आणि ज्याअथी याच्यापेक्षा दसरा कोणी आधिक सत्पाच आढळत
नाह त्या अ्थ| मा] याला सवे पु्थ्वी दूंडईन, बामनरूपाने याचना करण्याऱ्या या द्विजश्रे-
हास पाहून, बा दानवा, माझ्या मनाला आतेशय संताष होत आहे. यास्तव हा मी त्याला
आता दान दुत आहे. काणी किंताही जरा निवारण केलं तरीमी थांबणार नाहीं ३८,३९
ऱ्हादालळा अतत सांगून तापन: विप्ररूपा वामनाला ह्मणाला. “ बा अत्यत्तम स्वल्पमते
तुझ्या या एवढ्याशा स्वल्प तांन पावलांनी काय होणार ? ४०. बा विप्रा, समद्रांनी आवत
झालला सवे पृ९4। मा तुला दूता. वामन:-जा श्रेष्ठ दानवा, मी सवे प॒थ्वीची कामना करीत
नाह. मा तान पदांनांच संतृष्ट हात आहे. हाच वर मला आतिशय आवडत आहे ४१. वेशं-
पायन:- * तथास्तु ! असं ह्मणन दानव बलीने आमेत तेजस्वी विष्णु देवाला तीन पावलं
भाम दान दूलळा ४२. पण हातावर पा्णा पडतांच जो वामन होता तो अवामन झाला. त्या
षभून तेथल्या लोकांना सवे देवमय रूप दाखविलें ४३. भाम हे पाय, आकाश (स्वर्ग )
-मस्तक, चंद्र व सूर्य हे नेत्र, पिशाच ह्या पायांच्या अंगुली व गुह्यक ह्या हातांच्या
अंगुली ४४. विश्वेदेव ज्याच्या गुडघ्याचे ठायीं स्थित आहेत, जंधघेमध्यें देवोत्तम साध्य
. आहेत, यक्ष नखांचे जागीं आहेत, अप्सरा ह्या ज्याच्या अंगावरील रेखा आहेत ४५.
-विद्वत् हाच ज्याची फार विस्तृत दा्टि आहे, तसेच सूर्यकिरण हे ज्याचे केस आहेत,
तारका हींच ज्याचीं रोमरंधं आहेत, व महर्षि रोम आहेत ४६. ( असें रूप त्यानें. त्यांस
२४६ महर्षिव्यासप्रणीत श्रीहरिवंदापुरा्ण । [ अथ्याय$
ख्वैव मनो घर्मस्तथेव च । सत्यमस्याभवद्दाणी जिह्ला देवी सरस्वती ४८ ग्रीवादितिर्महा-
देवी तालु: सर्यश्व दाोिमाच । दारं स्वर्गस्य नाभिर्व मित्रस्वष्टा च वें भवा ४९ सुखं
वेश्वानरश्वास्य वृषणी तु प्रजाप्रातेः । हृदयं भगवान्वह्मा फुस्त्वं घे कश्यपो सानिः ७५०
पृष्ठेश्स्य वसवो देवा मरुतः पाद्सन्थषु । सर्वच्छंदासे दाना ज्योताषष विमला: प्रभाः ५९
ऊरू रुद्रो महादेवो थेयं चास्य महार्णवः । उद्रे चास्य गंधर्वा थुजगाश्व महाबलाः ५२
लक्ष्मामंधा घात: कान्तः सर्वाविया च वे कटिः । ललाटमस्य परम स्थानं च परमा-
त्सनः ५३ सर्वज्योती[र्षे यानीह तपःशक्रस्तु देवराटू । क्नस्क देवाधिदेवस्य तेजी ह्याहु्म-
हात्मनः ०४ स्तनो कक्षी च वेदाश्व आष्ठो चास्य मखाः स्थिताः । इष्ठयः पशुबन्याश्व
हिजानां चेटितांनि च ५५ तस्य देवस्य रूपं दृष्टवा विष्णोर्महासुराः । अभिसपन्त संकुद्धाः
पतंगा इव पावकम् ५६ [ ३३४६ ] इति श्रींमहा? खिळ ० हॉरर भावि> वासनप्रादुर्भावें
एकसप्ततितमो५ध्याय: ६ ७१ ॥ |
वेहांपायन उवाच ।। श्वणु नामानि सर्वेषां खूपाण्यनिंजनाने च । आयुधाने च
मख्याने दानवानां महात्मनास् १ विमचवित्तिः शि: शंकरयः रांकुस्तथेव च: । अयः
शिरा अश्वदिारा हयम्रींवश्व वीर्यंवाच् २ वेगवान्केतुमाजुग्रः साग्रव्यत्री महासुरः । पुष्कर:
पुष्कलश्वेव सा5श्वो श्वपातिरेव च ३ प्रह्ादो$श्वशिराः कुंभः संहादोी मगनाप्रिय> ।॥ अनु-
ऱ्हादो हरिहरी वाराहः सहरोइरुनः: ४ वृषपर्दा विरूपाक्षो अतिचन्दः सुलोचन: । निष्पभः
दाखविलें. ) विदिशा ( आम्रेयादे उपदिशा ) हेच त्याचे बाहु होते. त्याचप्रमार्णे. दिशा
हे त्याचें श्रवणेद्रिय, अश्विनीकुमार हेच कान; महाबलवान् वाय हेंच नाक ४७. चंद्रमा
हाच प्रसाद, धर्म हेंच मन, व सत्य हीच याची वाणी झाली. देवी सरसवती हीच
त्याची जिह्या ४८. महादेवी आदवोते ही ग्रीवा, दीतिमान् सूर्य ही. ताळ, स्वर्गाचे. द्वार
हीच नाभि, व नित्र आणि त्वा या दोन भुवया होत. ४९. त्याचे. वेश्वानर
हंच मख, प्रजापति हे वषण, भगवान बह्षा ह हृद्य, व कश्यपमुनिः ह. पुरुषत्व
होय ५०. त्याच्या पष्ठमागीं वसुदेव होते. पाद्संधीमध्यें मरुतू होतें. सब छंदू हःच. त्याचे
दांत होत. ज्योत याच त्याच्या विमलप्रमा ९१. महादेव व रुद्र याच ज्याच्या मांड्या क
महासागर हेच धें्य होतें, त्याच्या उद्रांत गंधर्व व महाबळ भुजंग होते ५२. लह््मी,
मेधा, धृति, कांति व सर्व विद्या ही त्याची कटी होय. परम स्थान हेंच या परमात्म्याचे
ललाट होय. येथें ज्या ज्याते दिसत आहेत तेच तप,व देवराज इंद्र हेंच त्या देवाधिदेवाचे
तेज होय, असें महात्मे हणतात ५३,५७४. वेद हेच त्याचे स्तन व खांदे आहेत. मख. हे
त्याचे ओष्ठ होऊन राहिले आहेत. इषि, पुजंध, व बह्मणांच्या चेष्टा हे स॒द्धां त्याचे
मुखसंबंधीं मागच आहेत ५५. असो; अश्शाप्रकारचें त॑ विष्णूचे देवमय रूप पाहून अतिशय
कद्ध झालेले महाअसुर, अग्नीवर जसे पतंग, त्याप्रमाणें त्याच्या अंगावर धावले ५६.
इति श्रीमहा० खि० हरि० भावे० वामनप्रा० एकहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ७१ ॥
वेशंपायनः-त्याच्या अंगावर धावन गेलेल्या सव महात्म्या दानवांचीं नांवे, कळे,
%प व मुख्य आयुर्धे मी सांगतो तीं ऐक १. विप्राचात्ते, शिबि, शंक, अयःशंक, अयःशिरा
अश्वाशरा, वीयंवानू हयग्रीव २, उग्र व - वेगवान केतुमान्, महाअसुर सोग्रव्यग्न
पुष्कर, पुष्कठ, साश्व, अश्वपाते ३, मऱ्हाद, अश्वाशिरा, कुंभ, संऱ्हाद, गगन-
3७९ ] भविष्यपर्व | _. | श्श्ज
सुमभः श्रामास्तथेव "च निरूद्रः ५ एकवक्को महावक्रो दिवक्रः कालसंनिभः । दारभः.
गाळभश्र्वव कुणपः कुलप: कथ: ६ वृहत्कातिमहागर्भः शंककर्णो महाध्यानेः । दोीघधांज-
हा5$कवदनत मुदुबाहुमूदरापरयः ७ वायुगविष्ठा नसचिः डांबरो विक्षरे महान । चन्दहन्ता
काघहन्ता काधवधन एव च ८ कालठकः कालकाक्षश्व वृत्रः क्रोधे विमोक्षणः । गरिप्श्र्व
इहावष्टव्व प्रडबा नरकः प्थुः « इन्दतापतनवातापी केतुसान्बलदार्पेत; । आसेलोमा पुलोमा
च बाष्कळ: प्रमदा मद: १० श्वगालक्डनध्वेव कराल: केशिरेव च । एकाक्षश्वेकबाहुश्व
तहुण्डः' हएमळ: सुप: ११ एते चान्ये च बहवः कममाणं घिविकमस् । उपतस्थुर्महात्मानं
वष्णु दत्यगणास्तदा १२ प्रासांयतकराः केचिद्यांदेतास्याः खरस्वनाः ३ शतती चक्तहस्ताच्व
वज्रहस्तास्तथाप्र १३ खड्गपटटिशाहस्ताश्व परश्वधधराः परे । प्राससद्रहस्ताश्व तथापारे-
थपाणयः 9४ महाशानिन्यश्रकरा माशलास्तु महाबळाः । मसहावृक्षोयतकरास्तथेवचधनु-
धरा: २५ गदासझाडेहस्तयत््व वजखहस्तास्तथापरे । महापद्टिझवहस्ताच्य तथय पारघपाणयः. १६
आसकेपनहस्तमश्व दानवा युद्धदुमदाः । नानाप्रहरणा घोर नानावेषा महाबलाः १७
कुमकुककुटवक्काच्य हास्तवक्कास्तथा परे । खरोष्ट्चदनाश्वेव वराहवदनास्तथा १८ भामा
सकरवक्राश्व सिशुमारसखास्तथा । साजारशुकवक्राश्व दाघवक्राश्व दानवाः १५ मरझ-
पणय य यी जय णय वय टण 0 00 न 0 0
'ंप्रेय, अनुऱ्हाद, हरे व हर, वाराह, संहर, अरुज ४, वृषपर्वा, विरूपाक्ष, अतिचंद्र,
"सुलोचन, निष्प्रभ, सुप्रभ, श्रीमान्, तसाच निरूद्र ५, एकवसख्र, महावस््र, द्विवख, |
"कालसंनिभ, दारभ, शळभ, कुणप, कुलप, कथ ६, बृहत्कीर्ते, महागर्भ, शंकु-
महाध्वनि, दीघाजेहू, अकंवदन, मृदबाहु, मदप्रिय ७, वाय, गर्विष्ठ, नमचि
शबर, विक्षर, महान्, चंद्रहेवा, क्रांघहंबा, क्रोधवधेन ट, कलक, कालकाक्ष, वत्र, कोंध
'विमाक्षण, ग्रष्ठ, हविष्ठ, प्रठंब, नरक, पथ, इंद्रतापनवातापी, केतुमान् , बलदर्पित, असि-
“ठोमा, पुळोमा, बाफकल, भ्रमद, मद् ९,१०, शृगालवदन, कसल, केशि, एकाक्ष, एकबाहु,.
ड, सृगळ, सृप ११, हे व असंच दुसरेही अनेक दानव तीन पावळें चाठून जाणाऱ्या,
"त्या महात्या विष्णूच्या समीप थेऊन उभे राहेळे १२. त्यांतील कित्येकांनी. आपल्या.
- हातांत. प्रास उठविले होते. कित्येकांनी आपापली तोंडे पसरली होतों. त्यांचें आवाज
“गाढवांच्या स्वनासारखे कर्कश होते. कित्येकांच्या हातांत क्षतघी ब चक्रे होतीं. त्याच-
'अमाणंर्दुसऱ्या कित्येकांनी आपल्या हातांत वज़्ें घेतलीं होतीं १३. कांहीं आपल्या
' हातांत खड्ग ब पट्टे घेतलेळे, दुसरे कित्येक परशु धारण करणारे, प्रास, मुद्र, परिच
यांनीं ज्यांचे हत भृषित ज्ञाले आहेत९१४ ज्यांचे हात महा अशर्नानीं व्यम़म झाले आहेत
:ज्या महाबलाढ्यांनीं मुसळे उचलला आहेत, ज्यांनी आपल्या ह्ात्यांत मोठाले वृक्ष उच-
"७ळे आहेत, तसेच धनुर्धर १५, गदा, मुशुंडी, वज्ञ, महापट्ठे, परिघ इत्यादि
ज्याच्या हाताव आहेत व युद्धांचा ज्यांना दुमद आहे, असे अनेक दानव हातांत:
तरबारी घेऊन त्यांच्यासह हात हालवीत त्यांच्या सर्भावार जमले. त्यांच्या हातांत अनेक
प्रकारचीं आयुध होतीं. .ते घोर, नाना वेष घेतलळेळें ब महाबलवान् होते १६,१७. त्यांतील,
कित्येकांची तोंडें कुर्म व कुक्कुट यांच्या तोंडासारखीं होती. .कित्येकांची हत्तीच्या तोंडा
सारखी, कित्येकांची गाढव घ उंट यांच्या तोंडासारखीं व वराहांच्या तोंडासारखीं तोड
होतीं १८. कित्येक भ्यकर दानवांचीं तोंडें मकराच्या व शिद्वुमार झाशांच्या तोंडासा?
श्श्ट महपिब्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशपुराणं । [ अष्याव?
डाननाःखडगसुखासयर वदनास्तथा । अश्ववक्रा बभवक्रा घारा मृगमुखास्तथा २०
उष्टदाल्यकवक्वाश्व दीघंचक्राश्व दानबाः । नळुलस्येव वक्काश्व पारावतसुखास्तथा २१
व्वकचाकमुखाश्वेव गोधावक्रास्तथापरे । तथा भरूगाननाः झूरा गांजांदमाहषाननाः २२
कृकलाससुर्वाश्वेव व्याघवक्रास्तथापरे । कक्षशाडूळवक्राव्व [तहवक्रास्तथापर २३ गज-
दूचमंचसनास्तथा कुष्णाजिनांबरा; । चीरसंवृतगात्राब्व तथा फळकवाससः* २४ उष्णा-
शिणो उुककांटेनस्तथा कंडालिवो5सुराः । किरीटिनो लंबाशिखा; कबुग्रावाः सुवचसः २५
नानावेषधरा देत्या नानामाल्यानुलेपनाः । स्वान्यायुधानि दाप्तांने मय़॒ह्यासुरसत्तमाः २६
क्रममसाणं हषीकेशमपतिष्टन्त दानवाः । प्रमथ्य सर्वान्देतेयान्पादहस्ततळः प्रुः २७ रूप
कृत्वा महाकाय जहाराछ्यु स भेदिनीस । घेलाक्यं कममाणस्य दययातरादत्यसमध्ा "८
तस्य विक्रमतो भामिं चंद्रादेत्यी स्तनान्तरे । नभः प्रकमसाणस्य सक्थिदुश व्यवास्थता ॥
परं विक्रममाणस्य जानदेहो व्यवास्थती “९ विष्णोरासितवायस्य वद्त्यवाहजातय: ।
जित्वा लोकत्रयं कत्लं हत्वा चासुरएंगवान ३० ददी शक्काय वसुधा हारलांकनमस्कृतः ।
सुतलडं नाम पातालमधस्ताद्सुथातल २9 बलेदंत्त॑ं भगवता दिष्णुना प्रभावष्णुना । तद्वा-
________________ 3 पॅसॅलॅसॅलॉलशिसलॅॅॅ00?
रखीं होतीं. कित्येकांची तोंडें मांजरासारखीं होतीं, पोपटांसारखी होता व काहा दान-
वांची आननें फार लांब होतीं १९. कांहीं देत्यांचीं तोंडें गरुडासारखी होता, कांहाची
गंड्यांसारखीं होतीं, कित्येक मयरमुख होते. कित्येक अश्वमुख, बधूमख, घार मृगमुख २०
उष्टमुख, शल्यमुख, व दीधमुख दानव होतें २१. त्यांतील कित्येकांची मुल्ल मुसुसासारस!,
पारव्यासारखीं, चक्रवाक पक्ष्यांच्या मखासारखी, घारपडीसारखीं, हरिणासारखा, गाया,
झशी व बकऱ्या यांसारखी २२. सरड्यांसारखीं, व्याम्रांसारखीं, अस्वळ॑ व सिह यांच्या
तोंडासारखीं होतीं २३. कित्येकांनी मोठ्या हत्तीचं चम नसल हात. कित्येकांना कृुष्णा-
जिने परिधान केलीं होतीं. कांहीं देत्यांनीं ठंगोटे पातले होते. व कांहींनी लांकडांच्या
पातळ फळ्यांनींच लज्जेचे संरक्षण केठं होतं २४. कांही असुरांना मस्तकावर पागाटा
घातली होतीं. मकट घातले होते. व कानांत कुंडले घातठीं होतीं. कित्येकांना कसांचेच
बांधन मकट केले होते. व कांहींनीं ते पाठीवर लांबत सोडले हाते. कित्येकांच्या ग्रीवा
शांखासारख्या आवर्तयक्त असून ते सर्वे आतिशय तेजस्वी होते २५. सवे उत्तम देत्य नाना-
वेष धारण करणारे, नानाप्रकारच्या माळा व अनुलेपन यांनीं भूषित झालेळे, व आपा-
पलीं दीप्त आय॒थें हातांत घेतलेलं होते २६. ते पावल टाकणाऱ्या हृ्षीकशापाशी त्याठा
प्रतिबंध करण्याच्या इच्छेने आले; पण पाय ब तळहात यांनीं सवे देत्यांचें मंथन करून
व आपलें रूप फारच मोठें करून त्या प्रसून पथ्वीचें हरण केलें. त्रेलोक्यामध्यें पावळं
टाकीत जाणाऱ्या त्याची काते आदित्यासारखी प्रखर झाली २७,२८ चंद्र व सूय
भूमीवर पाऊल ठेवणाऱ्या आमेत वीयवान् विष्णूच्या उरःस्थलापाशी पांचत होते. पण
भवर्लॉकांत दसरे पाऊळ टाकणाऱ्या त्याच्या मांड्यापर्यंत ते आले. व तेच दोघे देव
स्वर्गलोकांत तिसर॑ पाऊल टाकतांना त्याच्या गडघ्याला लागलं, असं ब्राह्मण सांगतात.
सारांज्ञ याप्रमाणें सव त्रिभवनास जिंकन व असुरत्रेष्ठांस मारून लोकांकडून नमस्कार
केंला गेलेला हरि इंद्राला पृथ्वी देता झाला. पृथ्वीच्या खालीं सुतल या नांवाचे पाताळ
आहे. २९-३१, प्रभ, होण्याची इच्छा करणाऱ्या भगवान् विष्णुने तें बलीला द्टिं. त
७४] भविध्यंपर्य । २४५
प्यास्रश्षष्टेश्वंकार मातसुत्तमाम् ३२ रसातलतले वासमर्करोदर्सराधिप: । तत्रस्थश्व महा-
तेजा ध्यांने परममसास्थितः ३३ उवाच वचनं धीमाध्विष्णु लोकनमस्कृतल । किं सया देंब
कर्तव्यं बहि सर्वमद्षोषतः ४ ततो देल्याधिपे प्राह देवो विष्णुः सुरोत्तमः ३७ विष्णुरूवाच ॥
ददा्लि ते महाभवग 'पॉरतषघ्टोडस्मि तेःसुर । वर वरय भड ते यथ कामसासुाह २५समाच
डाकल्य वचने प्रतिहासी$ कर्थचन । अहसाक्षापयास त्वां घेवश्वेवमवाप्स्यास ३६ अथ
'देत्याधिप प्राह विष्णुदुवाधिपानुजः । वाचा 'परसया देअे वरेण्यः प्रभुरीश्वरः ३२७ यस्वया
साललं दत्त गहीत पाणिसा सया । तस्मात्ते देत्य देवेग्यी नास्ति जातु भय चचत ४८
सझतलं नास पातालं तत्र त्वं साघुबी वस 1 सवदंत्यगणे£ सवथ सत्मसादान्सहारूर ३५ न
व ते देक्केवस्य दाकस्यामिततेजसः । छासनं प्रातिहेंतब्यं स्सरतव शासच मम ४०७ दुवता-
श्वापि ते सर्वाः पज्या एव सहासर । भोगमांत्व विवधान्सम्यकयज्ञाश्व सहदाक्षणान ४१
प्राप्त्यसे च महाभाग दिव्यान्कातान्यथेप्सितात् । इह चासुत्र चाक्षय्यबान्वाबधाच्य पार-
च्व्हदाम् ४२देत्याधिपत्त्यं च सदा मत्मस[दादवाप्स्यांते 1 यंदा चेता सयव प्राक्ता सयादा
व्वाळायिष्यसि । वांधिष्यस्ति तदा हे ता नागपारीसहाबल्यः ४३ 'नमस्कायाश्व त॑ नित्य
महेंद्राययादिबोकसः । सम ज्येष्ठ: सुरश्रेष्टः शासनं प्रांतिग्रुद्मतास् ४४ बाळख्याच ॥ दवदव
सहाभाग दोखचक्रगदाधर । सुरासुरणरो श्रेष्ठ सवळाकसहश्वर 1 तत्रासता मे पाताळ भाग
ब्राहे सरोत्तस ४५ समाक्षमरानं देव प्राशना्थरसमरिंद्म । तहृद्स्व खुरशेष्द त्रातयस समा-
0 1 य म प याक क
घेऊन असुरश्रेष्ठाने उत्तम माते केळी ३२. त्या असुरेश्वरास रसातळाच्या तळावर वास
केला. तेथें राहून त्या महातेजस्वी देत्यानें परम व्यान केळं ३३. त्यानेतर महा पाज
दवेत्यशज बलि लोकनसस्कुत बिष्णला हणाला, ' देवा, मी आतां काय कराव, त्त एण-
पर्ण मळा सांग. ? त्यावर देवांतील उत्तम देव दिष्णु त्या 'देत्याधिषास अस बाठला ३४.
विष्ण: -- हे महाभागा, बा असरा, मी तुजवर 'प्रसन्म आहे. यास्तव इष्ट बर माग. मा ता
देतो. तुझें कल्याण होवो. यथेष्ट कामनेस प्राप्त हो ३५. इंद्राच वचन काहा. झाळ तरा
मोडं नको ही मी तळा आज्ञा करितो. असें केल्यानं तुझ कल्याण हाइल ३९. नतर
'पनरापे सर्वांस सेवा करण्यास योग्य असलेला प्रभु, इश्नर बेंद्राचा अनुज विष्णु
'हेत्याधिपास परम वाणीने हणाला २७. * बा देत्या, ज्याअर्थी 'तू मठा जळ दल्स त
मीं आपल्या हातानें घेतलें त्याअथी तुला देवांप्रासून केव्हांही भय नाही. २८. झुतळ या
नांवाचें जें पाताळ आहे त्यांत ल॑ आपल्या अनुयायांसह रहा. हे महा असुरा, माझ्या
कुपेनें तं तेथें सर्व देत्यगणांसह सुखानं रहाशीळ २९. माझ्या आसत स्मरण ठेवन तं
:आमित तेजस्वी देबाविंदेब इंद्राचे आज्ञावचन उललंघृं नयेस ४०. हे महा असुरा तुला
सर्व देवता प्रज्यन्न आहेत. नानाप्रकारचे भोग, दु क्षिणासुक्त उत्तम यर,
.ब यथेष्ट द्विव्य काम तुळा प्राप्त होतील ४१. ऐक ब पारल|कक्र अक्षय्य
मामाप्रकारची उपकरणें, आणि देत्यांचें आधिपत्य 'माझ्या अनुमहाठळ तला सदा
प्राप्त होईल. मी घालन दिलेली. ही मयादा जव्हा लू तोडशील तेव्हा. महाबलाढ्य
देव तळा नांगपाशांनीं मारतील ४२,४३२. महेद्रादे सचे देव तुळा नेहमीं नमस्कार कर-
ण्यास योग्य आहेत. तो सुरश्रष्ठ तर माझ्याहूनही ज्येष्ठ आहे. यास्तव हँ मारह्ष शासन तू
मान्य कर ४४. बाळे हे देवदूवा, महाभागा शेख-चक्त-गदाधरा, हे सुरासुर सुरा
३ऱे
क” <
२१० महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवदापराण । [ अण्यायः
क्षया ४६ श्रामगवानुवाच ॥ अश्रातचेय श्राद्धसधात प्रत्रतमदाक्षण यज्ञसनास्वजाहुत्तर् 1
स्श्रछया दचमसस्कृत हावरत प्रदत्तास्तव दुत्य भागाः ४७ पुण्या मद्दाषणा यच मद्भक्त-
द्वाषणा [तथा । क्रयावक्यसक्ताना पुण्य यच्यासहानेणाव ४८ अभ्रडधया च यद्दानं ददतां
यजता तथा | तत्सव तव दंत्यन्द समत्मसादाद्मावेष्याते ४९ वेशपायन उबाच ॥ एतच्छुत्वा
त वचन बालळावष्णांमहात्मनः । एवमसासतवात तं प्रांकत्वा पाताडठमससुरात्त:ः ५० प्राववदा
महाभागा दुवाजा पातपालयच । भमवानाप राज्या प्रावंभागांश्वकार ह ४५१ द्दा पूर्वा
दरा चद गाळायानततजस त यकस्या यमाय दूवाय पतराक्ष महात्मने ५२ पाश्विमां तु
दश प्रादाहरुणाय महात्मन । उत्तरच कुबेराय यक्षाधिपतये दिशस् ५३ अधःस्थां
नारालजाय सासायाच्या द्दा दर्दा । एव बंभज्य अलठाक्य विष्णुवलळवता बर ५ जगाम
जादव दूवा: पज्यसांना महाषानभ: | बामन: सव भतंराः प्रातष्टाप्प च बासवस ५५ तास्म-
न्प्रयात दुधष ववेभन[मततर्जास ! सवं समादर दुवा$ णुरस्कृत्य शतक्रतुम् ५६ वरायपायन
उवाच ॥ गते तु त्रादिव कृष्ण बघ्वा वरांचान बालम | नागेः सप्ता दोरोभित्र्व कबलश्वत-
रादाभ* ५७ -नागवन्थनदुःखात बाल वराचान ततः । यदृच्छया 5सां देवा षनारद्ः प्रत्यप-
द्यत ५८ स तं कृच्छगते दृदूवा कृपयानिपारिप्लुतः । उवाच दानवश्रेष्ठ मोक्षोपाय ददामे.
वीन व म वह मडकी तकात 000002:20000000000,000000,.0004100000 त
इ श्रेष्ठा, हे सर्व लोक महेश्वरा, हे उत्तम देवा, तेथें पाताळांत रहाणाऱ्या माझा भाग
णता तं सांग. हे सुरश्रष्ठा, देवा, हे शत्रूचे दमन करणाऱ्या, माझे खावयाचें अन्न. व
प्राशन करावयास योग्य पेय कोणतं तं मला सांग. हणजे त्याच्या योगानें माझी अक्षय
तापत हाइल ४५,४६. श्रांभगवान:- हे देत्या, श्रोत्रियावाचून अर्पण केलेलें श्राद्ध, वतावा- .
चून कलेळ अध्ययन, दाक्षिणारहित यज्ञ, कत्विज नसलेल्या पुरुषानें हवन केलेलें द्रव्य
अश्रद्धन दिळेल दान, व संस्कार न केलेला हावे, हे भाग मी तुला दिले आहेत. ४७
माझा द्वेष करणारांच व माझ्या भक्तांचा द्वेष करणारांचें जे पण्य, क्रय -- विक्रयामध्यें
आसक्त असदल्या आभिहान्यांचें ज पुण्य, दानं देणाऱ्या व यज्ञ करणाऱ्या लोकांचें अश्र-
वेन कढले जं दान व यजन ते सवे माझ्या प्रसादाने तुला प्राप्त होई. ४८.५९.
वेशपायन:-- महात्म्या दिष्णूचं हं वचन ऐकून असुरोत्तम बाले “* बरें आहे ? असें हणन
पाताळात गेला ५०. तो महाभाग देवांच्या आज्ञेचे प्रतिपालन करीत. पातालांत प्रविष्ट
झाला. नतर भगवानानं ही राज्याचे विभाग केळे ५१. त्यानें इंद्राची पर्व दिशा अमित-
तजस्का इंद्राला परत दिला. दुक्षिणादेशा पितराज महात्म्या यमदेवाला अर्पण कलां ५२
पाश्वमाद्शा महात्म्या वरूणाच्या स्वाधीन केली. उत्तरदिश्ा यक्षाधिपाते कुबेराच्या
हवाला कळा ५३. त्यान अधःस्थ बॅदेशा नागराजाला व ऊर्ध्वदिज्ञा सोमाला दिली.
यायमाण अलाक्याचा ।वेभाग करून बळवानांतील श्रेष्ठ विष्णु देव मह्षीकडून प॒जळा
जात स्वगांस गेला. इंद्राची ञेलोक्याच्या राज्यावर स्थापना करून सर्व भूतांचा इश
वामन स्वळांका गेला, अतितेजस्वी दुधष वामन निघून गेला असतां इंद्राला पढें करून
( ह इंद्रासह ) सर्व देव आतेश्य आनंदित झाले ५४-५६. वशंपायनः:--येणेप्रमाणं
ज्याना सात मस्तक आहेत अशय कंबळ अश्वतरादिनागांनीं वेरोचाने बलढीळा बांधवन
छेष्ण स्वगोळा गेळा असतां एकेदिवशीं नारद महर्षि सहज अमण करितां करितां नागबं-
ध्नांनी दु:सित झालेल्या. त्या बिरोचनपुत्र बली पाजली आला ५८, तो मोठ्या संकटांत
दण रे इ मविष्यपर्व । 3:04
से ५९ स्तवंदुंवाधिदेवस्यवासुदेवस्यधीमतः । अनादिनिधनस्यास्य अक्षयस्याव्ययस्य च ६५८
तमर्धाष्वाथ देत्येन्द विशुद्धेंनान्तरास्मना । तद्वतस्तन्मना भत्वा दतं मोक्षमवाप्स्यसि ६४९
ततो विरोचनसुतः प्रयतः प्रांजाठिः शुचि । मोक्षविदाकमव्यग्नो नारदात्समधीतवानत ६२
तमधीत्प स्तवं दिव्यं नारदेन समीरितस । पथिवी चोड़ता येन तं जजाफ महासुरः ६३
सअँनमोस्त्वनन्तपतये अक्षयाय महात्मने । जलेशयाय देवाय पद्यताभाय विष्णवे दध
सप्तसूर्यव्पुःकृत्वा बीळीकाचन क्रॉन्तवानासे । भगवान्कालकालस्त्वं तेन सत्येन मोक्षय ६५
नष्टचंद्राकंगगने क्षीणयज्ञतपःकिये । पुनश्रिंतयसे ठोकांस्तेन सत्येन मोक्षफ ६६ बहारु-
दैदवाय्यभिंसरिद्धुजगपर्वताः । त्वत्स्था दृष्टा द्विजेंद्रेण तेन सत्येन मोक्षय ६७ मार्केडेन पुरा-
कल्पे प्राविश्य जठरं तव । चराचरगतं दृष्ठं तेन सत्येन सोक्षय ६८ एको, विद्कासहायस्तं
योगी योगसुपा्गतः । पुनसख्रेंलोक्पपुत्सुज्य तेन सत्येन मोक्षय ६९ जलगाय्यासुपासीनो
योगनिद्रासुपागतः । छोकांश्विन्तयस 'सस्तेत सत्येन मोक्षय ७० वाराहं रूपमास्थाय
येर यज्ञपुरस्छतस । घरा जलोद्धुता येन तेन सत्येन मोक्षय ७१ उद्धृत्य देंडूया यक्षांतीनू-
पिंडान्कृतवानसि । त्वं पितणासांपे हरे तेन सत्येन मोक्षय ७२ प्रदुद्ववः सुराः सभ हिर-
..ण्याक्षभयादिताः । पारत्रातास्वया देव तेन सत्येन मोक्षय ७३ दीघवक्केण रूपेण हिरण्या-
पडला. आहे. असें पाहून त्या मुनींच्या मनांत कृपेचा प्रादुभाव झाला व तो त्या श्रेष्ठ
दानवाला हणाला, “ मी तला यांतन सुटण्याचा उपाय सांगता. देवाधिदेव, धीमान
आदि-अंतरहित, अक्षय व अव्यय वासुदेवाचा स्तव (स्तात, स्तोब ) करणं हाच या
संकटांतून मुक्त होण्याचा उपाय आहे ५९,६०. यास्तव, मी आतां सांगतों त्या स्तवाचे हे
देत्येंद्रा, सवं मनोवत्ति त्याच्या ठिकाणीं लावून अतिशय शुद्ध चित्तान अध्ययन कर
ह्मणजे तं सत्वर मक्त होशील » ६१. नारदार्चे हे भाषण होऊन विरोंचन पुत्र पावऊः
झाला ब हात जोडून ]ाद्ष व अव्यग्न मनानें नारदापासून मोक्षविशक नांवाचा स्तव
शिकला. ६२ नारदानं सांगितलेल्या त्या दिव्य स्तवाच अध्ययन करून ज्यान पृथ्वांचा
उद्धार, केला त्याला उद्देशून महाअसुरानें त्या स्तवाचा जप केला ६४. 36”, अनतपांत
अक्षय, महात्म्य़ा, जलेश, पद्मनाम, विष्णुदेवास नमस्कार असा. ६४. सात सखुयासारस
शरीर करून तं तीन लोकांचें आक्रमण केलं आहेस. तं भगवान् कालकाल आहेस. यास्तव
त्याच सत्याने मळा सोडीव ६५. आकाश चंद्र व सय यांनी राहत झाळ असता, यश-
_ क्रिया व तपःक्रिया क्षीण झाल्या असतां, तं पुनः लोकांचे चिंतन करतोस त्या सत्यान
मडा सोडीव ६६. बह्ञा, रुद्र, इंद्र, वायु, आग्रे, नदा, भुजंग, पतत इत्याद सव तुह्या
'ठिकाणींच स्थित आहेत. असें ब्राह्मणश्रेष्ठ बह्मदेवाने पाहिल,त्या सत्यान मळा रसडाव &>
_ पूर्वकल्यामध्यें माकंडेयानें तुझ्या जठरांत प्रवेश करून चराचर पदाथ पाहिले. त्या सत्यान
मठा सोडीव ६८. ज्याला विद्येचे सहाय आहे तो एक योगा पुनः नेळाक्याचा त्याग करून
-योगास प्राप्त झाला. या सत्यानें मळा मक्त कर ६९. जलरशय्येवर पडून यागानद्रेस प्राप्त:
_ झालेला तुं वारंवार लोकांचें चिंतन कारितोस. त्या सत्याने मळा सोडीव ७०. वेद व
थज्ञ यांनीं प्रस्कुत असें वाराहरूप घेऊन ज्याच्या योगानें जळात असलेल्या पु्थ्वे!चा,
त्तं उद्धार केलास त्या सत्यानें मला सोडीव ७१. हे हरे, तू दंट्रेनं यज्ञांचा उद्धार करून.
. ऐतरांचे तीन पिंड नियत केळे आहेस. त्या सत्याने मळा मुक्त कर ७२. हँ देवा, .स३
२१२२ मठर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशपुराणं । | भध्याय$
क्षस्य संयुगे । दिरो जहार चक्ेण तेन सत्येन सोक्षय ७४ भझमूद्धांस्थिमास्तिष्को हिर-
ण्यक्ादापुः पुरा! । हुंकारेण हतो देत्यस्तेन सत्येन मोक्षय ७५ दानवाभ्यां ह्ृता वदा बह्मणः
पश्यतः पुरा । प(रत्रातास्त्वया देव तेन सल्येन मोक्षय ७६ कृत्वा ह्यडिारारूपं हत्वा तु मधु-
केटभो । अह्मणे ते$रपितावेदास्तेन सत्येन मोक्षप ७४ देवदानवगन्धर्वा यक्षपिद्धा महारगा: ।
अन्तं तव न पद्यान्ति तेन सत्येन मोक्षय ७८ क्षपांतरतम' नाम जातो देवस्य वे सुतः ।
कुताथ्व तेन वेदार्थास्तेन सत्येन मोक्षय ७९ वेदयज्ञाजिहोदाणि फ्तियज्ञहवाषे च ।
रहस्यं तव देवस्य तेन सत्येन सोक्षय ८० क्षिदींघंतमा नास जात्दन्यी ]रुद्यापतः ।
स्वत्यसादाचच चक्षुष्मांस्तेन सत्येन मोक्षय ८? प्राहयरस्ते ग्जेन्दं च दोनं मृत्युवशा मतम्. ।
भक्त मोक्षितवांस्त्वं हि तेन सत्येन मोक्षय ८२ अक्षवश्वाश्ययश्वेव बह्मण्यो भक्तरत्सल: ।
उच्छितानां नियन्तासि तेन सरत्येत मोक्षप ८३ शेख चक्त गां पद्धे शाळलुन्गरुडमेब च ।
प्रसादयासि शिरसा ते बन्थान्मोक्षवन्तु माम् ८४ शंखचक्रगदातणशा्दुः च गरुडादय: ।
प्रसादयामासुहीारं बलि सोक्षय बन्धनात् ८५ ततः प्रसक्षो भगवानादिदेदा संगेश्वरस् । गरुडं
नांगहन्तारं बाले मोक्य बन्थतात् ८६ ततो बिक्षिप्यगरुडःणक्षावतुळाविकमः । जगाम वसु
घामूलं यंत्रास्ते संयतो बाले: ८७ आएगमं तस्य विज्ञाय नागा सुक्त्वा महासुरम् । यय
देव हिरण्याक्षाच्या भयानें व्याकुळ होऊन पळाले. पण तूं त्यांचें जाण केलेस. त्या
सत्याने मळा सोडीव ७३. ज्याचें मुख दीघधे आहे अज्ञा रूपानें तूं सेग्रामांत आपल्या
चक्राने हिरण्याक्षाचें मस्तक तोडलेंस. त्या सत्याने मला सोडीव ७४. पूर्वी तूं नस्त्या
हुंकारानेंच ज्याचे मस्तक, हाडें व मास्तष्क फुटला आहे अश्या हिरण्यकक्षिपु देव्याळा
मारलेंस, त्या सत्याने माझी सुटका कर ७५. पूर्वी त्या दोघां दानवांनीं अहदेवाच्या
समक्ष वेदांचे हरण केलं. पण हे दुवा, तं त्यांचं पारेरक्षण केलंस. त्या सत्याने मला
सोड ७८. हययरीवरूप करून तूं मधुकेटम देत्यांना मारलेंस. ब वेद्बह्देवाला परत
रिठेस. त्या सत्याने मठा सोडीव ७७. देव, दानव, गंधवं, यक्ष, सिद्ध, महोरग, तुझा
अंत जाणत नाहींत. त्या सत्याने मळा सोडीब ७८. अपान्तरतमा नामक दुवाचा पुत्र
झाला. त्यानें वेदांचा अर्थ केला. त्या सत्याने तं मला सोड ७९. वेद, यज्ञ
अग्निहोत्र, पितृयज्ञ व हवी हे तुज देवाचें रहस्य आहे. ल्या सत्याने मठा सोडीव ८०
दीघतमा नांवाचा क्षाषि गुहूच्या शापामुळें जात्यन्य ( जन्मतः अंध ) झाळा. पण तझ्या
प्रसादाने तो नेघवान् झाला. यास्तव, त्या सत्यानें तु मळा सोडीवब ८९. नक्रानें ज्याला
आसल आहे अशा दीन व मत्यवश॒ झालेल्या गर्जेद्रास, तो तह्ञा महाभक्त होता
झणून तृ सोडविळेंस. त्याच सत्याने मलाही सोडीब ८२. तं अक्षय, अब्यय, बाह्मण-
प्रिय, भक्तवल्सळ ब हत्त लोकांचा नियन्ता आहेस. त्या सत्याने माझें रक्षण कर ८३. शोख
न्वक्क, गदा, पद्ँ, शाडू ब गरुड यांना मी मस्तक नम्न करून प्रसन्न करितो. ते मला
बंधांतून सोंडवोत ८४. तेव्हां शंख, चक्र, गदा, तूणीर, शा््ग ब गरुडाऱिक “बलीला
बेंधनांतून मुक्त कर, ? अशी हरीची प्राथना करूं लागले ८५. त्यानंतर प्रस्न झालेला
भगवाम् नागांचा नाश करणाऱ्या पक्षीश्वर गरुडास, “ बळीला बंधनांतून सोडीव ? अशी
आज्ञा करिता झाला ८६. त्याबरोबर अतुल पराक्रमी गरुड आपले पंख हालवीत जेथें
बाले प्रातेडद्ध होऊन राहिला होता तेथें भूमीच्या खाडी गेला ८७. त्याचें आगमन कळ-
७२५] | भबिष्यपर्व । | ८३३.
पुरी भोगवती वेनतेयभयादिंताः ८८ भक्ते कृष्णप्रतादेन चिन्तयानमधोमखम । भ्र्टात्रिय-
सुवाचेद् गरुत्मान्पक्षगादहानः ८९ गरुड उवाच ॥ दानवे महाबाहो विष्णुस्त्वासत्ञवीत्मभुः।
मक्तो निवस पात[ळे सपुत्रजनबान्ववः ९० इतस्वया न गंतब्यं गव्यातिमापे दासव ।
समयं यदि भिंद्यास्तवं सूर्धा ते हातधा भवेत ९१ पक्षींदवचनं थरुत्वा दानवेदो$बवीदिं-
दस । त्थितोडस्स समये तह्य अनन्तस्य महात्मनः ९२ जीवोपा्यं तु भगवान्मम ळिचि-
त्करोतु सः । इहस्थो$हं सखासांनो येनाप्याये खगेश्वर ९३ बलेस्तु वचनं थ्रुत्वा गरुत्मा-
िदमत्रवातू | पुवमेव ळृतस्तेन जाव्यापायॉी सहात्सना ९४ वतीयिष्यान्त ये यज्ञा विधि-
हाना नप्छावज: । प्रायश्वि्तमजानन्ता यज्ञभागस्ततस्तव «५ न तेषां यज्ञभागं वै प्राति-
यहून्ति देवताः | अनेना[प्यायितबलः सुखमत्रानवत्स्याते ९६ वेदोंपायन उवाच ॥ संदेदा-
मेते भगवान्दत्तवान्कर्यपात्मजः । दानवेंदडं महाबाहा विष्णुखेलाक्यभावन: ९७ इभंस्तव-
मनन्तस्य सर्वेपापप्रमोचनम् । य: पठेत नरो भक्त्या तस्थ नश्याते किल्बिषस् ९८ गोह-
त्याया: प्रसुच्येत बह्मघ्ो बहाहत्यया । अपओो लभते पु्जे कन्याचेत्रेप्सिते पातिम ९९ सद्यो
गर्भालमुच्येत गाभिणी जनयेत्सुतस् । ये च मोल्षेषिणो लोके योगिनः सांख्यकापिला:१३००
स्तवनानंन गच्छान्त श्वेतद्वापमकल्मषाः । सर्वकासमदी ह्येबस्तवा$नंतस्य कार्त्यते १ यः
पठेत्मातरुत्थाय हाचि; प्रयतमानसः । सर्वान्कामानवाप्राने मानवो नात संदायः २ पष
तांच त्या विनतासुताच्या भयाने व्याकुळ झालेले नागमहा असुरांत सोडन भोगवती नगरीस
गळे ८८. तेव्हां कृष्णाच्या प्रसादानें मुक्त झाठेला व ऐश्वसंभ्रष्ट झाल्यामळें खालीं मान
घालून कांहीं चिंतन करणारा जो बाले त्याला सपभक्षर गरुड असे बोलं लागला ८९. गरुड
हे महाबाहो, दानवंद्रा, प्रम विष्णु तुला हणाला आहे कों, तूं मुक्त होऊन पुत्र, आप्तव
बांधव यांसह पातालांत रहा ९०. हे दानवा, तूं येथन दोन कोशही कोठें जाऊं नयेस.
_ हा नियम जर तूं मोडलास तर तुझ्या मस्तकाचे शतधा तुझडे होतील ९१. पाश्षिश्रेष्टाचें
हेवचन ऐकून दानवेंद्र झणतो:-- त्या महात्म्या अनंताच्या आज्ञेत मी स्थित आहे ९२
पण तो भगवान् माझा कांहीं जीवोपाय करो. हे खगेश्वरा, येथे असलळेडा मी ज्याच्या
योगाने सुखाने राहीन असें कर ९३. बलीचे तं वचन एकन गरुड ह्मणाला, “ त्या
महात्म्याने तुह्या जीवनाचा उपाय पूर्वीच केला आहे ९४. जे कत्विज नसलेले व प्राय-
श्वित्त न जाणणार लोक विधिहींन यज्ञ करितील त्यांच्यांतत सर्व यज्ञमाग तझा
मिळेल ९५. कारण त्यांचा यज्ञभाग देवता स्वीकारीत नाहींत. असल्या यज्ञभागानें
ज्याचें बल वाढलें आहे असा तं येथें सुखानें रहाशील :” ९६. वेश्षंपायन:--- हे महा-
बाहो जनमेजया, कर्यपपुत्र भगवान गरुडानें दानवेंद्राळा हा संदेश सांगितला भगवान
विष्णु वेळोक्यारचे कारण आहे ९७. जो नर मोठ्या भक्तीने अनंताचा हा सर्व पापापासून
सोडविणारा स्तव पढ़तो त्याचें पाप नष्ट होतें ९८. गोधन गोहत्येपासून मक्त होतो
अक्षघ बहझहत्येपासून सुटतो. ज्याला पुत्र नसतो त्याला तो होतो. कन्येला इष्ट
पाते मिळतो ९९. मह्या भक्त तत्काळ जन्मांतून सक्त होतो. गानणी स्त्रीला
पुत्र. होतो. या लोकीं जे मोक्षाची इच्छा करणारे योगी व सांख्य कापिठ
'असतात ते या स्तवाच्या पाठाने पापराहित होऊन श्वेतदीवास जातात. हा अनंताचा स्तव
सव कामना पूर्ण करणारा आहे, असें सांगितलं जातें १००,१ जो प्रातःकाळी उठन पवित्र
उर४े भहरषिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपराणं । | अध्याय£
घै वासनो नाम प्रादुर्भावो सडात्सनः । वेदाविक्विरद्रिजेरेव पठ्यते बैष्णवं यदाः ३ यस्त्विर्म
वामनं दिव्य प्रादुर्भाबं महात्मन: । श्वणुयाज्ञियतो भक्त्या सदा पवंसु पक्सु ४ परान्ब-
जगय्ते राजा यथा विष्गुमहार्बळ; । यशो विमठमाझाति विषुळं चाझुते बघत ५ भियो
भवाते भरूनानां सर्वेषां वासनो यथा । पत्रपॉञ्ाश्व वर्धन्े. आरोग्य गुणतपतपदः ६ प्रीयते
पठतश्र्वास्य देवदेवो जनार्दन: । सर्वकामयतश्वेव कृष्णद्वेपायतो$5बवीत १०७ [ ३४५३ ]
इति श्रीमहा ० खिळे० हॉारे० भर्वि० वासनमादुर्भावा नास हिसप्रातितमाझइध्याय: ॥ ७९ ॥
जनमेजय उवाच ॥ किमर्थ भगवान्विष्णुरेबदेवो जनार्दन: । गतः केलाप्तारिखरमा-
'लयं शंकरस्य च १ नारदायेस्तपोवृद्धेसुंनिभिस्तच्वदर्शिभिः । तब दृटो महादेवः शंकरो
नाळलोहितः २ केशवेन एरा विप्र कुर्वता तप उत्तमस । आचिंतो देवदेवेत शंकरश्वेति नः
भुतम ३ देवो तत्र जगन्नाथी दृष्टवन्तो पुरातनों । अर्चा चकतिऐ देवा इन्दाययाः शांकर
हारझ ४ ता हु देवी महादेवाबवेकांनलतां दिवा कृता । एकात्साना जगयाना रादसहारका-
रको ५ परस्परसमावेशाज्जगतः पालने स्थिती । तयोस्तब यथावत्तं केलासे पर्वतोत्तमे ६
कंषयः किसचेटन्त दृष्ट्या तो एरुषोत्तमो । एतत्सर्वमशेषेण वक्तुमर्हसि सत्तस ७ यथा
गतोहरिविंष्णुः कृष्णो जिश्णुः पुरातन; । तथा'च शकर: साक्षात्छृतवान्नागभूषणः । एत-
व शुद्धचित्त होऊन याचा पाठ करतो त्या मानवाला सर्वे कामभोग प्राप्त होतात यांत
संशय नाहीं २. हा त्या महात्म्याचा वामन नांवाचा अवतार आहे. वेदुवेच्या द्विजां-
कडनच विष्णचें यश गायळें जातें ३. जो राजा महात्म्या भगवानाचा हा दिव्य वामना-
वतार सदा प्रत्येक पर्वाच्या वेळीं भक्तीनें व नियतचित्तान॑ ऐकतो तो त्या महाबलवान्
विष्णूप्रमा्णेंच शत्रंना मिंकतो. त्याळा निर्मळ यश व विपुल धन मिळतें ४,५. जसा वामन
तसाच तो सर्व भूतांना प्रिय होतो. त्याचे पुत्र-पोत्र, आरोग्य, गुणसंपत्ति इत्या वाद्धि
पावतात ६. याचा पाठ करणाऱ्या पुरुषावर देवाधिदेव जनादन प्रसन्न होतो व तो सर्व
मनारथसपन्न हांता, अर्स कुष्गद्वद्यायनाने सांगितल आहे ७ हाते श्रामहा० _वि० हरि०
भावि० वामनावतार नामक बाहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ७२॥
जनमेजयः--देवाविदेव भगवान् विष्ण जनार्दन शंकराचे वसतिस्थान अश्या कैला-
सशिखरापत कश्ञासाठी गेळा ? * १ नारदादि तपोवृद्ध व तच्वदशी मुनींनी महादेव नील-
लोहित शंकरदेवास तेथें पाहिढें २. हे विप्रा, पूवी उत्तम तप करणाऱ्या देवाधिदेव केश-
वाने शंकराचे पूजन केलं, असें आझीं ऐकलं आहे ३. तर्थे ते दोघेही परातन जगन्नाथ
देव एकमेकांस भेटलं. इंद्रादेदेवांनींही शंकर वहरि यांची पजा केठी ४. तें दोघेही महा-
दुव एकच असून कांही कायाकारितां द्विधाभूत झाले आहेत. ते दोघेही एकरूप, जग-
त्कारण व साष्टि-संहार करणारे आहेत ५. एकमेकांमध्ये समावेश करून तर ते जगाच्या
पालनामध्ये स्थित आहेत. यास्तव त्या दोषांचें केळासनामक उत्तम पर्वतावर कसें
काय वतमान झालें ! ९ त्या दोघां पुरुषोत्तमांस पाहून क्ाबे काय करते झाले? हे
उत्तमा, हे सवे सांगण्यास तूं योग्य आहेस. हरि, विष्णु, कृष्ण, जिष्ण, पुरातन देव कसा
'गढा व नाग हांच ज्याची भूषणे आहेत अज्ञा शंकराने त्याला साक्षात् कस जाणले,
अनुशासन पर्वात-कुष्ण शंकराराधनेकारेतां केलासास गेठा- असें झटळं आहे
' त्याला उद्दंधून जनमेजय येथें प्रश्न करीत आहे
७३] भविष्यपर्व ॥।. वि २५५:
त्से विप्रवर्य नहि तत्वेन यन्षतः द वेदांपायन उवाच ॥ शणुष्वावहिती राजन्यथाकृष्णो
गता नगम । यथा च इष्टा देवेहाः शंकरो वृषवाहन: ९ यथा चचार सतपो यथाते.
झछचया गताः | एव तयांयंथावूनं तथा ठाणु नरोत्तम १० दवेपायनो$थ भगवान्यथा प्रोवाच .
समा तथा । नमस्कृत्य प्रवक्ष्यासि केशवं खगवाहनस ११ यथावक्ति यथामक्ञं राण यनेन'
छत्त । न चाझुश्रूषवडवाच्यं नृशेतायातपात्वने ५२ नानधीताय वक्तव्यं पण्यं पुण्यवतां
सदा । स्वग्ये यशस्य धन्य च बुद्धियुद्धिकरं सदा १३ व्येयं छग्यात्मनां नित्यामिदे वेदा-
थानाज्वतख् । अनकारण्यसयुकत सेवन्ते नित्यमारशास ५४ मनयो वेदनिरता नारदाद्यास्त-
पोधनाः । अत्यद्धतं महापुण्यं वत केलासपर्वते १५ शिवथोरेवयोस्तत्र हरेश्वंव भवस्य .
ह । हतस्वसुरसधेषु नरकादेषु भूनिप १६ हतेष्वथ नृषेष्येवं किंचचिच्छिटेषु शावजरषु । शासाति
स्म सदा [दष्णु: पाथब/ पुरुषोत्तमः १७ हारवत्यां जगन्नाथो बसम्वाष्णभिरीश्वर:
रुक्मिण्या संगतो देवो वसंस्तत्र पुरे हारे; १८ कदाचिच्च तयासा धशेतराञजगत्पांतिः । विह-
रेथ्व यथायाग प्रांत: प्रातियुजा तया १९ अथोबाच तदा देवी रुक्मिणी रुक््मभूषणा | पुञ-
मच्छाम देवश त्वत्ता माधवनन्दनस २० बलिनं रूपसंपक्ष त्वथेव सहदी प्रभो । वष्णींना-.
माप नतार बायवन्त तपोनिधिसर २१ सर्वशास्त्रार्थकुशळं राजविद्यापुरस्कृतस् । एवमादियु-.
पॅररर्शशिशाशिशिणिरटानिरशारशशारशिशििल:ॉ्॑?्ॉ000000पप-न------.:::.ततवतदव्ूूूळूूू---
हे सवे, हे विप्रा, मला तत्त्वत: व प्रयत्नपूर्वक सांग ७.८. वेशंपायन:--हे राजा, कृष्ण
केलास पवंतास कसा गेला व त्यानें देवेश शंकर वषभवाहनाचे दर्शन कसें घेतले तें
ध्यान देऊन एंक ९, त्यानं तप कसें केलें, ते माने कसे गेले, इत्यादि त्यांचे वत्त जसे.
झाळ, तसच हे नरात्तमा, तूं ऐक १०. भगवान् देपायनानें मळा जसे सांगितलें आहे.
तसंच मी गरुडवाहन कशवास प्रणाम करून यथाशक्ति व यथामाते सांगेन. हे सुवता..
'तूही मोठ्या यत्नान ऐक. पण हें जो ऐकण्याची इच्छा किंवा गरूची सेवा करीत
नसेल, जो तपस्वी नसेल व जो निद्य असेल त्याठा कधींही सांगूं नये ११.१२
जो अनधोत असेल त्यालाही हं सांगूं नये. कारण हे सर्व पण्यवान पदार्थातील पण्यका-
रक आहे, स्वर्म देणारं, यश वाढविणारे, धन देणारे, व सदा बद्धीला ]शाद्ध करणारें
आहे १३. पुण्यात्म पुरुषांच्या ध्यानास ह सदा योग्य आहे. हे वेदार्थ निश्चित आहे.
अनेक आरण्याध्यांयांत याचेच प्रतिपादन केलें आहे. वेदांमध्ये अत्यंत रत असलेले व.
तपाधन नारदादे मुनी केलास पवतावर घडलेल्या महापुण्य व अत्यद्धुत असल्या या
वृत्ताचेच सतत सेवन करीत असतात १४,१५. तेथें हारे व शकर या दोघा कल्याणकर
देवांचे असं वतमान घडलं. हे भूमिपाला, नरकादि असुरसंघ मारळे गेले असतां १६, दुष्ट
राजांचाही संहार झाला असतां व कांहीं थोडेसेच शत्र अवाशेष्ट राहळे असतां परुषोत्तम
वष्णु सतत पृथिवीचं पाळन करीत होता १७. तो इंश्वा जान्भाथ तृष्णींसहवर्तमान दार-
_ वीत राहत होता. तो हरिदेव रुक्मिणीसह तेथें वास करीत अस्ते १८. एके दिवक्नी राजी
प्रांतियुक्त अशा तिच्यासहवतमान यथासंभव विहार करून संतृष्ट चित्त झालेला तो जग
त्पाते तिच्यासह शय्येवर पडला असतां १९. त्यावेळीं सवर्णभषणसंपक्च रुक्मिणी देवी
त्याला हणाली, '' हे देवेशा, तुजपासून मी पुत्राची इच्छा करतें. तुन माधवास आनंद
देणारा २०. बलाढय, हे प्रभो, तुजसारसा'च रूपसंपक्नष, यादवांचाही नायक, वीर्यवान ,
व
तपानाध २१, सवे शास्त्राथांमध्य कुशळ, राजविद्या संपन्न, इत्यादि मणांनीं यक्त असा
शद मह्षिव्यासपणीतं श्रीहरिवंशपुराणं । अध्याय:
णेयुक्त दातुमहुनि सत्तस २: त्वथि सर्वस्य दातृत्व नित्यभेव प्रतिष्ठितम् । त्वं हि सर्वस्य
कर्ता च दात भोक्ता जगत्पातिः २३ विशोषतस्तु भत्यानां शूश्रूवानियतात्समनाम् । वक्तव्यं
किड देवेश यादे भक्तास्मि केशव २४ अनुग्रहो यदि स्यान्मे देवदेव जगत्पते । दातुमहीसे
पुत्र त्वं वार्यवन्तं जनार्दन २५ वेशंपायन उवाच ॥ इत्यक्तो देवदवेराः प्रियया प्रीयमाणया।
तया महिष्या रुक्मिण्या रुक्मिदात्रर्यदद्दहः २६ प्रोवाच वचने काळे रुक्मिणी याद्वेश्वरः ।
दातास्मि ताहशां पुत्र यं त्वामिच्छिति भार्मिनि २७ नित्यं भक्ताारम से दोवे नातज्र कार्या विचा-
रणा! अदड्यं तब दास्यासि पुज शत्रनिबहणम् रट पुरण लोकाक्षपतिसतां कामदुघा हि ये ।
नरक पु:देति ख्यातं दुःखं च नरक शिदुः ५६ पुदखाणात्ततः पुद्रनिहेच्छाते परत्र च ।
अनन्ताः पुञअणो लोकाः पुरुषस्य प्रिय शुभाः «० पातिर्जायां प्रविशाति गर्भो भूत्वा स
मातरम् । तस्यां पुननंवो अूत्वा दराने मासि जायते ३१ पुत्रवन्ते बिभेतीन्दः ।केक्ष तेना-
जितं भत । नापुत्री विन्द्ते लोकान्कुपुब्राइन्ध्यता वरा ३२ कुपुत्रो नरके यस्मात्सुएजा-
स्स्वभ एव हि । तस्माद्विनीत सत्पुन श्रुतवन्तं दयापरळ ३३ विद्यया विनयो यस्माद्वियायुक्त
सुधा-कम । इच्छेत्ञ पुबकामः पुल्षो यत्नवान्बुधः ३४ तस्माद्दास्याति ते पुत्रे बिद्या-
वन्तं सुधांमकम् ! पष गच्छासि पुत्रा केलात पर्वतोत्तमस् ३५ तत्नोपास्य महादेव शांकर
"५५४४४५४५७0 0000000000/०५५०५५---०५५-५/५-॥॥--०-५५॥५ट--ा---- 2-2
पुत्र, हे सत्तमा, तूं मरा दृग्यास योग्य आढस २२. सर्वे दातृत्व तज््या ठिकाणींच नित्य
प्रतिष्ठित आहे. तुंच सवांचा कता, दाता, भोक्ता व जग्त्पति आहेस २३. विशेषेकरून
शुश्रबच्या योगाने ज्यांचा आत्मा नियत झाला आहे. अशा भत्यांवर उपकार
करणारा तृंच एक आहेस. यास्तव हे देवेशा, मी स्वतःच आपल्या शुश्रषेविषयीं काय
सांगावं ! हे केशवा, मी जर तझी मक्ता असेन व हे देवदेव जगत्पते, तुझा मजवर जर
अनुग्रह अत्तेल तर ह जनाद्ंना, तं मळा वीयवान पत्र दे.” २४,२५. वेशंपायन:--- पती-
वर प्रेम करणाऱ्या व प्रिय अशा त्या रुक्मिणी राणीने रुक्मिशत्र यदुवशज देवडे
कृष्णास असें हटले असतां तो यादवेश्वर त्यावेळीं राकिमणीस असें बचन बोलला, “ हे
सुंदार, त् ज्या पुत्राची इच्छा करीत आहेस तसलाच पुत्र मी तुला देईन २६,२७. कारण
हे देवि, तूं माझी नित्य भक्ता आहेस. तेव्हां त्याविषयी कांहीं विचारच करावयास
नका. अवशय मी तुला शात्चनाशक पूत्र देईन २८. परुष पत्राच्या योगानें उत्तम लोकांस.
जिंकत. पुत्र सज्जनांच्या कामना पूणे करणारे आहेत. पुढ या नांवाचा नरक आहे. दुःखा-
लाच नरक ह्मणतात. त्या पुदू-नरकापासून रक्षण केल्यामळें प्रुष या लोकीं व परलोकी
पत्राचा इच्छा करतो. प्रिये, पुजवान् पुरुषाला अनंत व शुभ लोक प्राप्त होतात २९, ३०
पते गभ होऊन जायेच्या ( भार्यच्या ) उद्रांत प्रवेश करतो. तो तिला माता करतो व
तिच्या गभाशयांत पुनरापे नवा होऊन तो दहाव्या महिन्यांत उत्पन्न होतो ३१. पत्रंवान
पुरुषास पाहून हा माझं पद॒ घेइल कीं काय ? असे हणन इंद्रही त्याला भितो. .ज्याला
पुत्र नसता त्याला उत्तम लोक मिळत नाहींत. कुपत्रापेक्षां वेध्यता बरी ३२. कपत्र नर-
कांत पाडीत असतो. व सुपुत्राच्या योगानें स्वर्गच मिळतो. यास्तव नम्र, सुशिक्षित व
दुयावानू, सत्पुत्राची इच्छा करावी. ज्याअ्था विग्रेच्या योगानें नम्रता येते त्याअथी
पुत्रेंच्छ पुरुषाने व यत्नवान् शहाण्याने विद्यायुक्त व आते. धार्मिक पुत्राची इच्छा.
करावी ३३,२९४. यास्तव मीही . तुला विद्यावान् व भतिशय धार्मिक पत्र देईन. हा मी
उ] भविष्यंपर्य । २५०
नालळाहतस् । तता ळब्धास्मि पुज ते भबाळूतहिते रतात् 1६ तपसा नहाचर्येण भव गांक-
रमव्ययस् । ताषायत्वा विरूपाक्षमांदिदेवसमजं विखल ३७ गमिष्यास्यहसयेव दष्टठं ठांकर-
झमव्ययस । स च स दाल्यते एतत तोषितस्तपसा समया इट तत्र गत्वा महादेव नमस्कृत्य
सहासया । प्रावश्य बदरा पुण्या खनिजु्टां तपोसयीस ३९ आम्रिहोक्राकुलां दिव्यां गंगां-
झुलवत सदा । मुगरपाक्षसमायुक्तां सिंहाहिपराताकुळामस् ४० बदरीफलसंपूर्णा वानरक्षाभि-
तडुमागर । ववारूढमहावृक्ष कदलीखण्डसण्डितार ४२ सुनिभिर्वेदतत्वार्थविचारानिपुणे
संदा । वढानाश्वततत्वाथ: प्रसाणकुडालेचुंतास ४२ इद्सेकासिद तत्वमितति निश्वितसानसेः |
उपस्यसानासन्यत्रासद्धेः पसेद्धाथंतत्परः ४३ इतिहासपुराणज्ञेः सेव्यभानां महर्षाभिः
मच्छाळ* स्वगानलय पारत्यज्य कळवरम् ४8 परांसेद्धां महती देवी यास्यामे सुकुताळयास ।
इत्युक्खा एवररातेव देवदेवो जनार्दन: ४५ [ ३४९८ ] हाते भ्रीसहाभारते खिळेषु हारेवंशे
भावष्यपवाण केलासयाबरायां इबेसप्रतितमोझध्याय: ॥ ७३ ॥
बशपायन उदाच ॥ परभातार्या तु शवया गन्तुसेच्छज्जनादन: । हुताझिः कृतकल्याणः
समापतवरद(क्षण: १ माख्व दत्वाथ विमेभ्यो नसस्कृत्य द्विजोततमान । आस्थानसण्डप कृष्णः
प्राववदरा जगत्पातड < आसन महदास्याय वृष्णीनाह“हय सर्वशः । बळभद॑ शिनेः पुत्र
हाद्क्य शकसारणा 8 उग्रसेनं महाबुद्धिखद्धव नाोतेमत्तरर । यस्य बसु समाश्रत्य
पुजाकारता पवतश्रष्ठ कलासास जातां ३५. तेथें महादेव शंकर नीठललोहित देवाची उपा-
सना करून त्या भूताच्या गहेतामध्य रत असलेल्या भवापातून तुला मी पुत्र मिळवून
दहन २९६. त्या पवरूपाक्ष, अमडंदव, अज, विभु, अव्यय व शंकर भवाला तप व जह्म-
वय यांच्या यांमान संतु करून मा पत्र संपादून करीन ३७. मी आजच त्या अव्यय
राकराच दूशन घ्यावयास जाता. मीं तपानं ज्याला संतष्टठ केले आहे असा तो मला पत्र
दुईळ ४८. 'तथ जाऊन उमंसह महादेवास नमस्कार करून मनोनीं सोवेलेल्या. तपोमय
पुण्य बद्रामध्य प्रवेश करून मी हं इष्ट साथीन ३९. ती बद्री आझिहोत्रांनी आकल
दिव्य, सदा गंग्रजलाने भिजबिली जाणारी, मग-पक्षियक्त, शेंकडों सिंह ब व्यात्र यांनी
आकुळ ४०, बद फळांनी ( बोरांनीं ) परिपूण, जिच्यांतील चुक्षांस वानरांनीं क्षुब्ध
कळ आहे, उजच्यांतांठ महावृक्षांवर बेतांच्या वेली चढल्या आहेत्त, वेदतत्वार्थ विचा-
रांत सदा [नंपुण असलल्य, देदांचा निश्चित तत्त्वाथ जाणणाऱ्या, व भ्रमाणामध्यें कडाल
असलेल्या सुनांना युक्त, हच एक असंच तत्त्व आहे असं ज्याचें निश्चित मानस आहे,
अशा मत्रत: वसेस्ध, शिद्धाथतत्पर व डातेहास-पुराणज्ञ महर्षींनी उपासना केलेली, शारीर
सांडून स्वगस्थानवस जाणाऱ्या महषीकडून सावली जाणारी व पुण्यार्चे जणं काय माहेर-
घरच अशा मांठ्या व प्रासेद्ध घद्री देवीस मी जाईन. असें बोलून देवांचा देव जनार्दन
गप्प बसला ५१-४५. इले श्रामहा० एखे० हारे० भावे केलासयात्रेविषयी 5याहात्तरावा
अध्याय समास झाला ॥ ७३. १
वैशंपायन:--- रात्र संपून दिवस उगवला असतां केलळासास जाण्याची इच्छा कर-
णाऱ्या जनाद्नान अझ्मामध्य हवन केळं. सवे कल्याणाचरण केलें. उत्तम दाक्षेणा देऊन
प्रस्थानकमे केलं १. ब्राझणांस गायी देऊन व दिजोत्तमांस नमस्कार करून जगत्पति
कृष्ण आस्थान मंडपात प्रावष्ट झाला २. मोठ्या आसनावर बसून त्यानें सर्द यादुवांस
ही
व्प्य्ट सहषिंब्यासभ्रणीतं श्रीहारिवंशपराणं ) [ अव्यावः
'जीवन्ते यदव: छुखभ् ४ नेता च यदुवष्णीनां स तु धर्मपरः सदा । यस्य बिभ्यन्ति देवा
'नीतेस्तस्य महात्मन: ५ यस्य दुद्धिवश्यादिष्युः शक्षास प्रथिवीं सदा तेच वष्णिवरं वीर-
'खडधवं देवसुमभस् ६ अन्यानापि यदून्सर्वानुवाच भगवाच हारे: । श्रण्वन्नु मम वाक्याने
'यादवाः सव एव 8 । श्वध चाप वचो मर्ह्य पितुरुद्धव भे सखे ७ बाल्यात्म भात यो यतो
भस वुष्टनिबहणे । प्रत्यक्षं भवता दृष्ट परवनानिधनं तुप ८ केशी च 'निहतो बाल्ये मया
बाळेस यादवाः । गोवर्धनो धृतः शेलो गावश्व पारपाछेताः ९ आअभिरषक्तोडास्न दइाकेण
देवानामग्रतः स्थितः । क॑सो&ांपे निथनं नांतो सया चाणूरझाटिको १० उभग्रसेनो इभिषिक्तश्र्व
"कृता द्वारवती मया । अन्ये चायपे चूपा राजन्वाळेनो निहता सया ११ योडपि वीरो जरा-
'सन्थो निगम्नहीतो बलान्सया । भौसेन बलिना राजन्नयेन सम यादवाः १२ श्वगालो निहढः
'संख्ये गोमन्ताइ्रच्छता मया । योपे विरो दुरात्मासी डानवो नरको हतः १ ३ निष्कण्टक-
पॅमिमं लोकं कृतवात्राजसत्तमाः । किं तु बीरो तपो जज्ञे सवा भौमस्य यादवाः १४ पोंडरो
“वीर्यव्तां नेता द्वेष्टा चासो सदा मम । शिष्यो द्ररेणस्य राजेन्दो बली जह्माखाधित्कृती १५
*शास्रज्ञो नीतिसान्त्साक्षान्षेता सर्वेस्थ यत्षवाच । योद्धायुद्धांपियो राजा जासदभस्य इवा-
'पर: १६ एकान्तडाजुरस्माक्रे छिद्रान्वेषी सदा मम । बाधिष्यते पुरी योद्धा छिडं यादे लभेत
'सः १५ न ह्यल्पसाध्यो बलवाजू पुण्डस्येशो नूपोचम:। यत्ता भवन्तास्तष्टन्तु प्र्नहातठारा-
बोलाविळें. बलमद्र, शिनीचा पुत्र सात्या$, हार्दैफ्य, शुक व सारण, उग्रसेन, महाबर-
द्विमान, आतिशय नीतिमान, ज्याच्या बुद्धिबळाचा आश्चय करून यदुवीर सुखाने रहातात,
यदुवृष्णींचा नेता, सदा धर्मपरायण, ज्या महात्म्याच्या नीतीला देवही भितात, ज्याच्या
दुद्धिसामथ्यनिंच विष्णु सदा पृर्थ्वांचें पाठन करतो व ज्याची कांति देवांप्रमाणे अगदीं
'सोम्य आहे अशा वृष्णिश्रेष्ठ वीर उद्धवास आणि दुसऱ्याही सर्व याद्वांस बोलावून
भगवान् हरि झणाळा, “ सर्वही यादव माझे भाषण ऐकोत. त्याचप्रमाणें बा उद्धवा,
'माझ्या व माझ्या पित्याच्या मित्रा, माझें वचन ऐक ३-७. बालपणापासून दुष्टांचा निग्रह
करण्यासाठीं मी कसा यत्न केला ते तुझांठा ठाऊक आहेच. हे राजा, पूतनेचें मरण तूं
अत्यक्ष पाहिळें आहेस. अहो यादवांनो, बाळपणी मी बालानेंच केज्ञी दैत्याळा मारले.
'गोवर्धन पर्वत उचळून धरला. गायीचे रक्षण केल ८,९. त्यामुळें इंद्राने मला अभिषेक
केला. मी देवाच्या अग्रभागीं स्थित झालो. मी कंस व चाणूर-पुष्टिक यांना मारले १५.
उग्सेनाळा राज्यावर अभिषेक केला. मी द्वारवती नगरी बसावेली. हे राजन् , मी दुस-
र््याही बढाझ्य राजांना मारळें ११. अहो यादवांनो, जो वीर जरासंध त्याचा मी बला-
त्कारानें निग्रह केला. हे राजन, माझ्या नौर्तानें बाल्य भीमानें त्याला मारले १२.
गोमंताहून जाणाऱ्या मी युद्धांत ज्ृगालाला मारठें. जो दुरात्मा दानव नरक त्याठाही
यमसदनी पाठविलें १३. हे उत्तम वीरांबो, मीं याळोकास आतां निष्कंटक केळे आहे.
पण हे यादवांनो, भोमासुराचा एक मित्र वीर राजा निपनला आहे. तो पोंडू वौर्यवानां-
तील श्रेष्ठ आहे. ब तो सदा माझा देशा आहे. तो राजेंद्र दोणाचा शिष्य आहे. तो
वढाढ्य, बह्मात्रवेत्ता, कृतकृत्य १४,१५. शास्त्रज्ञ, नीतिमान, सर्वांचा साक्षात् नेता,
मोठा अत्नवान्, योद्धा, युद्धाप्रेय, राजा जणुकाय दुसरा जामद्ग्र्यच १६. आमचा
|्र्ौ
७ के ह
अकान्तराच ब सदा माझें जिर पाइत बसलेला आहे. त्याला जर आमचे थोडेसेही छ्द्व
७८] भविंष्यपर्व । र"
सनांः १८ यंथा न बाधते राजा पुरीं यदुझुठाश्रयास् । अहे तु याल्ये केळास कुलाश्वित्का-
रणच्रूपाः १९ रोकरं दष्टकामो$स्सि भूतभावनभावनम् । यावदागसन मह्यं तावयत्ता भव-
न्त्विह २० सया विरहितां चेसां यादे जानाति एण्डकः । आगसिष्याते राजेन्दा योत्स्यते च
एरीमिसाझू २१ इमां नियादर्वी कतु शक्कोताते च से सातेः । यत्ता भवत राजेन्दा: सगळ
पारी; परश्वधेः २२ पाषाण; कर्षणीयश्व सल्चद्धा भवत स्वके: । पिवाय-च कपाटानि महा-
ह्ाराणे यत्नतः २३ एक एव सहाहारो गमनागसते सदा । सुदचा सह गच्छन्तु राज्ञा ये
मन्तुसीप्सवः २४ न चाह प्रवेशव्यो द्ारपाठस्य पश्यतः । यावदागसनं मद्य तावदेवं
भावेष्याते २५ सूगया नात कतव्या न च क्रीडा बहिःपुरात । ज्ञातव्याश्व परे स्वे "य नस-
नागसने सदा २६ एवसादिकियाकार्या याबदागसनं सस ! इत्युकत्वा याद्वान्सर्वात
सात्यकिं एुनराह च २७ [ ३५२५ ] इति श्रीमहाभारते सखिळेषु हारिचंशे. भमविष्यपर्वाणे'
केलासयात्रायां चतुः सप्ततितमो$ध्याय: ॥ ७४ ॥
भ्रीभगवातुवाच ॥: सात्यके श्वर्ण॒ मद्वाक्यं यत्तो: भव युर्धावर । त्वं तु खड़ी अदी भूत्वाः
'"्यापपाणि तनुञवानू १ तिष्ठ यत्षेन रक्षस्व एरी बहुनृपाश्रर्याप्र । न च निद्रा त्यया कार्या
राओो यदुवृष प्रभो २ न च व्याख्या त्वया कार्या शाखाणां शाखतत्पर । न च वादरूवया
मिळालें तर तो योद्धा खा नगरीस खचित बाधा करीळ १७. तो पुंड्देशाचा- ईश्वर उत्तमः
राजा व फार बलवान आहे. यास्तव तो अल्प उपायाने साध्य होणार नाहीं. करितां:
तुझी सव अगदीं सावध होऊन व धनुष्ये धेऊनच सज्ज. रहा १८. व तो. राजा, यदळ-
लाने जिचा आश्रय केला आहे. अज्ञा या प्रीस पीडा न देईल असे. करा, कारण हे
राजांनो, मी कांहीं कारणानें केलासास. जातों. भूतांचे कारण अव्यक्त ब त्याचेही. जोः
कारण शंकर त्याचं दर्शन घेण्याची मला इच्छा झाली आहे. यास्तव मीः परतः येई तो.
येथें सज्ज होऊन रहा १९,२०. या नगरीत मी नाहीं, असे. जर त्याला समजलें तर
पुंडूक राजा येईल व तो राजेंद्र या पुरींशीं संग्राम करील २१. तो. हिला यादवराहेतः
करण्यास समर्थ आहे, अशी माझी समजूत आहे. यास्तव हे राजेंद्रांनो, खड्ग, पाश,
परशु, २२ पाषाण, कर्षेणीय, इत्यादि आपापल्या आयुधांनीं सज्ज होऊन रहा. कपाटे वा
वेशी यत्नत: बंद् कराः २३, सदा जाण्या-येण्यासाठीं . एकच महाद्वार मोकळे. ठेवा.
ज्यांना जाण्याची इच्छा असेल ते राजाच्या लेखी आज्ञेनेंच जाऊं शकोत. २४. राजाच्या
साहे-शिक्यावाचून पाहारा करणाऱ्या दवारपालानें कोणालाही आंत सोड नये. मी येई-
पर्यंत असं करा २५. मृगया करूं नका. नगराच्या बाहेर जाऊन क्रीडा करूं नक्का
आंत येतांना व बाहेर जातांना आपला कोण आहे व परकीय कोण आहे. याचा सदा
विचार करावा २६. मी परत येई तों तुझीः अशाप्रकारचा बंदोबस्त. करावा.. सर्व
याद्वांस असें सांगून तो सात्यकीस पुन: असें हणाला २७, इति श्रीमहा सिल ० हरि०
भाविे० केंठासयात्रासंबंधी चवऱ्याहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ७४ ॥
आंभगवान:-- सात्यके, मीं काय सांगतो. तं ऐक. हे योद्धयांतील श्रेष्ठा, नेहमीं सज्ज
होऊन रहा. तूं तर खड्युक्त, गदायुक्त, धनष्पाणि व कवनवयक्त होऊन मोठ्या प्रयत्नाने
रहा, अनक राजांनीं जिचा आश्रय केला आहे अशा. या नगरीचे रक्षण. कर. प्रभो, यड-
७
त्रष्ठा, राजा तू [नजू नयेस १९, शास्त्रतत्पर वंद्राना,, तू. ज्ताखांचा. व्याख्या
२६० सहघिंव्यासभणीतं श्री हारिवंशाप्राणं । | अध्याद
कार्या वादिाभिः सह दाषिप ३ त्वं हि योद्धा बालर्ज्ञाता धनुवदाख्यवेदविद । तथा कुरु
यथा वीर नोपहास्या भवेदियम ४ सात्याकिरबाच ॥ करिष्यासे वचस्तुथ्यं यथाशक्ति
जनादन । आज्ञा तव जगन्नाथ धार्या येन मे सदा ५ भृत्यवत्मचारष्यास कामपालस्य
साव । यावदागमनं ठुम्यं तावत्स्थास्यांसे यत्नतः ६ प्रसादस्तव मोविन्द यांदे स्यान्मयि
माधव | किं नास मे च दुःसाध्यं शजूणा निग्रहे रणे ७ यादे हक यभं वणाये छुवेरमापे
पाशिनस् । सर्वानेतान्विजेष्यामि किड पीण्डूं दृपोत्तमम् ८ गच्छ कार्थ कुरष्येदे यक्त, हं
सततं हरे । उद्धवं एनराहेद्ं कृष्णः पद्मानिभेक्षण: ९ शपूद्धव त्व वाक्यं से ळुर्यात्वेतत्पय-
त्नवाचू् । रक्ष्या नयेन राजद एरी हारवती त्वया १० यत्तोभवसदा तात कुरु साहाय्यमत्र
न: | लज्जा मस सहुत्पक्षा वदतस्तव सांप्रतम् ११ त्व हि नेता ससस्तरया वियापारस्य
सवतः ! को चु शक्ष्याते मेधावी वक्ष, विद्यावतः पुर: १५ यत्कार्ये तज्ञवान्वेत्ति हाकाय
वापि सर्वतः । अतो5हं विरसे हात व संप्राते वृष्णिफ १३ उद्धव उबाच ॥ किसिदूं तव
गोविन्द वर्तते सां प्राते घभो । अहो प्रसन्नता मह्य (कंतु ४॥तिरियं तब १४ जाना म्यहं
जयभाथ प्रसादस्येष विस्तर: । यस्य प्रसक्षो भवसि तस्य किं नास्ति केडाव १५ त हि
सर्वस्य जगतः कर्ता हर्ता प्रधानत: । प्रभव: सर्वकार्याणां वक्ता' भ्राता प्रमाणाबेत १६
करूं नयेस. हे वृष्णींच्या पालका, वायांशी तु. वाद करू नयेस ३. कारण
त योद्धा, बलाढ्य, ज्ञाता, व धनवेंदाल्य वेदाला जाणणारा आहेस. यास्तव
हे वीरा, ही नगरी दुसऱ्यांच्या उपहासास पात्र. होणार नाही. असं त॑ कर ७.
सात्याक:-- हे जनाढूंना, मी तुझें वचन यथाशक्ति करीन, कारण हे जगज्ञाथा, मळा
तुझी आज्ञा सदा मोठ्या यत्नानें धारण केळी पःहिजे ५. माधवा, मी बलरामाच्या सेव
काप्रमार्ण त्याच्याशीं आचरण करीन. तुझ आगमन. होइ तों मी.मोठ्या यतत्नानें राहांन६.
हे माधवा, हे गोविंदा, तुझा अनुमह ऊर मजवर असळ तर रणांत झत्रंच्या निगह प्रसंगी
मठा उऱसाध्य काय असणार ? ७. मी इंड, यम, वरुण. कुबर, याः सर्वांनाही जिंकीन:
मय या ऐका नुपोत्तम पोंड्राची कथाच काय ? ८. जा हे आफ्छे कार्य
कर. हे हरे, मी सतत सज्ज राहीन. त्यानंतर कमलनयन कछुष्ण उद्धवाला पुनः.
अर्ते ह्याला ९, “ उद्धुवा, तू माझे बोडो ऐक. व त्याप्रमाणे मोठ्या
यत्नानं कर. हे राजेंद्रा, या पुरा हारवतीचें रक्षण तुळा नीताने केलें पाहिजे १०.
धाबारे, सतत सज्ज होऊन रहा. यावेळी आह्यांस साहाय्य कर. तुला हे सांगावयाचीही'
मला यावेळीं मोठी लाज वाटत आहे. ११. कारण तूं सर्वविद्यापारंगत क लोकांचा स्दी-
प्रकारे नेता आहेस. तेव्हा विद्यावानाच्या पढें बोठण्यास कोणता शहाणा. समर्थ
होणार आहे? १२, काय करणे उचित आहे व काय करणें अनुव्षित आहे
हें तंच जाणतोस. यास्तव पाजा यादवरक्षका, मी आतां. अधिक्र बोलत नाहीं.
तर थांबतो १३. उद्धवः-- प्रमो, मोविन्दा, तूं हे मला. भलतेच काय बोलत
आहेस ? हजवर तुझा केवढा मोठा प्रसाद हा; ( पण मी ही तुझी प्रीत जाणतों १४. हे
जण्नभाथा, री जाणतो की, एह्या प्रसादाचा हा विस्तार आहे. हे केशवा, ज्याच्यावर रत्
क
यी भविष्यपर्व । २६
ध्याता ध्यानमयो ध्येय हाते बहाविदी विद: । जेता ठेव! रेपूर्णा च गोप्ता नाकसदां
भवान १७ त्वंनाथा वयसंद्रात जोबामो निहतादवेषः । इयं नीतिरहं सन्ये नेता नातेयतो
मवान् १८ को लु नास नयो बेद त्याविना सांगतं वद । नीतिस्वं सर्वकार्याणामिति मे
निष्रिता साते : ९ ९ दुभोढो नयमार्मोयमित्याहुस्तादेदो जनाः । चतुर्धा प्रोच्यते नाते:
सामदाने जनादन ० दृण्डो भेदों सजुष्याणां निग्रहावभ्रहे सदा । दष्ड्येषु दण्डमिच्छस्ति
सामान्य त नयं हरे २१ बलळवत्स्वथ दानं तु तर्याणामरप्यगोचरे । प्रयोक्तन्यो महाभेव हाते
सीतिमतां सतख २२ तेषु तेष्वथ सर्वेषु प्रमाणं त्वां विदुर्बुधाः । किमभ बहुनोक्तन सर्वे त्वायि
ससन्वितस २३ वेशुंपायन उवाच ।। इत्युक्त्वा विररामेव उद्धवो नीतिमत्तरः | लतः स
भगवान्विष्युरेबमेव चृपोत्तम २४ कामपालं महाबाहुसुवाच यदुसंसदि । उग्रसेन चपं राजं-
स्त्था हाःदिक्यसेव च २२ कामपालळं डुनर्विष्णुरिद् पोवाच तत्ववित । न प्रमादस्त्वया
कार्य: सवदा यत्नवान्मभव २६ स्थिते खवायि महाबाही का पीडा जगतो भवेत् । गढी भब
सदा त्वार्य न कांडा सवदा भवेत् २७ रक्ष त्व सवदा यत्नात्टुरी दारवती प्रभा नोपहास्या
यथा स्यासस्तथा कुरु गदा भव २८ उत्साहः सर्वदा कार्या निझुत्साहो न यत्नतः । बाढ-
सित्यञवीदासः कृष्ण वृष्णिकळाळवस २१९ वृष्णथ: सर्व एवेते स्व॑ स्व॑ सद्ध समाययः ।
श्रोता, व प्रमाणवेत्ता आहेस १६. तूंच ध्याता, ध्यानमय व ध्येय आहेस, असें
अह्वेत्ते जाणतात. तं देवशत्रंना जिंकणारा, व स्वर्गवासिजनांचा रक्षक आहेस १७.
तृ ज्यांचा नाथ आहेस, असे आक्ली आहो. हणूनच शत्रृंस मारून आह्मी निवंत राहिला
आहो. हीच खरी नीति आहे, असे मी समजतो. कारण नीतीचा नेताही स्वयं आपणच
आहेस १८. तुजवाचून दुसरा कोण बरें यावेळीं नीति जाणत आहे ? सर्व कार्याची
नीति त आहेस, अशी माझी निश्चित मति आहे. नीतिवेत्ते जन हा मार्ग दुर्गांड आहे
असें जाणतात. हे जनार्दना, नीति चार प्रकास्ची तांगितली जाते. साम, दान, दंड व
भेद हे चार उपाय मनुष्यांच्या निग्रह ब अवग्रदाविषयीं सदा उक्त आहेत. हे हरे, जे
दृण्ड्य ( दंडास पात्र ) आहेत त्यांनाच दंड देण्याची इच्छा करावी हे नीतीचे सामान्य
तत्त्व आहे १९-२१. जे बलवान् असतील ते इतर तीन उपायांच विषय होण्यासारखे नस-
ल्यास त्यांना कुव्य यावें, असें सांगितलें आहे. जेथें भेद ( आपसांत फूट ) पडणें शक्य
असेल तेथें तो ( भेद ) उत्पन्न करावा, असें नातेवेत्त्यांचे मत आहे २२. पणत्या त्या
सर्व उपस्थित कार्यामध्ये ज्ञानी लोक तुला प्रमाण समजतात. याविषयीं उगीच आधेक
बोलण्यांत काय अर्थ आहे. सर्व तझ्याठिकाणीं स्थित आहे २३. वेशंपायनः-असे
बोलन नीतिमत्तर उद्धव मकार्यानें बसला. त्यानंतर हे उत्तम राजा, भगवान् विष्णु
यादवांच्यामध्ये महाबाहु बलरामास असेंच सांगता झाला. उग्रसेन राजा व हाडेक््य
यांनाही त्यानें तसेंच सांगितलें २४,२५. नंतर तो तत्त्ववेत्ता विष्णु कामघालळास पुन: असं
झणाला सळींच प्रमाद करूं नकोस. सर्वदा यत्नवान् होऊन रहा २६. कारण ह
महाबाहो, तं स्थित असतांना जगाला पीडा कसली होणार ९ हे आर्या, सर्वदा गदा-
वान् हो. सवंदा क्रीडाच करूं नको २७. हे प्रमा, त॑ सवदा माठ्या प्रयत्न नें दारवता
परीचें रक्षण कर. सारांश, आही लोकांच्या उपहासास कारण हाणार नाही, अस कर
ष्य जट
दा घेऊन सज्ज होऊन रहा २८, सर्वदा उत्साह धर, निरुत्साह प्रयत्नाने साड त्यावर
२६२ महर्षिन्यासप्रणीतं श्रींहारेवंशप्राणं । [ अव्याय&
गन्तुमेच्छञ्जगन्नाथ: केलासं पर्वतोत्तमर ३० [ ३६५५ ] हते भश्रीमहाभारते खिलेघु हारि-
वश भावेष्यपवाणे केलासयात्रायां पंचसप्ततितमो$ध्यायः: । ७५ ॥
वेशंपायन उवाच ॥ ततः संचिन्तयामास मरुडं पक्षचिपुंगवस । आगच्छ त्वरित तार्क्ष्य
डाति विष्णुर्जगत्पातः 9 ततः स भगवांतस्ताश्यो वेदराशिरोते स्मतः । बळवान्विकमी योगी
झशाखनता कुरूदह २ यक्ञसूर्तेः एराणात्मा सासममूर्धा च पावनः। ळग्वेदपक्षवान्पक्षी पिंगळो
जटिलाकार्तः ३ ताम्नतुण्डः सोमहरः शळजेता महाशिराः । प्नगारिः पद्यानेत्रः साक्षादिष्णु-
एरवापरः ४ वाहनं देवदेवस्य दानवीगर्भकून्तन: । राक्षसाछुरसंघानां जेता पक्षषळेन य: ण
प्रादुरासीन्महावीर्यः केडवस्याग्रतस्तदा । जाजुभ्यामपतऱ्भूसो नसो विष्णो जगत्पते ६
नमस्ते देवदेवंदा हरे स्दामिन्िति बुवच । पस्पर्श पाणिना कृष्णः स्वागत ता्क्ष्यपुंगव ७ इत्यु-
वाच तदा तार्क््य यास्ये केळासपर्वतम् । छूछिनं द्मिच्छामि दंकरं शाश्वत शिवन् ८ बाढासि-
त्यज्वीत्ताक्ष्य आरुह्यनं जनार्दनः । तिष्ठध्वामाति होवाच यादवान्रार्थ्ववर्तिन: ९ ततो यद
जगन्नाथो दिशं प्रासरां हार: । रवेग महता तार्क्ष्वळेलोक्यं समकंपयद १० सागरं क्षोभ-
यामास पक्त्यां पक्षी ब्रजंस्तदा । पक्षेण पर्दतान्सर्वान्वहन्देवें जनार्दनख ११ ततो देवाः
सगन्धवा आका इधिष्ठितास्तदा । तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षं वाग्भिरिष्टानिरीश्वरता १९ जय
“ बर॑ आहे, ? असें राम वष्णिकलोद्धव कृष्णाला हझणाला. नंतर सवेहीा वष्णि आपापल्या
घरास [नघून गल. आणे जगन्नाथ कलास-पवतास जाण्याची इच्छा करता झाला २९.३०
हात श्रामहा० [ख० हॉर० भावे केलासया० पंचाहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला ।1७५॥
वरापायन---त्यानतर जगत्पांत विष्णून * हे ताक्ष्या, सत्वर ये, असें झणन पक्षिश्रेष्ठ
गरुडाच [चतन कल १. त्याबरावर हे कुर्कुलाद्भवा, वेड्राशी हणन हटला भढला
बलवानू , विक्रमी, योगी शास्त्रनेता, २ यज्ञमूर्ति, पुराणात्मा, साम हच ज्याचें मस्तक
आहे, पावन, कग्वंद हेच ज्याचे पंख आहेत असा पक्षी, पिंगळ,, जाटेळ आकारव नू ३,
ज्याच तांड तांबड आहे, सोमाचे हरण करणारा, इंद्राला जिंकणारा, ज्याचें मस्तक
फार माठ आहे, सर्पाचा शत्रु, कमलाप्रमाणं ज्याचे नेत्र आहेत, साक्षातं दुसऱ्या 'विष्णू-
प्रमाणच असणारा, दुवाविदेवाच वाहन, ज्याला पाहतांच दानवस्रियांचे गर्भ गळन
पडतात, जा पलाच्या बठानं राक्षस व असुर यांच्या संघांस जिंकणारा आहे, असा तो
महावायवानू भगवानू गरुड तत्काठ केशवाच्या अग्रभागी येऊन उभा राहिला. तो दोन्ही |
सुडध टकून ताडान ' हे जगत्पते, विष्णो, तुला नमस्कार असो. हे हरे. हे स्वामिन्,
हे देवदेवेश, तुळा मी नमस्कार करतों, असें हणत भमीवर नम्र झाला. तेव्हां
कुष्णान त्याला हस्तप्ञ|ं केला, व गरुठा, तझ्॑ं स्वागत असो. असें बो ठून तो पुनः लाग-
लच हणाला, “ गरुडा, मी केलास पर्वतास जाणार आहे छुलवाजू व सववोर्च कल्याण
करणारा, असा जा शाश्वत [शिव त्याचं दशन घेण्याची मला इच्छा झाली आहे ? १-८. ते
एकताच बर आहे, अस गरुड झणाला. ठागलाच जनार्दुन त्याच्यावव आरूढ झाला
जवळ असलल्या यादूर्वांस तुझी येथेच रहा, असं तो बोठला ९. क तो जगन्नाथ हरि
'हशान्य ददशेकडे निघाला, त्यावेळीं पंखांच्या मोठ्या ध्व्नीनें गरुड त्रेलोक्यास कांपावेता
. झाढळा १०. त्यावळा जाणारा पक्षी आपल्या दोन्ही पंखांनी सागरास, क्षुन्ध करता झाढा.
जनाडइून दुवास वाहून नतानां त्यान पर्खांच्या योगाने सर्द पवतास हालवून साडल ९११
७६९१५ भविष्यपर्व 1 _ २६३
देव जंगक्नाथ जय बिष्णी जगत्पतते । जयाजेय नसो देव भूतभावनभावन १३ तस: परमार्से -
_ हाय देत्यदानवनादशन । जयाजेय हरे देव योगिध्येय परागत १४ नारायण नमो देव कृष्ण
'कृष्ण झरे. हरे । आदिकर्तः पुराणात्सत नह्मयोने सनातन १५ नमस्ते सकळेशाय निर्शुणाय
छुणात्मने । शाक्तिप्रियाय शक्ताय नमो दानवनाशान १६ आर्चित्यसूर्तये तुन्यं नसस्ते सक-
खेश्वर । इत्यादिभिस्तदा देवं वाग्मिरीशानसव्ययस् १७ तुष्ठवुशेवगन्यवा कय: सिद्ध चा-
रणा: । शूण्वजेव जगन्ाथः स्तुतिवा्यानि तानि च $८ ययो सार्थे सुरगगेसीनाभिर्वेद-
पारगै: । यत्र पूर्वे स्वयं विष्णुस्तपस्तेवे सुदारुणभ १९ लोकवदधिकरः श्रीमोळोकानां हितं-
काऱझ्यय! । वर्षाधुतं तपस्तपे विप्णुना प्रभविष्णुना २० यत्र विष्णुजंगज्ञाथस्तपस्तपत्वा सुदा-
रूणभ् । द्विधाकरोत्स्वमात्मानं नरनारायणाख्यया ९१ गंगा यत्रसरिच्छेष्टा मध्मे धावति
पावनी । यत्र शक्र: स्वयं हत्वा वृञ्ं वेदार्थतत्वगस् २२ बह्महत्या विनाज्शार्थ,तपो वर्षायुतं
वरत । यत्र सिद्धाश्व सिद्धाः स्युध्यात्वा देवं जनार्दनस २३ यत्र हत्या रणे रामो राक्षणं
'छोकरावणम । एतच्छासनमिड्छंश्व तपो घोरसतप्यत २४ देवाश्व सुनयश्वेव सिद्धि यान्ति
शुचित्रताः। यत्र नित्यं जगन्नाथः साक्षादहसाते केडवः २५ यत्र यज्ञाः प्रवतन्ते नित्यं
सुनिगणेः सह । यस्याः स्मरणसात्रेण नरः स्वर्गे गमिन्यति २६ स्वर्गसोपाननिच्छन्तियां पुण्या
सुनिसत्तमाः । दच्ववो सित्रतां यान्ति यत्न नित्यं नृपोच्म २७ यामाहुः पुण्यशीलानां
तेव्हां गंधर्वासह देव आकाशामध्ये अधिष्ठित झाले. व इष्ट वा्णीनीं पुंडर्रीकाक्ष ईश्वराची
स्ताते करूं लागले १२. हे देवा, जगन्माथा, तुझा जयजक!र अतो. हे जगत्पते विष्णो,
तुझा विजय होवो. हे अजेय, हे देव, भूत-मावन-भूतेश, तुळा नमस्कार असो १३. हे
देत्य-दानवांचा नाश करणाऱ्या, तुज परमाश्रहाला नमस्कार असो. हे अजेय, हे हरे, हे
देव, हे योग्यांच्या ध्येया, हे श्रेष्ठ गतिरूपा, तुझा सर्वाहून अधिक उत्कर्ष झाला आहे १४.
हे नारायणा, देवा, हे छुष्णा, हे कृष्णा, हे हरे, हे हरे, हे आदिकर्त्या, हे पुराणरूपा, हे
सनातन अह्मयोने, तुला नमस्कार असो १५. हे दानवशत्रो, तुज सकळेशास, गुणरूपास,
निर्गुणास, ज्याला शक्तिप्रिय आहे, अशा देवास व समर्थास नमस्कार असो १६. हे
सकलेश्वरा, तुज अचिन्त्यमू्तीस नमस्कार असों. इत्यादि वाणांनीं त्यावेळीं देव,
गंधर्व, कावे, सिद्ध व चारण त्या इंशान व अव्यय देवाची स्तुति करूं लागले. तेव्हां
जगन्नाथ तीं स्तातिवाक्यें ऐकतच वेद्पारंगत मानि व सुरगण यांसह जेथें पूर्वी स्वतः
विष्णूने अतिशय दारुण तप केलें होतें तेथें गेला १७-१९. तो लोकांची बद्धि करणारा
श्रीमान् लोकांच्या हिताच्या इच्छेने तेथे गेला. प्रभु होण्याची इच्छा करणाऱ्या विष्णूने
तेथें दशसहस्र वर्षे तप केळं २०. जेथें जगन्नाथ विष्णूने आते दारुण तप करून आपल्या
स्वरूपाला नर-नारायण रूपानें द्विधा केलें २१. ज्याच्या मधून श्रेष्ठ नदी गंगा सर्व स्थानास
पावन करीत वेगानं घांवत असते, जेथें वत्रासुराठा मारून स्वतः शक्र ब्रह्महत्येच्या विना-
श्ञार्थ अयत वर्षे वेदार्थतच्त्वगत तप करीत राहिला होता, जेथें जनादन देवाचें ध्यान
करूनच सिद्ध सिद्धिमान् होतात, जेर्थ लोकांना पीडा देणाऱ्या रावणाला रणांत मारून
राम या शासनाची इच्छा करीत धोर तप करितां झाला २२-२४, जेथें पावेत्र बतसंपत्न देव
व मुनि सिद्धीस प्राप्त होतात, जेथें जगन्नाथ केशव नित्य साक्षात् वास करतो २५. जेथें
सतत मुनिगणांसह यज्ञ प्रवृत्त होतात, जिच्या केवळ स्मरणानेंच नर स्वर्गास जालो,
२६४ महषिंब्यासप्रणीतं श्रोहरिवंदापुराणं । | अध्याय$
स्थानमुत्तनधासणाम् । यत्र विष्णु समाराध्य देवाः स्वर्ग समाययुः २८ सिद्धक्षेञरमिद॑ पाहु-
मवयो वीदरसत्सरा; । बिशालळां बद्री विष्युत्तां दष्टं सकलेश्वरः २ सायाहे चामरगणेम-
नाभस्ततत्वदाशांभेः । प्राविवेदा सहापुण्यसविजुष्ठं तपोवनस् ३० अभिहोत्राकुळे काळे पाक्ले-
व्याडारसकुळ । नाडस्थेषु विहंगेषु दुह्यसानास गोष च ३३ कबिष्वप्यपतिष्टव्छ॒ मांनिवी रेधु
सवतः । समाःघस्थेषु तेद्धव विन्तयत्सु जनार्दवसर ३२ अविशितेषु हावे!षु ज्वाल्यसानेष
चाझवु । हूयमानपु तघेब पावकेबु समंतत; ३५ अनिथी पज्यमाने च सन्य्याविठे जग-
स्मव । स तत्यामथ वेलायां देवे: सड जनार्डवः ३४ विवेश बदरी विष्शु्ठनिजुां तपो-
सर्याच | आश्रप्ल्याथ सध्य तु प्राबिश्य हारेरीश्वरः ३५ गरुडादवरुद्याथ कोपिकादोपिते
तदा । पदश डुण्डर(काक्ष: स्थितस्तावत्तहामरः ३६ [ ३५९१ ] इति श्रीमहाभारते खिलेषु
हारवश भावष्यपर्वाण केलासयावार्यां पट्सप्तातित मा च्याय: ॥ ७६॥
केशेपायन उवाच ॥ ततो सनिंगणा सृ्ट्वा देवदेशडुपास्थिवस् । ससाप्य चाझिहोबाणि
संवज्याताथसस्तमाऱ १ उुनयो दार्वतपतः तमाधी कुपनिश्वयाः | जटिनो झाण्डिन; केंवि-
च्छराधसानसंतताः २ निसंज्या नीरा: केचिहेवाळा इव केचन ! अशसकुटटाडनपरा: पर्ण-
भक्षास्तथापर ३ वेदावेद्याज्तस्ाता निराहारा महातपाः । स्सरन्तः सर्वदा विष्णु तदधक्ता-
ह
मुनिश्रेड ज्या पुण्यवतीछा स्वर्गाची शिडी समजतात, हे उत्तम नपा, जेथें शत्र ।
मित्रतेस प्राप्त होव असतात, जिा उत्तमधर्मवान् पण्यश्ीलांचें स्थान हणन हणतात
विष्णूची उत्तमप्रकारे ३,॥धना करून देव सवगोस जातात २६-९८, त्या बदरीला., त्या
स्यानाठा मत्सरझून्य काषे ह सिद्धक्षेञ आहे असें झमतात. सर्वोचा ईश्वर विष्ण
तया वशाल बडराढा पाहण्यासाठा २९ सायकाळीं अमरगण, व तत्त्वदर्शी माने यांसहवर्त-
मान क्षाना सवन केलल्या महा पुण्यवान तपोवनांत शिरला. आप्निहोत्रांच्या योगानें
आकुळ झालल्या व पक्ष्यांच्या किळबिळाटांनीं संकुळ झाडेल्या वेळो. सर्व पक्षी घरट्यांमध्यें
बसू ठागळ असता, गायींची वार काढूं लागळे असतां, कषी उपस्थान करूं ठागळे असतां
छानवार सवत: समाधीमध्यं त्थित झाले असतां, सिद्ध जनादंनाचें विन्तन करूं लागले
असता ३०-३२. हावे शिजपिण्यासाठीं अग्नीवर ठेवल असतां, कुंडांतील आझ्ने पेटवं लागलें
असता, त्याच अमीत समतत: हवन सुरूं झालें असतां ३३, आतेथींचें परजञन होत असतां
सव जयसध्यसध्यं प्रावष्ट झालें असतां त्यावेळीं तो जनार्दन विष्ण देवांसह मामिसोवित
तपामय बंदरात प्राव्ट इ ला. इश्वर हारे आश्रमाच्या मध्यभागी प्रवेश. केल्यावर
परुडावरून खाला उतरला. आणि दीपिकांनीं दोपेत केलेल्या प्रश्ेशी पुंडराकाक्ष
अमरासह प्रथप्न राहिला २४-३६. हते श्राीमहा० खि० हारे० भावे केळासयात्रे०
शाहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ७६. ॥
बरापायन:-- त्यानंतर मुनिगण देवाधिदेव आला आहे, असें पाहन. अ भेहांजे संप-
रन, अठ आताच पूजन करून, त्याचें स्वागत करुं लागलं १ दाघंतप करणारे व
समा वेधर्या ज्यांनीं हढानेश्वय केला आहे असें ते सर्व माने होते. त्यांतील कित्येक
जटा धारण करणारे होते. कित्येकांनी मुंडन केलं होतें, कित्येक शिरा व धमाने यांची
जाळा ज्यांच्या त्वचतन स्पष्ट दिसत अ हेत अस हाते ९. कित्यंकांच्या शरीरांतील मज्जा
मझगदाच सुकून गेला होती. कित्येक अगद नारस दसत हाते. कित्येक वेत! ळासारख
नेत्य
र्थ
७७१ ' भविष्यपर्वे) ' ६५४.
स्तत्परायणाः ४ आसकन्षसुक्तय: काचित्केचिड्धन्यानेकतत्पराः । घ्यानेन मनसा विष्णु दृष्टव-.
न्तस्तपोधना! ५ संवत्तराशिनः केचित्केचिज्जळविचारिणः । शकूतश्य भयदातारः थ्रुतिस्मु-
सिपरांयणा: ६ वरसिष्टी वासदेवख रेभश्यो धम्नस्तथेव च । जाबालः कर्यपः कण्वो भर हा-
जो5थ गोतखाः ७ अत्रिरश्वऱशिरा भडः रांखः रांखानाधेः कुणिः । पाराशर्यः पावित्राक्षी
यज्ञवल्क्यो महामना; ८ कक्षीवानंगेराख्वेब कषानादपतपास्तथा । आअसितो. देवलस्तात
बाल्मीकिश्व महातपाः ९ एते चान्ये च सुनयो उघुमीश्वरमव्ययस 1 आदाथाप्ये यथायो-
ग्यूमुटजात्स्वात्समाययुः १० ते च गत्वा हरिं कृष्णं विष्णुसीशं जनार्दनर् ।.. भक्तिनत्रा<
स्तदा देवं भणेमुर्भक्तवत्सठस ११ नखोरतु कृष्ण कृष्णेईते देवदेवेति केशव । प्रणवात्ससू
जगन्नाथ नताः स्स शिरसा हरे ३० कृष्ण विष्णो हृषीकेश केशवोते च्य सर्वदा । प्रणामप्र-.
'क्णा विप्रा; प्राहुरित्थये जगत्पातेस् १३ इदसध्यमिदं पा्यामिदं विष्टरमेव च । कृतार्था:
सवदा देव प्रसत्षी नो जगत्पातेः १४ किं कुर्मः किं नु नः कृत्य कश्विद्दोषः प्रभो हरे । इति
आंजलयः संब प्राहुर्दवस्य पश््वतः १५ कुष्णीडॉपि तययथायोगसुपयुज्य सहामरे; । कृते सवे
सखुनिवरा वर्धेतां तप उत्तममु १६ इति व्ववन् पुराणात्मा प्रतस्तेन गरुत्मता । आसनं लंभ-
यामास रात्री देवो जनार्दूनः १७ कुशळं पुटवाच शूयो मुनींना नावितात्मभास् । आप्रे-
(4 वळ क ह वळ के
भयंकर दिसत होते. कित्येक अद्य दगडावर कुटून खाणारे होते. दुसरे कित्येक पर्णभक्षण
करीत होते ३. कित्येक वेदाविद्याबतस्नात होते. कित्येक महातपस्वी कांहींच खात नव्हते
कांहीं सवदा (२ष्णूचें स्मरण करणारे, त्यांचे भक्त, तत्परायण असणारे होते ४. कित्येक
ज्यांची मुक्ति आदीं समीष आली आहे असे, डित्यक केवळ ध्यानामध्येंच तत्पर, व'
बँकेत्येक तपोधन ज्यांनीं मनानें ध्यानानेंच विष्णूस साक्षात् जाणळ॑ आहे असे ५,
कित्येक सर्व संवत्सरांत एकदा जेवणारे, कित्येक जल प्राशन करूनच रहाणारे, कित्येक
आपल्या घोर तपाच्या योगाने इंद्राला मयभीत करणारे, श्राति-स्मृतिपरायण ६, असे
वासेष्ठ, वामदेव, रेम्य, धूम, जाबांळे, कश्यय्र, कण्व, भरद्वाज, गौतम ७, आत्रे, अश्व-
शिरा, भद्र, शंख, दांखनिधि, काणे, पराशरपुत्र, प्रवित्राक्ष, महा मनाचा याजवल्क्य ८.
कक्षीवान, अंगिरा, माने दीप्ततप, आसेत, देवळ, महातपस्वी वाल्मीकि, हे व असेच
दुसरे माने अव्यय ईश्वराचे दर्शन घेण्यासाठीं उचित अघ्यं घेऊन आपापल्या पर्णशालेतून
बाहेर आले ९.१०. त्यानंतर ते भक्तीने नम्न होऊन पापांचे हरण करणाऱ्या, अज्ञानाचे
कर्षण करणाऱ्या, सर्व जगास व्यापणाऱ्या, जनांकडून याचना केल्या जाणाऱ्या, इंश व
भक्तवत्सल देवास प्रणाम करते झाले ११. हे कुष्णा, कुष्णा, देवा, देवा, केशवा, तुला
नमस्कार असो. हे प्रणवरूपी जगन्नाथा, हरे, आह्मी तुळा मस्तकाने नमस्कार करतो १२.
भ्रणाम करावयासाठीं नम्र झालेले ब्राह्मण त्या जगत्पतीला हे कुष्णा, हे बिड्णो, हे दृषी,
केशा, व हे केशवा, अखे संदा हणत हाते १३. हे देवा, हं अध्य, हं पाच, ब हं आसन;
हे दूवा, आह्लयी सवदा कृतार्थ झाठों आहा. आमच्यावर जगत्पति प्रसत्न झाळा आहे. हे
हरे, हे प्रभो, आझी काय करावें, भामचें कोणतें उचित कृत्य आहे ! आमच्या . हातून
कांहीं दोष झळा आहे को काय ? असें ते सवे हात जोडून देव पहात . असतांना
झणालळे १४,१५. कुष्णही देवांसह अर्घ्यांदिकांचा यथासंभव. उपयोग करून “हे मुनि-
ब्रांनो, तुझी सव केल आहे. तुमचे तप उत्तमप्रकारे वाढो, !! अत. झणणारा तो. पुस
| प्र
१. कनक दन
२६६ महधिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशापुराणं । [ अथ्यायः
होतेषु तपासे तथाभत्येषु सर्वतः १८ एवमसादिजगक्षा थः पवानीश्वरस्तदा । सर्वत्र क्झलं
तज जूयुः कृष्णस्य सर्वतः १९ आतिथ्य चाक्रेरे ते चु नावार: फलसूलके:। देवानामथ सर्वेषां
विष्णोः कृष्णस्य यन्नतः । आतिथ्यसुपर्यु जानस्ततः प्रीतो$भवद्धारिः २ ० ३७११ ] इति
भमहाभारते खिलेषु हारवंडो भाविष्यपद्षणि केळासयात्रायां सप्तसप्ततितमोःध्याय; ॥ ७७॥
वेशंपायन उवाच ॥ तत: स भगवान्विष्णुदुविज्ञेयगातः प्रभुः । यन्न पूर्वे तपस्तप्तमात्मना
यादवेश्वरः १ गंगायाव्वोत्तरे तीरे देश इद्ुभपागतः । स्वयसेव हारः साक्षात्माविवेश तपो-
यनस् २ परविश्य सुचिरं देश ददर्श च मनोरमम । निषसाद् ततस्तस्मिनाश्रमे पुण्यवधन: ३
ससाधी योजयामास मनः पद्मनिभेक्षणः । किसप्येष जगच्नाथो ध्यात्वा देवेश्वरः स्थित: ४
स्थिते देवरी तज ससाधी दपवद्धरो । तत्र शब्दो महाघोरः प्रादुरासीत्समंततः ५ खाद
खादत मोदेत यात यात सृगानिमाच् | भेषयेह शन: सर्वास्प्रसादाच्छार्जुधन्वनः ६ एष विष्णुरयं
कृष्णो हारेरीशा इतोच्युतः । नमोस्तु विष्णो देवेश स्वामेन्माधव केडाव ७ इत्यादिशाव्दूः
छसहानाविरासीत्तदा निशि । ततश्व सुमहानाद: सिंहानां मुगावेद्विषास ८ धावतां च शुनां
राजन्सूगाननुविनर्दतास । मृगाणां भरीतियुक्तानामृक्षाणां होपिनां तथा ९ गजानां नदतां
राजन्वुृंहितं च ततस्ततः | नहाबातसडुद्धूतक्षमितस्येव वारिघेः १० नादरखेलोक्यवित्नास:
पाहुरासात्तदा निशि । थुत्वा शब्ध हारिदेवस्तादृशं तत्र धिष्ठितः ११ न न र. ह रोत ततित 00 तलाधिकषावनाताच
खात्मा आतेशय संतुष्ट ज्ञाला. त्यानें "रुडाकडून आसनपरिग्रह करविला. नंतर राजी
त्या जनार्दन देवानें ज्यांचें चित्त आतिशय सुसंस्कृत झालें आहे अश्या मुनींना पुन:ः*आमे-
होत्र, तप व भूत्यवर्ग यांविषयी कुशळ विचारिलें १६-१८. तेव्हां त्या जगज्ञाथ इश्व-
रानें असें विचारिकं असतां ते सर्वजण सर्वोविषयींचें सर्वप्रकारे कुशल झछुष्णाला सांगते
झाले १९. त्यांनीं नीवारधान्य, फळें, मुळें, इत्यादिकांच्या योगानें त्या व्यापी कृष्णाचे व
सर्वे देवांचें मोठ्या यत्नानें आतिथ्य केलें. त्यांच्या आतिथ्याचा स्वीकार करतांना हरि
फार मसक्ष झाला २०. इते श्रीमहा० खिल० हरि० भावि० केठासया० सत्त्याहात्तरावा
अध्याय समाप्त झाला 1 ७७. | |
वैशंपायन:-- त्यानंतर ज्याची गाते दार्वशेय आहे असा यादवेश्वर भगवान् प्रभु
विष्णु पूर्वी स्वत: जेथें तप केलें होतें १ तेथें गंगेच्या उत्तर तीरावर चांगळी भाम पहा-
ण्यासाठी गळा. तो साक्षात् हरे स्वतःच तपोवनांत शिरला ९. त्यांत जाऊन पुष्कळवेळ
तो मनोहर देश पहात होता. नंतर तो पुण्यवर्धन त्या आश्रमांत बसला १. त्या कमल-
नयनानें समाधीमध्यें आपलें मन नि युक्त केलं. तो देवेश्वर जगन्नाथ कांहींसें ध्यान करीत
बसला ४. तेथे तो देवगुरु हारे समाधीमध्यें निवात दीपज्योतीप्रमाणें स्थित असतांना
तेथें समंततः असा महाघोर शब्द व्यक्त झाला ५. खा, तुह्मी खा; आनंद करा, जा जा
या मुगांवर जा. येथें श्ञाईुधनुर्धराच्या प्रसादानें सर्व कुञ्यांस पाठीव ६. हा विष्णु, हा
ष्ण, हा येथ हॉरे, ईश व अच्युत आहे. हे विष्णो, देवेशा, स्वामेन्, माधवा,
केशवा, तुळा नमस्कार असो ७. असा मोठा शब्द त्यावेळीं राजी तेथे प्रादुर्भूत झाला.
_ त्यानंतर पश्रूंच्या सिहसज्ञक शर्तरूचा, मगाच्या मागून गुरगुरत ब धांवत जाणाऱ्या
_ कुड्यांचा, मौर्तयुक्त पश्ञूंचा, आस्वळांचा, व्याघरांचा, गुडगुड असा बृहित
शब्द करणाऱ्या गरजांचा, महावातांनी झुब्ध करून सोडलेल्या समुद्राच्या ध्वनीप्रमाणे,
७८ ] भविष्यपर्व । | २६४
विश्वस्य च जगत्पाते$। ततः संचिन्तयासास को$यमेष महास्वनः १२कस्यायमीरराः शब्द
स्तृतियक्तो सम व्वाति। अहो$स्मिन्थृगयाशब्दः झुनां संचारतां चन १३ मगाणामथ सर्वेषां
नादश्व सुमहानयम । व्यासिश्रस्ठुतियक्ताभिवागिमिमंस ससंततः १४ इति संचिन्त्य मनसा
दिशो विप्रेक्ष्य सर्वतः । तत आस्ते हरिस्तत्र ज्ञातुं तस्य ससुदवस १५ ततो स॒गाः ससाधा-
बन्यत्र तिष्ठाति केशवः । तांश्वेवातुचरी राजन्सगण; ससपद्यत १६ अथ घे दीपिका राजच्छ-
तश $थ सहस्रशः । ततस्तसो&ापे व्यनशादिवेव ससपद्धत १७ ततो5नु भ्ूतसंघात्य सम€-
श्यन्त तत्र ह । पिश्याचाश्व महाधोरा नद्न्तोबहुविस्वनस् १८ भक्षयन्तो$थ पिशितं पिबन्तो'
झंधिरं बहु । प्राद्ुरासन्महाघोरा: पिशाचा विकृताननाः १९ हन्यमाना हता राजन्पतन्तः
पतिता स॒गाः । इतश्वेतश्व घावन्तो बाणेविद्धा सुमा ट्रिपाः २० ततो मगसहस्राणि सखुदी-”
णानि भारत । यत्रासी तिष्ठते देवस्नत्र यातांने भारत २9 अन्तरीकुत्य देवेदी स्थितानी त्य-
नु्चुश्ुमः । पिश्शाच्या विकृताकारा; कराठारोमहर्षणा; २२ एुञवत्यः समापेतुर्यच तिष्ठति
केशव! । श्वगणस्तत्र रागंद्र चरत्येचं ततस्ततः २६ ततः स भगवावत्विष्णुः सर्वपाळोक्य
विष्ठितः । विस्सयं परसं गत्बा पश्यज्ञास्ते स्म केशवः २४ कसवेष विस्तृतो नादः कस्य कय
विज
कयास हणणपणीशणीणीण? २१
"पणा
फारच मोठा नाद तेथें झाला. त्यावेळीं रात्री तरेळोक्यास मिवाविणारा तो नाद.
प्रादर्मभत झाला. तेथें बसलेल्या विश्वपाते व जगत्पाते देव हरीची तो तशा प्रकारचा
शब्द ऐकून, समा तुटली. त्याचे वित्त क्षुब्ध झालं. त्यानंतर त्यानें मनांत
झटले, “ कोण हा महाध्वाने ९ ८-१२. हा असला ध्वाने कोणाचा. आहे १
हा माझ्या स्तुतियुक्त आहे. ! ( कांहींवेळ थांबून ) ' हां, समजला. पण काय
आश्वय आहे, या वनांतही मगयेचा शब्द ऐकूं येतो ! अरण्यांत संचार करणाऱ्या
कञ्यांचा व दुसऱ्या सर्व पद्ठांचा हा आते मोठा नाद आहे. तो समततः माझ्या स्तुतियुक्त
वाणोनीं मिश्रित झाला आहे ? ११,१४. असा मनान विचार करून व सवं. [इशाकड
पाहून हरि तेथें त्या महानादाचा उद्गम कसा व कोणापासून हात आहे ते पहात
राहिला १५. इतक्यांत केशब जेथें राहत होता तेथें सवे प्ञु धांवत आले. राजा, त्यांच्या
मागोमाग गर्णांसह त्यांचा अनचरही आला १६. जनमेजया, त्याच्यापाशी शेंकडों
हजप्रते दोंपिका ( मशाली ) होत्या. त्यामुळें त्या तपावनांतील अंधकारहा नाहांसा
झाला. दिवसासारखा जिकडे तिकडे प्रकाश पडलाः ९७. त्याच्या मागून तथ भूतसव
दिसले. आतेशय विक्राळ ओरडणारे महाघोर पिशाच पुष्कळ मांस खात ब रक्त पीत
[पापलीं विक्राळ तोंडें पढे करून तेथें प्रकट झाले १८,१९. राजन, त्यांनी
बाणांच्या योगानें जजर केलेळे पशु व हत्ती इतस्ततः पळत सुटलं. काहा मारळे
जाणारे पडठु पडत होते व कांही. मारळे गेलेले भूमीवर पडले हाते. २०
हे भारता, इतक्यांत भयभीत झालेलीं सहस्रावाधे जनावरं जेथे ता. देव होता
तेथें गेलीं व त्या देवेशाला आपल्या आड करून उभीं राहिलीं, अस आही ऐकले आहे.
ज्याचा आकार आतिशय विक्राळ आहे अश्या भयंकर, अंगावर रोमांच उभे करणाऱ्या
. पत्रवाल्या पिशाच श्रियाही जेथें केशव होता तेथें आल्या. हे राजेंद्रा, तसाच कुञ्यांचा
संमदायही तेथेंच येऊन इतस्ततः फिरू लागला २१-२३. तेव्हां तेथें विशेषरातान [स्थत
. असलेला भगवान् सर्वव्यापी केशव ते सर्व पाहून व आलेशय विस्मित होऊन त्या संवा-
२१६८ सहपिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिवेशाप्राणं । [ अध्याय?
'जनोपॅतते् । को ल सां स्तोतते भकत्या वे भविष्ये प्रीतिमानहस २५ कस्य झाक्तेः समा-
याता प्रीते मार्य संदुर्लभा । हाते सोचेन्त्य भगवानास्ते प्राकृतवद्धारेः २६ [| २७३७ ] इति
_ श्रीमहाभारते खिलेषु हारिवंशे भविष्यपरवागे अष्दसप्तितमोःध्याय. ॥. ७८ ॥
वेशृंपायन उवाच ।। तेषासनु महाघोरी पिझ्याचो विकृताननी । प्रांशापिगळरोमाणी
दाोघीजेहो महाहन १ लंबकेशो विरूपाक्षी होहीहाहाते वादिनी । खादन्ती मांसापेटकं
'पिबन्ती रुधिरं बहु २ आन्तबेषितसवागो दोघो. छरकृतोंदरी । लंबमानमहामान्तशूलपो-
सशिरोधरो ३ कर्षेतो शवयथानि बाहुभ्यां तव तत्र ह । हसन्तो विवि हास स्वजातिस-
शो तूप ४ वदन्तो बहुरूपाणि वर्चासे प्राकृतानि च । कंपयन्तो महावृक्षातूरुपादपघट्टनेः५
साकिणी लेलिहन्ती च दन्तान्कटकटायिनी । अस्थिखायुसमाकीर्णा धमनींरज्जुसंतती ६
वद्न्तो कृष्ण कुष्णेति साधवबाते च संततस । कदा नु अक्ष्यते विष्णुः स इदानी क्व
'तिष्ठाते ७ स्वासिनः कुत्र वसातेः कुतो उष्टं यतासहे । अत्र बा कुत्र देवेशः कुतो नु
स्थास्यते हारे: ८ कुतः पद्मपलाशाक्ष: साक्षाद्न्दानुजो हार: । पमाहुः पुण्डरीकाक्षं बह्म ब्रह्म-
विदो जनाः ९ तमजं पुरुष विष्णु उरुमभ्युद्धता वयस् । अन्तकाळे जगन्नाथं प्रविवेश जग-
बरयम् १० तम्ज विश्वकर्तारं ळुतो तक्ष्यास सांप्रतस् । यस्य (विस्तार एवेष लोकः प्राणि-
कडे पहातच राहिला २४. हा कोणाचा विस्तृत नाद आहे? हा कोणाचा लोकसमृदाय
येथें आला आहे ? माझें स्तवन मोठ्या भक्तीने कोण करीत आहे ? कोणावर मी संतुष्ट
च्हावें ! मी प्रसन्न झालां असतां कोणाची आति दुळभ मुक्ति समीप आली आहे ?
इत्यादे विचार कर्रात भगवान् हरि एकाद्या प्राकुताप्रमाणे तेथें राहिला २६. इाते श्रीमहा..
शि. हरि. भवि. अठ्याहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला. ॥ ७८ ॥
वैशंपायन:--त्या सर्वाच्या मागून दोन महाघोर, विक्राळ तोंडाचे, ज्यांचे रोम उंच
उभारलेले व पिंगलवर्ण आहेत, ज्यांच्या जिह्ा लांब व हनवट्या मोठ्या आहेत १, कॅस
लांब आहेत, नेत्र विरूप आहेत, जे ही-ही-हा-हा-असे हणत आहेत, जे दोघेही
जणूं काय मांसाच्या पेट्याच अशीं दुसऱ्यांची शरीरं खात आहेत, पुष्कळ स्क्त पीत.
आहेत २, ज्यांची सर्व अंगें आंतड्यांनीं वेष्टित झालेलीं आहेंत, जे दीधे असून ज्यांची
उद्रें मात्र कृश आहेत, ज्यांनीं लांब व मोठ्या पात्यांच्या शूळास मस्तके टोचन घेतलीं
आहेत ३, जे ठिकठिकाणीं शवांच्या समृहांस आपल्या बाहूंनीं बरोबर ओढून अणणीत.
आहेत. हे राजा, जे आपल्या जातीला साजेल असं नानाप्रकारचे हास्य करीत आहेत़ ४
जे नानाप्रकारची प्राकृत भाषणें करीत आहेत, जे आपल्या मांड्यांच्या धक्यांनी मोठ-
मोठ्या वृक्षांनाही कांपवीत आहेत ५, जे जिभल्या चाटीत असून दांत कडकड खात
आहेत, जे आस्थ व स्नायु यांनीं ब्याप्त असून, धमनीरूपीरज्जंनीं बांघळे गेले आहेत ६,
जे सतत कृष्ण, कृष्ण, माधव, असें तोंडाने म्हणत आहेत, ब जे * विष्ण केव्हां बरे
हट्टा पडल. यावेळा ता काठ बर असेल ७. त्या स्वामीची क््साते कोठें बरं आहे ?
आहा त्याला कोठे पहाण्याचा प्रयत्न करावा बरं ? तो देवेश हरि येथें कोठेंसा आहे
साक्षात् इद्रानुज, पक्नपत्राक्ष हारे कोठ आहे ? ज्या पंडराकाक्षाठा बझवेत्ते जन बझ
अस झणतात ता कसा भेटल ! ८,९. त्या अज विष्ण परुषास पहावयास आह्मी. उदत
झाल. आहे. कारण अंतकाढां जगत्रय त्या जगच्नाथामध्ये प्रवि्ट हांत असतें १०. त्या
४७९ ] ____ भावष्यपर्व । २६९
पॅनेवासिनः ११९ ते उष्टं देवमीशानं यतासः सांप्रत हारस् । दशा धोरतमा लोके विद्दिष्टा
सर्वजन्तुभिः १९ पेशाचीयं ससुत्पक्षा कथं नो प्राविशदवळात् । नरमांसास्थिकलुषा सर्वभी-
तिप्रदायिनी १३ अहो नो दुष्कुतं कर्म प्राक्तने कर्मसंचये । अचेव महती भोतिवंतते सर्वदा
तथा १४ यावक्नी दुष्कृते कर्म ताबत्स्थास्याते तादशी । दशा सा सवंविदिष्ठा प्राणिपींडन-
कारणी १५ सवेथा दुष्कृतं कर्म बहुभिर्जन्मसंचयेः । तश्ााहे तत्फलं घोरमद्यापि न निव-
तते १६ यता! स्म प्राणिना हन्तु श्वगणं; सह साप्रतस् । तथा हि प्रार्णना लाक बाल्यमादा
ससाध्थिताः १७ अज्ञानावतचिस्ताश्व कुत्याकृत्यं न जानते । तथा योवनिनो भ्रान्ता विष-
येबेहुळाकुताः १८ यतम्ते भ्रेयसे नेव ततो विषयसंस्थत्ताः । विषयाःवेटचित्ता ह मनुष्या न
विजानते १९ तथा च वृद्धभावे तु ब्याधिभिबेहुभिवृंताः । ज्वरादिभिमहाघोरनांनादुःख-
विधाथिभिः २० यतन्ते न हि वे श्रेयो विनष्टेन्दियगोचराः । ततो मता गर्भवासे वसान्ति
_ सतत नराः २२ विण्मूचकलिळे घोरे वुःखेबहुमिराचिताः । च्यवन्ते तु ततो. घोराइभात्सं-
सारमण्डळे २२ परस्पर विहिंसन्तः छुर्वन्तः कमसंचयर । महत्येवं सदा घोर संसारे वुःख-
संकुळे २३ पापा बहुरूपाणि कुवेते5ज्ञानतस्तदा । संसारस्येष महिमा विस्तृत: सवे-
अज विश्वक्र्त्यांला सांप्रतकाठी आही कोठें पहावें. ज्या देवाचा हा प्राणियुक्त लोक
ह्मणजे विभाते विस्तार आहे त्या इशान हरि देवास पाहण्याकरिता आह्ली सांप्रतकालीं
प्रयत्न करीत आहो. या लोकांतील सवे प्राण्यांनी जिचा ह्वेब केला आहे अशी ही आते-
हाय घोर पैशाची दशा उद्भवली आहे. ती बलात्काराने आमच्यामध्ये कशी प्राबिष्ठ
झाली 0? .ही दशा नरमांस व अस्थि यांनीं कलुषित झाठी आहे. ती सवास भीति देणारी
आहे ११-९३. हाय हाय ! प्राक्तन पापसंचयामध्यें केवढं हे दुष्कम ! पण आमचा
याच कर्मामध्ये सदा मोठी प्रांते असते १४. व जांप्यत ते आमच पाप आहे तापयंत
ती सर्वोच्या द्वेषास कारण होणारी व सर्वे प्राण्यांस पीडा देगारी दूशा तशींच रहाणार.
सारांश, आह्ली अनेक जन्मांमध्यें सर्वथा दुष्कमच केलं होतें. हणून त्याचे घार फळ अद्याप
निवत्त होत नादीं १५.१६. सांप्रतकाळी आह्मी कुड्यांच्या समृहासहवतमान प्राण्याना
मारावयास सज्ज झालो आहों. त्याचप्रमाणे या लोकांतील प्राणी प्रथम बाल्याचा आश्रय
केळेडे व ज्यांचे चित्त अज्ञानाने आवत झाळ॑ आहे असे असतात. त्यामुळ छत्य व
अकुत्य जाणत नाहींत. तसेच ते तरुण झाळे असतां भरांत होत!त. विषय त्यांना परश
कारीतात. त्यामळे तरिषयानेष्ठ झालेळे ते आपल्या कल्याणासाठी मुळींच यत्न करात
नाहींत. कारण ज्यांच्या चित्तांत विषयांनीं प्रवेश केला आहे असे मानव आपलं (हेत
जाणत नाहींत १७-१९. पुढें तें वद्धभावास प्राप्त झाले असतां ज्वगादे महा घोर ह
नाना दःखदायी अनेक व्याधींनी परिवोडेत होतात २९०. नंतर ते इंद्रियांच्या असाम-
थ्यामळें विषयभोगश्ून्य झालेले असळे तरी आपल्या कल्याणावषयाह' प्रयत्न
करूं शकत नाहींत. त्यानंतर मरून गेलेले ते नर सतत विष्ठा व मूत्र साने मलिन
झालेल्या घोर गर्भवासांत रहातात. शेवटीं अनेक दुःखांना व्याघत झालेल ते. घोर मभा-
तन संसारमंडलांत पडतात २१,२२. नंतर परस्परांचा भयकर हसा करणारे ते कमा!चा
संचय करतात. याप्रमाणें सदा घोर व दुःसांनीं व्याप्त अश्या मोठ्या संसारात त अडकून
पडतात २३..त्यावेळी अज्ञानतः ते अनक म़कारचा पाप करितात. सवे प्राण्यामध्य हा
२७० महर्षिव्यासप्रणीतं श्राहारिवंशापरा्ण । | अव्यायः
जन्तुषु २४ अच्छेथः राखसंपातेरुपायेकहुनिः सदा । एतस्साच्न निवतन्ते मर्त्याः प्राऊुत>
बुद्धयः २५ इमं हत्वा मनुष्येन्य मिद्सस्माद्धराम्यहक । चोरायेत्वा धनामेद हारिष्याग्या-
ददाम्यहमस् २६ निभत्स्येनमिमं शांठे हारष्यासि धनं बडी । इत्यादि व्याकुला चूर्खा यतन्ते
थाणिपीडनस् २७ अस्येव दःखम्रूलस्य संत्तारस्य सदा हारेः ! भेषजं सर्वथा देवः दाखचक्-
गदाधरः २८ आंदिदेव: पुराणात्मा आत्मा बह्मत्रि्दा सदा । ते वयं सर्वयत्नेन नक्ष्यासः
सर्वथा हारक । इत्थं पि्याची भाषन्तो प्राडुरास्तां हरे: पुरः २९ | ३७६६ ] इति श्रीमहा-
भारते खिळेषु हरवंशे भविष्यपर्वोणि केळासयाबरायासेकोनाशी तितमो$ध्याय: ॥ ७९ ॥
वैशंपायन उवाच ॥ ततः स भमवान्विष्युः पिज्याचो सांसभक्षको । ददर्शांथ महाघोरौ
दोप्काधारिणी हारेः १ विलोकयांचक्ततुस्ती पिशाची देवकासतस । त्थितं सुखासने
विष्णु दृष्टा लोकेश्वरेश्वरर् २ तो च गत्वा सउद्देशं पिज्याचो केशवस्य ह । ततस्तावूचत-
विष्णुमन्तरीकत्य केशवम् ३ को भवान्कस्य वा सर्त्यः कुतशागम्यते त्वया । किमर्थमिह
संप्रापी वने घोरे मृगाकुळे ४ [नसनुष्ये डीपिदूते पिशाचगणसेविते । श्वापदे: सेव्यमाने च
विंपिनव्याघसकुले ५ सुकुमारो$नवद्यांगः साक्षाद्विष्णारिवःपरः । पद्मपत्रेक्षणः इ्यासः
पद्माभः श्रीपातेः स्वयम् ६ अस्सत्यींतिकरः साक्षात्प्रापो विष्णुरिवापरः । देवो वा यदि
यक्षो बा गन्धर्वः किन्नरोडरपि वा ७ इंद्रो चा धनदो वापि यभो$थ वरुणोडपि बा ।
संसाराचा विस्तृत माहिमा आहे २४. शस्त्रांच्या घावांनीं व त्याचप्रमाणें अनेक उपायांनी
तो सदा अच्छेद्य ( न तोडतां येण्यासारखा ) आहे. याच्यापासून प्राकुतबाद्धि मर्त्य निवत्त
होत नाहात २५. या श्रेष्ठ मनुष्यास मारून मी त्याच्यापासून हें हरण करीन. मी हें धन
चारून नइन. हं याला दूईंन २६. मी बलवान् आहें. यास्तव या ज्ञांत व दर्बळ मनष्याला
निवठून मा. त्याचे धन लांबवीन. इत्यादि विचारांनी ब्याकळ झालेले मर्ख प्राण्यांना
पोडा दुण्यावेषयांच सतत प्रयत्न करीत असतात २७. याच दःखमळ संपाराचे सर्वथा
उत्तम आषध सदा शंख-चक्र-गदाधर देव विष्णु आहे ९८. तो आद्विव, पराणात्मा व
सदा अह्मवेच्यांचा आत्मा आहे. यास्तव असले हे आह्मी सर्व प्रयत्नाने सर्वथा हरीला
पाहू. ? अस आपसांत भाषण करणारे ते दोघे पिशाच हरीच्या अग्रभागी प्रकट झाले २९.
इत श्रीम० सि० हर० भवि० केला एकणऐशीवा अध्याय समाप्त झाला. ॥ ७९ ॥
वेशपायन:--त्यानेतर भगवान् विष्णु हरीने त्या मांसभक्षक, महाधोर व दिवट्या
धारण करणाऱ्या दोघां पिशाचांस पाहिले १. त्या पिशाचांनीही लोकेश्वराचा श्वर जो
विष्णु देवकीपुत्र त्याला सुखासनावर बसलेले पाहिलं २. तंव्हा ते दोवे केशव जेथें होता.
तेथ जाऊन व ता केशव नव्हेच असं समजून त्या किष्णला ह्मॅणाले, ' तं कोण. व
कणाचा मानव आहेस ! तूं कोठून येत आहेस ? या पशूंनीं भरठेल्या घोर वनांत कज्ञा-
कारता| आठा आहेस ? ३,४. ज्याच्यामध्ये मनुष्ये मळींच नाहींत. व्याप्रांनी व्याप्त
पिशाच गणांनीं सोवित, श्वापदांनीं सुसेवित, व हत्तींनी भरलेल्या अज्ञा या अर-
ष्यांत ज्याच अंग सुकुमार आहे व शरीर निर्दोष आहे, असा साक्षात दसऱ्या विष्ण-
प्रमाणेच, तूं कोण आला आहेस! कमलपत्राप्रमाणें ज्याचे नेच आहेत असा. श्यामवर्ण व |
कमलाप्रमाणें ज्याची अंगकांते आहे असा तूं स्वतः श्रीपतीच आहेस की, काय ? ५ द्
जणू कय आमच्या मनाला संतोष देणारा तूं साक्षात् विष्णूच येथें प्राप्त झाला आहेस.
€०] र. भविष्वपर्व । २७१
एकाकी विने घोरे ध्यानार्पितमना इव < बाहे मर्त्य यथा तत्त्वे ज्ञातुमिच्छासि मानद ।
एवं परष: पेशाचाभ्यामाहावण्णुरुरुकमः <« क्षत्रियोइस्साते मामाहुर्मनुष्याः प्रकातोस्थिताः ।
यदुवंशे सखुत्पक्षः: क्षात्र बत्तमनुपध्रितः १० ठोकानामथ पातास्म शास्ता दुष्टस्य सर्बदा ।
केलास गंतुकासो$स्सि दघ्ठं देवखमापाहिस् ११ इत्येवं समस वृत्तान्तः कथ्यतां को युवामात।
युवामिह समायातो किमथे ब्राहझ्मणाश्रमस् १२ एषा हि महती खुण्या नानाविप्रानिषोविला ।
बद्रीयं समसाख्याता न क्षदैराश्रिता कुचित १३ तपस्विभिस्तपोयक्तेर्जुछा सिद्धानषेविता ।
श्वगणा नात हृश्यन्ते पिशाचा सांसभोजनाः १४ न हन्तव्या मुगाश्वाच मृगया नात्र वतेते ।
न तु व्वुदेः प्रवेष्टव्या न कुृतभेने नास्तिकेः ५५ अहमस्यः तु देदास्य रक्षिता नाच संदायः |
व्यतिक्रसों यदि भवेत्तस्य शास्तास्सि यतः १६ को भवन्तो क न य॒वां कस्येयं महती
चमू: । नातः परं प्रवेव्यसूषयस्तत्र संस्थिताः १७ विघ्चस्तत्र प्रवर्तेत तपःरछ 'च तपास्विनास् ।
इहेव स्थीयतां तावदुक्तव्यं च ततः सुखम् १८ अन्यथाहं निषेद्धा स्या बलद्वाक्येस्तथेव च ।
वैशोपायन उवाच ॥ एवं प्री पिह्याचा तु वक्तुमेवोषचक्ततुः १९ तयोरेको महाघोरः
वृपेशाचो दाघबाहुकः । उवाच वचनं तज यथा हृदि समर्पितस् २० पिशाच उवाच ॥
क धू,
णी यक्ष आहेस, कीं देव आहेस, कीं गंधव आहेस, को सिन्नर आहेस; इंद्र
कीं कुबेर आहेस ? कीं यम आहेस, कों वरुण आहेस ? कारण तृ एकटाच
या घोर वनांत ध्यानांत मन तछीन करून बसला आहेस. थास्तव हे मर्त्या, हे मानदा,
काय असेल ते खरें सांग. ते जाणण्याची आह्यांठा इच्छा झाळी आहे. !
त्या दोघां पिशाचांकडुन असें विचारलं गेठेला आति पराक्रमी विष्णु झणतो-प्रकृतींत स्थित
असलेले ठोक मी क्षत्रिय आहे, असं मला ह्मणतात. कारण यदुवंशांत उत्पन्न
होऊन मी क्षाववृत्ताचें अनुष्ठान करीत असतों७-१०. मी लोकांचा पालक आहे. दुष्टांचा
सदा ज्ञास्ता आहे. उमापाते देवाचें दर्शन घेण्यासाठीं मी केलासास जाण्याची इच्छा
करीत आहे ११. हा माझा वत्तान्व आहे. आतां तुह्यी दोघे कोण तें सांगा. तुही उभ-
यतां या ब्राम्हणांच्या आश्रमास कशासाठीं आला ? १९. कारण ही बद्री या नांवान
प्रख्यात असलेली मोठी पुण्यवती भांमि अनेक ञाझणांकडून निषेवित ( सेवन केली
गेठेली ) आहे. क्षत्रांकडून हिचा केव्हांही आश्रय केळा जात नाहीं १३. तपोयुक्त तष-
रूयांकडून हिचें सेवन केलें जातें. ही सिद्ध निषेवित आहे. हिच्यामध्यें कुञ्यांचें समु-
दाय व मांसभक्षक पिद्चाच आढळत नसतात १४. येथील पक्षना मारीत नाहींत. येथ
मगया कारेतां येत नाहींत. कृतघ, नास्तिक व क्षुद्र यांच्याकडुन ही प्रवेश केली जाण्या-
सही योग्य नाहीं १५. मी या प्रदेशाचा रक्षक आहे, यांत कांहीं संशय नाहीं. येथें जर
कोणी मर्यादेचे उंघन केलें तर मी त्याला मोठ्या यत्नानें शासन करीन १६, यास्तव
क). _
तुझी दोघे कोण ? कोठें जातां ? ही मोठी सेना कोणाची आहे ? आतां याच्यापुढे
तुझी जाऊं नये. कारण तेथें याति रहात असतात १७. तुझी पुढें गेळात तर तपस्व्यांच्या
तषांत मोठें विघ येईल. यास्तव तुझी अगोदर येथेंच रहा. तुमचा अभिप्राय खुशाल
सांगा १८. नाहींतर मी जसा वाकयांनीं तसाच स्वबलानें तुझाळा प्रतिबंध करीन.
वैश्ृंपायन:-- याप्रमाणें केशवाकडून विचारले गेळेळे ते दोघेही त्यास उलट बोलूं
लागळे १९. त्यांतील एक महाघोर व दीर्घंबाहु पिशाच त्यावेळीं जणूं काय ह्दद्यामध्यें
र्त्क
आहे
२५७२ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवशपुराणं । [ अव्याय:
श्रूबतामभिधास्यांमे समाहितमना भव । नसमस्कृत्य जगज्ञाथं हार कृष्णं जगत्पातिम् २१
आदिदेवमजं विष्णु वरेण्यमनघं छुचिस । बक्ष्यांस सकल यद्दत्तथा गणु यदाच्छास २२
घण्टाकणा इस्मि नान्नाहं प्शाचो घोरदर्शन: | मांसादा विकृतां घारः साक्षान्यृत्यारवापरः२३
अनदस्यानगंताहं साक्ष उ !सखत्य च । ममायपमनुजः साक्षादन्तकल्यान्तको5द्यहन २९
मगयेयं सुमहती विष्णोः प्रजार्थमित्युत । मभेयं वर्तते सेना श्वगणोपि ममव तु २५ आग-
तो$हं महादीलात्केलासाद्वतसेवितात । अहं पिश्याचवेंषेण संविष्ठः पापकसकृत् २६ सतते-
दूषयन्विष्णं घण्टासाबध्य कर्णयोः । सस न प्रविशेक्ञाम विष्णोरोते विचिन्तयद २७ अहं
'केळासनिळयमासाचय वृषभध्वजस् । आराध्य तं महादेवमस्तुवं सततं. शिसम २८ ततः.
प्रसक्षो मामाह वृर्णष्वेति वरं हर: ! ततो खुक्तिमया तत्र प्रार्थिता देवसाच्षिधी <९ सुक्ति
प्रार्थयमानं मां पुनराह बिळोचनः । सुक्तिप्रदाता सर्वेषां विष्णुरेव न संशयः ३० तस्मा-
दृत्वा च बद्री तत्राराध्य जनार्दनस् । सक्ति प्रापुहि गोविन्दाभरनारायणाश्वमे ३१ इत्युक्तो
देवदेवेन शूलिना ज्ञातवानहर । तभेव परमं मत्वा गोविन्द गरुडध्वजम ३२ तस्मात्यार्थ-
यंभान: सन्मक्तिदेदामसं गतः । अन्यःच श्वरण मे कार्य यदि कोतूहलं तब ३३ पुरी हारवती
नास पाश्वमस्योद्धेस्तटे । यदुवृष्णिसमाकीर्णा सागरोमिंसमाऊुळासम ४४ अध्यास्ते स हरि-
विष्णुस्ता पुरी पुरुषोत्तमः । इष्टं लोकहितार्थांय बसन्त हारकाएुरे ३५ निर्गताः सांप्रत
टोंचेठ, असेच भाषण करूं ळांगला २०. पिशाच: -- ऐक. मी सांगेन. शांतचित्त हो. जग-
ज्ञाथ, हरि, जगत्पति, आदिदेव, अज, विष्णु, सेवनीय, निष्पाप व पवित्र कृष्णाला नम-
स्कार करून सर्व जसेंच्या तसंच सांगतों. तुझी इच्छा असेळ तर ऐकर१,२२. मी घंटाकण
या नांवाचा घोरदुर्शन, मांसभक्षक, विक्राळ व घोरसुख साक्षात् दुसरा सृत्युच असा
पिशाच आहे २३. प्रत्यक्ष रुद्वाचा मित्र, अन्ना कुबेशचा मी अनुचर आहे. हा माझा
अनज आहे. मी प्रत्यक्ष अंतकाचाही अंतक आहे २४. विष्णूच्या पूजेकरितां मी ही फार
झोठी मगया करीत आहे. ही सेंना व हा कञ्यांचा समदायही माझाच आहे २५
भतांनीं ज्याचें सेवन केठं आहे अश्या केलास महाशेलाहूनच मी आलों आहे. मी पाप-
कर्मे करणारा आहें ह्मणून या पिश्चाच वेषांत शिरलो आहे. मी सतत विष्णूला दूषण
देत होतो. विष्णूचें नांव माझ्या कानांत शिरेळ या भीतीनें मी सदा आपल्या कानांशीं
चंटा बांधीत होतो २६,२९७. नंतर मी केलासावर राहणाऱ्या वृषभध्वजापाशीं गेलों. त्या
महेश्वराची आराधना करून सतत त्या शिवाची स्तुति केलीं २८. तेव्हां प्रसत्न झालेला
हर मळा ह्मणाला, “ वर माग > ते ऐकून मी त्या देवापाशी मुक्ति मागेतली २९. तेव्हां
मुक्तीविषयीं प्राथना करणाऱ्या मळा त्रिळोचन पुनः ह्मणाला, ' सर्वाना मुक्ति देणारा
एक विष्णूच आहे, यांत कांहीं संशय नाहीं ३०. यास्तव बद्रींत जाऊन तेथें नर-नारा-
यणांच्या आश्रमांत विष्णूची आराधना करून त्या गोविंदापासूनच मुक्ति मिळीव. ! ३१
त्या झूलवान् देवदेवानें असं सांगितळें असतां मळा हे कळलें. त्याच गरुडध्वज गोविं-
दाला श्रेष्ठ समजून त्याच्यापाशीं मुक्तीची प्रार्थना करावयासाठीं मी या प्रदेशी आलो आहे.
तुळा कांतुक वाटत असंल तर मार्झ दुसरहा एक कार्यं एंक ३२.३३. पाश्चिम समद्राच्या
तीरी द्वारवती या नांवाची नगरी आहे. सागराच्या लाटांनी अतिज्ञय. आकल होणारी ती
यादूब व वाष्ण यांना भरठला आहे. तो हारे, दिष्णु, पुरुषाचम सांप्रतकालठीं त्या. नगरीत
<७ _ ' अ्विष्यपर्वे१ ७३.
त्य वयसेतेः सहानगे: । विष्णुः सर्वेश्वरः साक्षादवधव्याइस्साभिरथ वे३६ छोकानां प्रभबः
पाता कर्ता हर्ता जगत्पांतेः । आदे: स हि ससस्तस्य प्रभवः कारणं हारिः ३७ कर्ता सम-
स्तस्प हरि: पुरातन: प्रश: धकूणामांपे यः सदात्मकः ॥ तसादिंदर्व वरद वरेण्यं बघु हरि
संध्राते संयता स्स: ३८ यस्य पसादाजगदेवमासीत्स्वप्राणिंगन्थर्वेमहोरगोवम । देवं जग-
दययोनेमज जनादेनं मळ हरि संपात संयता स्मः ३९ यस्योद्राहश्वासिदं प्रभरतं ल्य च
तास्गसन्सहुपाते कल्पे । तस्थयेव साक्षाहराबांत विश्वे उक्ष्यास देवं पुरुषीत्तसं हारस ४० सष्टा
वच योइसो सकलस्य देवः पाना च हर्ता च हाॉरेः स एव । तक्ष्यास नित्यं अुवनेश्वरं हरि
'पुराणमा्यं प्रभबिष्णुसमव्ययसू ४१ अजस्य कर्ता खुवनस्य गोप्ता सवश्व कर्ती हारिस्क एव ॥
तं योगिनो बोगविदुझडाद्धि लभेम तेनेब साते: समाकुळा ४२ निगीर्य विश्व सकल जग-
'त्वातेः शेते शदिशुर्त्ब समदाप्य साक्षात् ! घटस्य पत्ने जगतां निवासः 'पादो च विक्षिप्य
करो विधन्वच ४३ यस्योद्रे देवडांनेः पुरातनो दु्क्के लोकानाखिलान्स सायया । 'पबिश्य
विश्वे सकळं यथावड्वहिथेथाभूतसभूदिदे महत् ४४ निगीयं विश्वे जगदादिकाळे बोते महात्मा
'जळपेरजलोवे । देव्या श्रिया चासरळछोलहस्तञ्ञा निषेव्यमाणः पुरुषोत्तसस्तदा ४५ नाभेश्व
'यस्याविरभूत्सपत्नं प्र्न महत्कांचनसप्रस प्रभो! । जन्मास्पदे ळोकणरोयदासीद्रिस्तारे पदां
आहे. लोकांच्या हिताकरिता द्वारकापुरामध्ये रहाणाऱ्या त्याळा भेटण्यासाठी आह्मी
ऱ्याबेळी आपल्या यया. अनगांसह निघाला आहो. ज्ञा मतुख्य़ा, सव्रेश्वर विष्णु आजे
आह्यांठा साक्षात् प्रहाब्रय़राचा आहे ३४-३६. तो सर्व ळोकांचा उगम, प्राळक, कर्ता,
हता व जगत्पाते आहे. तो हारे समस्त वस्तूंचा आदि पुरुष्र, उमसस्थात ब कारण
आहे ३७. समस्त वस्तूंचा कर्ता, प्रापांचा हर्ता, पुरालन, प्रभूंचाही प्रभु, ब सूप अशा
त्या आदिदेब, वरद, वरेण्य, हरीला प्रहाण्यास यावेळीं आह्मी उद्युक्त झालों आहो. ३८:
ज्याच्या प्रसादासुळें अनेक प्रकारचे प्राणि, गंधर्व, महासरप इत्यादिकांच्या सस्रूहाने भर-
'ठेळे हे असळें जगत् होतें त्य़ा जगाच्या कारणरूप, प्रकाशमान, अज, जनादन हराच
दशन घ्याब्र्रयास आही तयार झालां आहा. ३९. ज्याच्या उद्रांतून हे ससस्त विश्व
प्रकट होतें व कल्पसमाप्तीचे बेळीं ज्यामध्ये ढीन हाते. त्याच्याच वशर्वाते हे सत्ते वेश्व
आहे. त्या पुरुषोत्तम हरि देवास आझी आज साक्षात बघू ४०. जो देव या सवोचा
सष्टा, पाता व हर्ता आहे तोच हा? होय. त्या भुवनेश्वर, हारे, पुराण, आद्य, प्रभावष्णु
ब्र अव्यय नित्याला आह्मी प्राहं ४१. अह्मदेब्रांचा कता, भुवनाचा रक्षक, व भूमाचचा कता
एक हारे. त्या योग्यांच्या योगविज्ुद्धवुद्धीलहा आह्मी प्राप्त होऊ. त्याच्या प्राप्ताच्या
आशेनेच्न आमची बुद्धि आतिशय आकुळ झाळी आहे ४२. तो जगत्पाते जगा्वा [नेवास
(( जगक्षिव्रास ) देव स्तन विश्व मिळून साक्षात् शिशुत्वास प्राप्त हांऊन वटपत्रावर प्राया-
वर प्राय ठेवन दोन्ही हात हालवीत शयन करतो ४३. तो पुरातन माळडय ज्याच्या
उद्रामध्यें प्रवेश करून मायेने सत्र लोकांस व्र सवे विश्वास, तं जस बाहेर महत्पास्मा-
णाने प्रसरल॑ आहे तर्सेच, आंत पहाता झाला ४४. ला. महात्मा दुव पुरुष्ाततस जगाऱच्या
आरंभसमयीं सर्व जग आपल्या उदरांतून बाहेर काढून समुद्राच्या जलाधाल, चामरामुळ
हिचा हात चंचळ झाला आहे, अशा देवी श्रीकडून सेविळा जात, रायन करता ४५. ज्या
श्रभच्या नाभिकमलापासून पाकळ्यांसह सोन्याप्रमार्णे ज्याची प्रसा आहे अस मोठ कमळ.
|
१
र्ण्श मह्षिन्यासभणीतं श्रीहारेवरापुराणं । [ अध्याय
'जगदादि सृष्टी ४६ दधार यो भूतपतिमहान्महीं दंष्टाग्रसेस्थापितरूढसूलाम् । नदन्महासेघ
ःइवादिकाले कुर्वन्वराही उनिगीतम़ूर्तिः ४७ हॉरः पुराण: पुरुषोचमः प्रभुः कर्ता समस्तस्य सम-
सस्तसाक्षी। यज्ञात्मको यज्ञपतिर्जगत्पातिडर्ष तसीशं वयखुयतास्मः ४८केचिदट्टहुत्वेन वदान्त देव-
मेकात्मना केचिदिमंपुराणम । वेदान्त संस्थापितसत्वयुक्ते दष्टं तमीऱां वयठुदययतास्मः ४९अने-
कमभेकं बहुधा वद्न्ति थुतिस्मातिन्यायानावेष्टाचित्ताः। आहुर्यमात्मानमजं पुराविदो उष्टे तमीशं
'बयसुययतास्सः ५० यं प्राहुरीड्यं वरदुं वरेण्यमेकान्ततत्वे सुनयः पुरातना:। यं सर्वगे देवमजं
जनार्दन दष्टं इर्यरे संप्रति संयता स्मः ५१ यस्सिन्विश्वमिद प्रोतसादिकाले जगत्पती । तं
दृष्ठ्मभिसंवृत्ताः क॑ नु वक्ष्यास सांप्रतम ५२ गच्छामो वयभन्यत्र गच्छ त्वं काममन्यतः ।
यादे ते राचते मर्त्य यथेष्टं च्छ सांप्रतम् '२३ राविसध्यमतप्रापे नाज कार्या विचारणा |
इत्युकत्वा घोररूपो सो विज्ञाचो विकृतानन: ५४ तश्सिन्नेव समे देशे पीत्वा च झविरं बहु ।
भक्षबयित्वा यथाकामं मांसराशि विचक्षणाः ५५ अपः संस्पृश्य तत्रेव पार्श्वे संस्थाप्य साध-
नम् । आंत्रपा्झ महाघोरं संस्थाप्य विपलं महत् ५६ आसनं कुटासंयुक्त कृत्वा चाभ्युक्ष्य
वारिणा । उत्सार्य श्वगणान्सर्वान्यननेन सहता तदा ५७ सुखासनं समास्थाय समाधी यतते
जगाच्या पहिल्या सृष्टींत प्रकट झालें. ते विस्तृत कमल लोकगुरूचें जन्मस्थान झालें ४६.
जो महाभूत्पांते आदिकाठीं सुनींनी ज्याची कीर्ति गायली आहे असें वाराह रूप करून
महामेघांसारष्ती म्जना करीत दाढेच्या अग्रभागी स्थापिल्यामुळें जिचें मूळ रूढ झालें आहे
अश्या पृथ्वीला धारण करिता झाला ४७. तो पुराण, परुषोत्तम, प्रभ, कर्ता, सर्व वस्तः'चा
सव साक्षी, यज्ञात्सक, यज्ञयाते, जगत्पाते आह्यांस पहावयाचा आहे. त्या ईशञाला पहाव-
यास आझी उद्यत झालों आहो ४८. कोणी त्या देवाला बहुत्वानें बोलतात, कित्येक त्या.
आढे क पुराणपुरुषास एकरूपानें बोळतात. पण आह्ली त्या वेदान्तसिद्धान्ताप्रमाणें सिद्ध
केलेल्या सत्वयुक्त ( प्रत्यगात्मरूप ) ईशास पाहण्याची इच्छा करतों. व त्याकारितां
आही उद्यव झाला आहां ४९, पुराणवेत्ते व श्राति-स्माति-न्यायांमध्ये आपलें चित्त ठेवणारे
पुरुष ज्या अज आत्म्यास एक, अनेक इत्यादि अनेक प्रकारें वर्णिवात त्या ईशास पहा-
वयास आह्ली उबत झालां आहों ५०. पुरातन माने ज्याला स्तुत्य, वरद, भजन करण्यास
यांग्य व अव्यभिचारी तत्त्वरूप झणतात व ज्याला स्वर्गगामी, प्रकाशरूप, जन्मशून्य
जनादन ह्मणतात त्या हरीला सांप्रतकाठीं आह्मी पहाण्यास उद्रक्त झालां आहों ५१
आदुकालां ज्याच्यामध्ये हं विश्व ओवलेलं आहे त्या जगत्पतीला पहाण्यास आह्मी सर्व
प्रयत्नाने सज्ज झालां आहो. पण जातां आही हे कोणाला सांगावें ५२. असो; आह्मी
दुसराकडं जाता; तूहा आपल्या इच्छेप्रमाणे अन्यत्र जा. अरे मर्त्या, तला जर आवडत
असल तर तू आतां वाटेल तिकडे जा ५३. मध्यसत्र झाली आहे, हणन कांहीं
विचार करण्याचे कारण नाहीं. असं बोलून ज्याचें मुख विक्राळ आहे असा तो
धाररूप [पिशाच त्याच समप्रदेशीं पुष्कळ रक्त ।पेऊन यथेच्छ मांसराशीी खाऊन
_ जलस्पर्श करून, तेथें बाजूलाच पानसाधन ठेंवन, विपल. मोठा व महाघोर
आतड्याचा पाश लावून ५४-५६, कुशसंयुक्त आसन करून, त्याच्यावर पाणी शिंपडून
- माठ्या यत्नान त्यावेळां सवे कुञ्यांच्या समृहास घालवून, व सुखासनावर बसन तो
पेह्यणा कुऱ्याचा स्वामी समाथींविषयीं प्रयत्न करूं लागला, त्यावेळीं एकाचित्त होऊन व.
| भंविष्यपर्व । ऱ्ञ्य
श्वप: । एकर्चित्तस्तदा' भूत्वा नमस्कृत्य च केशवस । इंमं मंत्र पठन्धोरः पिज्याचो भक्तव-
नमो नारायणाय (विष्णवे प्रभविष्णवे । मम भूयान्मन: शुख्धिः कीर्तनात्तव केशव ६०
जन्मेदसीद्दां घोरं मा भून्सम दुरासद् । देवदूतो भविष्या स्मरणात्तव गोपते ६१ तव
क्रप्रहारेण कायो नश्यतु मामक. । सम भ्रूयो भवो मा भदेषा मे प्रार्थनय विभो ६२
अर्थिनां कल्पवृक्षो5से दाता सबस्य सर्वदा । यत्र यत्र भवेज्न्म तत्र तत्र भवान्ह्वादे ६३
वर्ततां मम देवेश प्राथनेषा समापरा. । नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं भवत्वेवे सदा ममः ६४
निर्यिज्ना प्राथना देव नमस्तेइस्तु सदा मस । यदा मे मरणं भयातदा मा भत्स्मृतित्रमः ६५
दिने दिने क्षण चित्त त्वांथे संस्थ भवात्बात । एवं प्रेरय मां देव सा भत्ते चित्तमीहशस ६६
सुशतो$य [पिशाचोाइ्यं दूयास्मिन्काभवेदिति! एवं चिन्सय मा देव भत्यो सह्यमितं प्रभोद७
परपीडा न मत्तोस्तु नमत्ते भगवन्मभो । इंद्रियाणीद्रियाथेषु सा. कूबन्सांप्रतं ॥ह से. ६८
अन्तकाळे ममाप्येवं प्रसादासच केशव । पथिमी यातु म॑ घाणं रसना यातु से पयः ६९.
सूर्यश्व यातु से चक्षु; स्पर्श यातु च मारुतः । श्रोबमकालमसप्येत मनः प्रार्ण च गच्छतु ७०
जलं सां रक्षतां नित्यं पर्थिवी रक्षतां हरे । चया सां रक्षतां विण्णो नमस्ते. खर्यतजसे ७१
घायुर्मा रक्षतां दुःखादाकाशं च जनादन । न मनः सर्वगं देव रक्षतां विषयान्तरे ७२ सनो
हिओआस्््बबब7 व णकडडवडडडडडडडडडशडडका वडाला डडाडड डड वडववा
केशवास नमस्कार करून तो. बोर पिशाच भक्तवत्सळ देवास उद्देशून हा मंत्र हण.
लागला ५७,५८. त्या चक्रवर भगवान् वासुदेवाला समस्कार असों. तज गदावान् व
बद्धिमान् वासुदेवाला नमस्कार अतो. नारायणाला, व्यापकाला, प्रम होण्याची इच्छा
करणाराला 3”नमः । हे केशवा, तुझ्या नामा कीतनामुळें माझ्या मनाची आद्धि
हांवा ५९,७६०. माझा अज्ञाप्रकारचा दुधषं व घोर जन्म पुन: न होवां. हे इंद्रियांच्या
इशा, तुझ्या स्मरणाने मी देवदत होडन ६१. तुझ्या चक्ताच्या प्रह्मरानें माझें शरीर
नष्ट होवो. हे विभो, माझा फुनर्जन्म न होवो, हीच माझी प्राथना आहे ६२. हे देवेशा,,
तं याचकांचा कल्पवृक्ष आहेस. तं सर्व वस्तुंचा सर्वदा दाता आहेस. जेथें जेथें जन्म होइल
तेथें तर्थे तूं माझ्या हृदयांत रहावेंस, ही माझी' दुसरी प्रार्थना आहे. तुला नमस्कार
तुला नमस्कार असो; माझे सदा असं होवो. ६३,६४. हे देव, माझी फ्राथंनाः
निविप्नपणें सिद्ध होवो. तुळा माझा सदां नमस्कार असो. जेव्हां मला मरण येईल ते
माझ्या स्मतीलाः' अप न होवो, ६५. प्रतिदिवशी प्रातिक्षणीं माझें चित्त तुझ्या ठायी स्थिर
होवो. हे देवा, मळा अशीच प्रेरणा कर. तुझें चित्त माझ्याविषयी कठोर न होवो
हा निद्य आहे, हा पिशाच आहे, याच्यावर काय दुया कराक्याची आहे, असं क्षण
नको. हे प्रभो, हे देवा, मी तुझा भत्य आहे, असें समज ६६,६५७. हे विभा, हे भगवन,
तुळा नमस्कार असो. माझ्या हातून परपीडा न होवो. आतांच ( हणजे या साधक
अथवा जीवतू-अवस्थत ) माझी इंद्रेथं शब्दादि विषयांमध्ये आसक्त न होवोत ६८. हे
केशवा, तुझ्या कुपेने अन्तकालीं माझेही असे होवो. पृथ्वी माझ्या घ्राणास प्राप्त होवो.
जळ रसनेस, सूर्य माझ्या नेत्रास, मारुत स्पर्शद्रेयास व आकाश श्रोब्रेंद्रेयास प्राप्त होवो-
मन प्राणामध्यें प्रवेश करो. नंतर हे हरे, जळ मला सतत रक्षो, पृथ्वी माझं रक्षण करो.
हे विष्णो, सूर्याप्रमाणे ज्याचें तेज आहे अशा तुला नमस्कार असो. सूर्य मला सुरक्षित
करो ६९-७१, वायु व हें जनार्दना, आका माझें दुःखापासून रक्षण करो. प्रमात्म्यामध्ये
२५६ मडांदव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंदापुराण' |. | अध्याच£
वैशपययं घार पुरुषान्हन्ति नित्या: । पापषु याजयत्पुस; परपाडात्सकेषु च ७३ मनस्त
क्षता दूव अूंया भया जनार्दन । साभन्मनासे कालष्यं मनो से निसळं भवत ७४ कळधं
तस्य याश्वत्त नरके पातयत्ययस् । बाह्याने निर्मलान्येवमिन्थियाण भ त्युत ७८ न ताने
कायवन्ताह सनश्वत्कळुय भवेत. । नांगानिे माना मेध्यं यहात्वा या व्यवस्थित; ७६
माह: प्रक्षालन कु्वन्किभवत्तत्य कळाव । व्यथो हि केवळ तस्य प्रश्रहा बचाह्यगोाचर: ७७
सस्मात्सवंप्रयक्षन चित्तं रक्ष जनाईल ( बळवानिम्बियत्रासो वारयन जत्यादंन ७८ परावा-
दाण्जयत्भाथ वाचरक्ष दुरुदडास । परवव्यान्सनो रक्ष षरदारोज्यनाद्न । संवंब सं दया
भयात्मसादातव केशव ७९ वव्येव भक्तिरचला थ्याळतषु स दया | बघ्चनांच किमक्तेन
स्ट्युष्वद वचा मम ८० सुखे दःख चरागे च भोजने गसने नथा | जाग्रत्स्वप्रधु सर्वज त्वथ्येच
रमता मनः ८१ मामकं देवदेवेश नमस्तडस्तु जनारंन । हाते बुवन्योरतमो जात्याहीनो न
१ चघक: ८< पशाचो भगवज्क्तः समाधि ससपद्यत 1 इढ बध्वात्मन: कासमांतबपादोन
सातप; ८३ निश्वलनंव भतत सुखमाल्े स्म संयतः | ध्यायन्हार जगव्यांन विष्णु पाता-
बर रावम् -९ खकऊुन्दसादपुरुषसंकाकारमनामयत । निंत्यं शुद्ध क्षांनगम्य कारण सदव-
दाहेनार ८०९ नसिकाग्र ससाठोक्य पठच जञह्म सनातचवचू । निवातित्था यथा दोप: पोव्व-
*४॥॥॥0॥॥ए0?0?000000000000?णा सू
तहान झाळळ मन, हे देवा, विषयोन्सुव व भेरवद्धि उत्पक्न करणारे न हावी ७२. कारण
ह मनच नत्यश: पुरुषांस घोर विपरीत भावनेंत पाडून मारते. परपीडात्मक् पापामध्यें
'नयुक्त करव ७३. यास्तव हे दूवा, जनाना, वारंवार पन: पन: त्या मनाचे सुसंरक्षण
हावा. माझ्या मनांत कालुष्य न होवो. तें निर्मल राहो ७७. पएरुषाचें कलुषित चित्त
तयाला नरकात पाडात असतें. बाह्य इंद्रिये जरी निर्मळ असलीं तरी, मन जर कलुषित
असळ, तर ती काहा कामाचीं नाहींत. हे केशवा, जो मठीमध्यें अमंगळ वस्ल घेऊन
नसता व बाहुरून मात्र सव अंगें धुवीत सुटतो, त्याला कोंगता लाभ होणार ? बाह्य
अगास शुद्ध करण्याविषयींचा त्याचा आगह व्यर्थच आहे ७५-७७, यास्तव, हे जना-
दना, सव प्रयत्नाने चित्ताचें रक्षण कर. हे वासुदेवा इ.द्वयससृह मोठा बलवान् आहे
'त्याच [नवारण कर ७८. जिचा निग्रह करणें फार कठिण आहे अशा वाणांचे ह जना-
दना, त् निद्पासून निवारण कर. हे जगज्षाथा, परद्रव्य व परस्षा यांपासून मनाचे
रक्षषा कर. हे कशवा, तुझ्या प्रसादाने मी सर्वत्र दया करावी ७९. तझ्या ठिकाणीच
माझा अचल भाक्ते रहावी. मी भूतमात्रांवर दया केरावयास लागावे. उगीच आधिक
माठून काय करावयाचें आहे. हें माझें वचन एक ८०, सुख, दःख. राग
भजन, समन, 'जाय़तू , स्वप्न, इत्यांदे सर्व क्रिया व अबस्था यांमध्ये माझें पन तझ्या
'ठकाणाच -रसमाण होवो. हे देवदेवेश जनाईन, तला नमस्कार असो, अर्स बोलणारा तो
पारतम, जातान होन व अनन्यचित्त भगवद्धक्त पिशाच समाधीस प्राप्त झाला. आपल्या
कामास आतड्याच्या पाशांनीं हढ बांधन संयामेत झालला त| मांसभक्षक निश्वळ मना-
नच जगत्कारण, विष्णु, पीतांबरधारी व कल्याणरूप अशा हराच ध्यान करीत सखानें
'आाहढा ८१-८४. मकंद, आदिपरुष, एकाकार अनामय, नित्य, झुद्ध, ज्ञानगम्य ब
चद इहवानाचे कारण अशा देवाचें तो चिंतन करु ळागला ट५. आपल्या नासिकाग्रा-
क इट उवून, सनातन. जझाचा पाठ करीत वातराहत दाप[प्रमार्णे नित्वकचिच होऊन
८१. भविष्यपर्थ । २७७
अक,
रवूप्रणवं सदा ८६ भणवं दायक सत्वा वाच्य ञज्ञेति निश्वितः । एकाग्र सत्त कृत्वा
विच दिष्णी सम पित ८७ विकल्परहितं चिन दुविमध्ये न्यवेशयम । पुण्डरक शभदलळे
समावबेर्य जगत्यातिस ८८ आ.ते सुखं मठायांगी पिवितादाखदा महाचे । विधामाचे जर्प-
स्तत्न स्मरन्विष्णु सनातनप्र ८९ | ३८३५५ ] इति श्रामहाभारते खिले० हारे भवि ०» केला-
सयात्रायां घण्टाकणवित्तससाधिनामादाषतितसोइध्याय; ॥ ८७ ॥
वेशंपायन उघाच ॥ ततः स भगवान्विष्णुः पिश्याचं दृष्टवांस्वदा । चिन्तयन्तं स्वसात्मानं
शाझबस्धिसमन्वितस १ आल्मन्यवस्थित साक्षात्पठन्तं प्रणवं सकृत् । प्रार्थयन्तं स्वमात्मा--
नसेकान्ते नियतं हॉारिः २ आविन्तयज्जगद्माथः कारणं पुण्यसंचथे । ध्यात्वा तु साचेरं विष्णुः
कारणं पुण्यकर्मणः ३ धनद्स्योपदेशन पठन्सबहुदाः क्षिती । वासुदेवाति कुष्णांते माधबेति
यव सां सदा ४ अनादुन हरे विष्णो भूतभावन भावन । नराकार जगन्नाथ नारायण परा-
यण ७५ इति मां नामभिनिंत्ये पठत्येंच डिवानिशासम । स्वपनू जाग्रंस्तथा तिष्ठत भंजन
गच्छंस्तथा बदन ६ भक्षवन्मांतपिटके पिबळ्छोणितमेव वा । बाधमानं च सचिरं हत्वा
च्याथि सगान्बद्दूत ७ हनने भोजने चेच जाग्रत्स्वप्ने तथेब च । सर्वेष्वापे च कायु कताह-
मिति मन्यते ८ एतस्य कर्मागः पाक एष घोरत्य कर्मणः । निंश्चिव्येवं जगन्नाथ: प्रीतस्तश्य
बभूव ह ९ अदर्शायत्स्थमात्मानसमन्यस्य जगत्यातेः । शुद्धेन्तः करणे तस्य िशाचस्यापि
सदा प्रणवाचा उच्चार करीत, प्रणवास वाचक समजून बकह्म त्याचें वाच्य आहे, अशा-
विषयीं निश्चित झालेला तो विष्णमध्ये समपंण केलळें चित्त सतत एकाग्र करून विकल्प-
रावेत झालेल्या त्याला हृदयामध्ये स्थिर करता झाला. पंडरीक कमळाच्या शुभ दलावर
जगत्पतीहा बसवून तो महामांसभक्षक महायोगी विधामरूप मंत्राचा जप करीत व सना-
तन विष्णूचे स्मरण करीत सुखाने राहिला ८६-८९. इति श्रीमहा० खि० हरि० भवि २
केलास ० घंटाकणीवित्तसमाधिनामक ऐकशींवा अध्याय समाप्त झाला. ॥ ८० ॥
वेशंपाथन:---त्यानंतर तो भगवान विष्णु ञुद्धवद्धीनें यक्त होऊन आपल्याच स्वरू-
पाचे ध्यान करीत असलेल्या त्या पिश्ाचास पाहता झाला १. साक्षात आपल्याच
ठिकाणीं अवत्थित असलेल्या, प्रणवाचा उच्चार करणाऱ्या, स्वात्म्याची प्राथना कर-
णाऱ्या व एकार्न्तांत नियत झालेल्या त्या धंटाकर्णाला पाहून जगन्नाथ हरि त्याच्या
पुण्यसंचयाचें कारण काय बरं असावे, अत हणन विचार करूं ळागला. बराच वेळ
त्याच्या पुण्यकमांच्या कारणाविषयीं विवार करून २,३ कुबेराच्या उपदेश्शानं वासुद्व, कृष्ण
माधव, इत्याद बहुतप्रकारं मार्हे नाम धत हा भूमीवर संचार करीत आहे ४. त्याच-
प्रमाणे हे जनादुंना, हे हरे, हे विष्गो, मतप्रकतीच्या कारणा, हे नराकारा, हे जगन्नाथा
हे नारायणा, हे श्रेष्ठ आश्रया, ५ इत्यादि नांबांनीं तो मला नित्य अहोरात्र स्मरत आहे.
प्रण शय्येवर शयन करीत असतांना, जात असतांना, त्याचप्रमाणें उभा असतांना
भोजन करीत असतांना, फिरत असतांना, त्याचप्रमाणें भाषण करतांना ६,
मांसाचे गोळे खात असतांना, किंवा रक्त पीतांना, दीधकाळ प्राण्यांस बाधा कारेतांना,
अनेक पश्लूंस मारून त्यांना खातांना व साक्षात् हिचा कारांना, जागत्काठीं व
स्वप्नांत सर्व कार्यीच्या वेळीं हा मी कर्ता, असें समजत असे ७, ८. त्या घोर कर्माचा
ह परिणाम आहे. असा निश्वये करून जगच्याथ त्याच्यावर प्रस्न झाळा ७. आपल्याशी
र्ट मह्षिंव्यासप्रणीतं श्रीहरिवदापराण ” : ॥ अग्याय£
भाभिप १२ सच घोरः पिशाचोडापे ददर्झात्माने केशवख । पौतकोशेयवसनं प्माक्षं
श्यामल हारे १९ रांखिनं चक्रिण विष्णु खग्विर्ण गदिने विठू । किरा[टेनं कोस्तुभिनं
श्रींइत्साच्छादितोरसम् ११ नीळमेघानिर्भ कान्तं गरुडस्थं प्रजंजनसू । चतुखजे झुभागेरं
निश्वलं- सर्वगं शिवमः १३ अनादिनिधने नित्यं मायाविनममायिनम् । सत्ययक्त सदा शुद्ध
सिद्धिंगम्यं सदामळष १४ मनस्येवं जगन्नाथ दृष्टवा विष्णुमनेकचा । अनुमील्येव नयते
कृतार्था$स्मीत्य्मन्यत १५ अथ चदा हारावष्णुः साक्षात्सवत्रभ: छन: । प्रसञो हि हरि-
महो तेनाहं दृष्टवान्हरिस् 3९ तिडं म॑ जन्मनः कृत्यं किमत: कुत्यसस्त भे । प्रन्ययो
मस_निर्भिन्ना वश्मान्येवेस्थियांनज से ९७ भायेण जितामत्यव मना मन्यं स्मञ हरा । इषणा
व्य निरस्ता से भसजो5हं तथामवरू ५८ एनेन्यो:फ पिशाचेन्यो निसक्तः साधत तथा. |
यो5सी ममानजः साक्षत्स च भक्तस्तथा इरो ५५९ काळन वेव निरुक्त (वेष्णीः सायज्य-
माझ्यात । इत्येव चिन्तयित्वा स आंजपाडी विमिय च २० करूण माणासुन्सुच्य विलोक्य
चा]ंदिशस्तथा । शरीरं सुगमं कृतवा पाविगात्स सुवेन ह [ ८७६] इति श्रांमहा खिले
हरि० भवि ० केल्सयाब्रायांपिज्याच्स्यांवष्णुसाक्षां्कारोतन एझाशवितलोइथ्वयाय: ॥८१॥
अनन्य झालेल्या त्याठा जगत्पतीनें आपे स्वरूप दासाविडें. हेराजा, त्या पिश्ाचाच्याही
शुद्ध अंतःकरणांत हर्रानें आपलें स्वरूय प्रकट केठें १०. तों घार पिशाचही आपल्या
अंतःकरणांत केशवास पाहता झाला. ज्याचें पिवळे २शनी वर्थ आहे, कमळासारखे नेत्र
आहेत. वर्ण काळाः आहे, ज्यानें हातांत शंख व चक्र घेतं आहे, गदा धेऊन माळ
घातली आहे, मस्तकावर किरीट आहे, उरःस्थळावर कोस्तुम आहे व श्रीवत्सार्ने हृद्यप्र-
देश आच्छादित. झाठा आहे. ११-१२. नीलमेघाप्रमाणें कान्त, मरुडावर बसलेला
भक्तांच्या संसाराचा नाश करणारा, चतुर्भुज, ज्याची वाणी शुभ आहे, निश्वळ, सर्व-
गामी, शिवस्वरूप, आदि--अंत-शून्य, नित्य, मायावी, स्वत: सत्यस्वरूप, सत्ययुक्त, सदा
शुद्ध, सिद्धीच्या योगानं ज्ञात होणारा, सदा मलराहेत, अशा हरि-विष्णूला त्यानें
पाहिलें १३,१७४. याप्रमाणं मनामध्ये अनेडऊप्रकारे जान्नाथ विष्णूला पाहून नेत्र न
उघडताच तां मा ऊृुताथ आह, अतत समजू लागला १५ र तां हणाला 3 सवत्र अस
णारा हुभ हार [दृष्णु मा साक्षात् फाढहेला, हार मजवर प्रस्न झाठा आहे. हझणुनच मा
त्याला पाहिलें १९. माझ्या जन्माचे कृत्य सिद्ध झालें. आतां. यापुढे मला
आणखीं काय कर्तव्य असणार ? माझ्या ह्ृदयग्रंथी तुटल्या आहेत. इंद्रिर्ये माझ्या
अधीन झालीं आहेत. हरीचे स्मरण करितांच प्राय: माझ्या मनाला मी जिंकळेच आहे
असें मला वाटतें. माझी इच्छा पार निघन गेली आहे. त्यामळे मी प्रसन्न झालां आहें
तसाच मीं यावेळीं या पिशाचापासूनही मक्त झालां आहे. हा जो माझा अनुज ( धाकटा
भाऊ ) आहे तोही मजप्रमार्गेच हरीचा मोठा भक्त आहे १७-१९. तोही कांहीं कालानें
मुक्त होऊन विष्णूच्या सायुज्यास प्राप्त होईल. असा पुष्कळ विचार करून, आंतड्याचा
पाश सोडन, क्रमाने प्राणांना मोकळें करून, संव दिश्यांकडे एकदा दाटे फॅकन व शरीर
हव तेथें जाईल असे सुगम करून तो अनायासाने ह्रीमध्यं प्रविष्ट झाला २०, २१. इति
श्रीमहा७ सि० हरि भविष्य० केलास ० पिज्ञाचाचा विष्णुताक्षात्कारनामक एक्यायशींचा
अध्याय समाप्त झाला, ॥ ८१
"८५२५ ] भविष्यपर्व ) २७५९
वेशोपायन उवाच ॥ पिंदिताशो जगक्षाचं ददर्शाथ जगहुरुप । समाधी च यथादृष्ठं
भूमो चापे तथा हारेस् १ अये चिष्णुरय विष्णुरित्यूचे पिशिताशन:। समाधो च यथा दृष्ट:
सोइयमत्रांपे हृश्यते । इत्युवाच सुनरनृते सृत्यक्षिव हसक्षिव २ अयं स चच्छी शरशाद्रधन्वा
गदी रथी सध्वजतूमपाणि: । सहस्रसखर्धा सकळासरशो जगत्मसतिर्जगतां निवासः ३ विष्णु-
जिंष्णुर्जगन्ञाथः पुराण: पुरुषोीतमः । विश्वात्मा विश्वकर्ता यः सो$यमेष सनातन; ४
'अस्येव देकस्य हरेस्लनान्तरे विराजते कोस्तुभरनर्दाप; । यस्य प्रसादाज्जगदेतदादी विराजते
चन्दससेव रावेः ५ योती पथथ्वी दघधाराशु दंट्रया जअलसंचयातू । यो$यसंव हारिः साक्षा-
दाराहं वपुरास्थतः & बध्या तदा! दानवसुमप्रपोरुषं ददी च शक्ताय ततो5नुराज्यम् । बठिं
बळादेष हॉरेः सवामनः स्तुत्व्व भक्त्या मानाभेः पुरातनेः ७ देष्टाकरालान्सुमदाच हत्वा
यो दानवाळमणे । निःशोकमाखिळं लोके चकारासो जनाईनः ८ शभादो दधारेकभजेम
'मंद्रं निर्जत्य सर्वानसुरान्महाणंबे । द्दो च दक्काय सुधामयं झहन्स एष साक्षादिह
'मामबस्थितः ९ यः शेते जळधौ नागे देव्या लक्ष्म्या सुखावड । हत्वा तो दानवो घोरो
मधुकेटभसंज्ञितो १० यमाहुरायं विवुवा जगत्पतिं सर्दवस्य धातारमजं जनित्रम् । अणो-
रणीयांससतिममाणं स्थल स्थबिष्टें हरिमेव विष्णुस ११ यञरस्थितमिदं सवे प्राप्ते लोकस्य
नाझाने । आदी यस्मात्ससुःपक्षं सो$यं वष्छारितरि स्थितः १२ यस्येच्छया सर्वमिदं भ्रवृत्त
_ वैशंपायन:--त्या मांसभक्षकानें जगदरुरु जगत्नाथास समाधीमध्ये जसें पाहिलें होतें
'तसाच तो हारे त्याला बाहेर भूमीबर द्िसिळा १९. त्या मांसाहाऱ्यानें हा विष्णु, हा विष्णु,
असें झटले. तो समाधीत जता. दिसा होता तसाच हा यथे दिसत आहे, असे बोलून
तो नृत्य करीत असल्याप्रनागें व हसत असल्याप्रमाणे पुन: हणाला २.“ हा तोचक्रवान,
झरसहित शार वनुण्य धारण करणारा, गदावानू , रथयुक्त, ध्वजयुक्त, तूणीर हातांत
घेणारा, ज्याल्य सहस्र मस्तके आहेत असा, सर्व देवांचा इश, जगाचे कारण, जगाचा
आधार ३, सवे व्यापी, जयनशील, जगन्नाथ, पुराण. पुरुषोत्तम, विश्वात्मा, विश्वकर्ता व
तोच हा सनातन होय ४. याच हरिसंज्ञकर देवाच्या स्तनांमध्ये कोस्तुभरत्नदीप विराजमान
होत असतो. चंद्रमाच्या योगानें जशी रात्री त्याप्रमाणं त्याच्या प्रसादानेंच आरंभी हं जग
विराजमान होते ५. ज्यानें जलसंचयांतून काढलेली पृथ्वी आपल्या दाढेवर धरली तोच
हा वराहाचं रूप धारण करणारा हारे साक्षात् पुढें उभा आहे ६. या वामनरूपी हरीने
ज्याचा पोरुष उग आहे अश्या बालिदानवाला बलात्काराने बांधन इंद्राला त्याचें राज्य
दिलें. यास्तव पुरातन साने भक्तीने त्याची स्ताते करू लागले ७. दाढांच्या योगानें
आतिशय भयेकर आलेल्या व मदयुक्त दानवांस रणांत मारून या जनार्दनाने सर्व
लोकांस निःशोक केलें ८. सर्व असुरांना जिंकून प्रथमारंभीं महासागरांत ज्यानें एका
बाहूनें मंद्र धारिका व इंद्राला सुधामय धाम दिलें तो हा महा पुरुष येथें माझ्या पुढे
साक्षात् उभा आहे ९. जो धोर मधुकेटभसंज्ञक दानवांस मारून क्षीरसागरामध्ये सुखावह
नागावर लक्ष्मीसह शयन करतो १०, ज्ञानी देवादे ज्याला आद्य, जगत्पति, सर्वाचा
धाता, अज, जनक, अणुंहून आतिशय अणु, प्रमाणातीत, स्थूळाहून आतेशय स्थूल, हरि
व विष्णु असें हणतात ११, लोकांचा विनाशकाल ( प्रलय ) जवळ आला असतां हें
सर्व जेथें राहतें व आरंभीं हं सर्वे ज्याच्यापासून उत्पन्न झाळें आहे तो हा भगवान् विष्णु
दोपणाीह एपी णा कणकशाणकटणणणकशणेण?ण१ीेप१?१पी८2?१)१णी?0ी?णाशी२फे0?१?प शाणी” वणी??? ली टपसणप१ण१0ण?प?१ण३१णिणाट१ण?९प९१ण२”8२१ी?णा2ण”पीणी , हीककणणणणीणधण?प?२१णा?१ण८” णा ण ०” ण)?
शछ्ट्व मडषिंब्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशाप्राशं । . [ भअध्यायः
प्रवर्तते चापि जनार्दनस्य । अयं स विष्णु, एधषोत्तय: शिव: एवतते मामिह. यादवेश्वरः१३
भरगोवेशे ससुत्मज्षो जासदसऱ्य इति सुन: !। दिज्यत्ते प्वेव सूगव्याधस्य य: स्थितः१४
जघान वीर्याइळिनं महारणे कुठारशखेण शिरीशाशा सहखबाडं झतवीयेसंभवं. हयेर्ग-
जेश्वेव रथेश्व निर्गतम् २५ करक्षेत्रं ससातताय यश्वकार पितूक्रियार् । नि:क्षत्रियसिस
लोक छुतवानेकविशातेः १६ दशरथऊुले जातो रामी नात जनादन: | सांतयाचांश्रया युक्ती
लक्ष्मणाठचवरः कुती १७ कृत्रः च सेतं जल्धी जनादनो हता च रक्षः'पातसाशुगेः शर: ।
'दृत्वा च राज्यं साबभाषणाय दुशाश्वसवरयजच्य या सों १८ बसुंदेबकुळेजातो बाखुदेवेति
डाब्दित: । गोळळे कीडते योड्यो संक्षणसहायवाठ १५ उत्तानक्यायी शिशुरूपधारा पात्वा
स्तन प्तानिका[मदत्तस ! व्यसं चकाराठा जनादनस्तदा दनोः सुर्ठा तामवतत्सुख हार: २०
पयःपाचं तथाकुर्वन्भक्षपन्दाधिपिण्डकड् । दजा बस्धोदरी विष्णुसांत्रा राषतया उढस २२
ततश्र्व दाल्ला सट्ढेन कसो जघान योडसा यमलाळुनी च । करोडन्हारझुळवासवासी
गोपीभिरास्वाय ठुखे स्तन च २२ वृन्दावने धसान्वष्णुगापिगाकुलवातिाभः । तज हत्वा हच
राजन्विरराजां शुमानिव २३ यः कीडते नागफणी जनादनो निषवेव्यमाणः सह गोपदा-
रके: । महाहुदे नांगपतिं जगत्पतिममर्द वीयातिदायं प्रदर्शयसू २४ यो घेसुकं _ताठकने
त॑त्फळेः समसच्छिनत । हत्वा दानवसुग्रं तं गोपान्विस्मापयत्यसी २५ दधार या गोधरसुग्र-
येथें साक्षात् यऊन उभा राहिला आहे १२. ज्या जनार्दनाच्या इच्छेने हें सर्व प्रवृत्त
झालें आहे व प्रवृत्त होत आहे तो हा कल्याणरूप याद्वेश्वर पुरुषोत्तम विष्णु येथें येऊन
राहिला आहें. जो मगूच्या वंश्ञांत उत्पन्न झाला व जामद्झ्य या नांवाने प्रसिद्धीस आला.
'जो मगव्याधाचे शिष्यत्व प्राप्त करून घेऊनच राहिला १३, १४, ज्या गिरिशशिष्यानें
स्ववीयीर्ने घोडे, गज, व रथ यांसह मह्यरणांत निघून आलेल्या बलाढ्य झुतवीर्यपुत्र
सहस्रवाहूला कुठारशस्त्रानें मारळें १५ आणि कुरुक्षेत्रास जाऊन ज्यानें पितृक्रिया केळी,
ज्यानें या पृथ्वीला एकबीस वेळां नि:क्षत्रिय केळे, जो धन्य जनादन राम या नांवाने
दुशरथ कुलांत सीतासंज्ञकर लक्ष्मीने युक्त होऊन लक्ष्मण अनुबरासह उत्पन्न झाला १६,१७.
नंतर ज्या जना्दनानें समुद्रावर सेतु बांधवून वेगयुक्त बाणांनी रक्ष:पततीस मारून व त्याचें
राज्य दिभीषणास देऊन दशाश्वनंधयज्ञ केळे १८, वुद्वाच्या कुळांत झालेल्या ज्याला
वासुदेव असें हछणत असतात तो हा संकर्षण-( बळराम ) युक्त देव गोंकुलांत क्रीडा करीत
असतो १९. उताणा निजणारा च शिझुरूष धारण करणारा, जो जनादन हारे प्रतनिक्ेने
दिलेले स्तनपान करून त्या दनूच्या कन्येला गतप्राण करता झाला व नंतर सुखानेंराहिळा २०
त्याचप्रमाणं दूध पेऊन दह्याचे गोळे खाणारा दिष्णु रागावलेल्या मातेकडन दाव्याने पोटाशी
घड्ट बांधला गेला२१. नंतर दाव्यानें घट्ट बांधलेल्या त्यानें यमडाजनांस मारलं. तो गोकळामध्यें
निवास करणारा हरि गोपींच्या मुखादि अवयवांचा स्वाद् घेत त्यांच्याशीं खेळत राहिला
होता २२. वुंदावनांत सहुणाऱ्या ज्यानं गोकठवासी गोपांशींही क्रीडा केली. हे राजन्
_ त्या वनांत हय दानवास मारून जो प्रभ सूर्यातास्खा विराजमान झाला २३. गोपपूर्चा-
'कडून सेवन केला जाणारा जो जनादन नागाच्या फणांवर क्रीडा करूं लागला व यम
मेच्या महा डोहांत आपलं आतिशय वीर्य व्यक्त करीत ज्या जगत्पतीनें कालठेय नोरॉप-
तलचं मदन केलें ९४. जो ताळवनांत घेनुक_ नांवाच्या उग्र दानवास ताढफलांनीं मारूवे
८२९३] भविष्यपर्थ । २८१
घोडषान्महासंतिमंघसमभागसे साते । विडंबयच्छक्रवलं भैमोंदेयेनूंगो'पॉश्व गोपीश्व संगोकुलं
हारेः २६ भोपाीरन्ग स्तनमध्ये तु करीडते कामभीश्वरः । यो$सो पविबस्तद्धरं सायाप्ानुंषदे-
'हुवाच् २७ बोपाभिरास्वादयसुखं विविक्ते दोते स्म रात्री सुखमेव केशवः । स्तनांतरेष्वेव
तदा च तार्था कासी च कान्ताधरपलछुवं पिवत २८ अक्ररेण समाहूंतस्तेन गच्छंन्हि यासने ।
जले योह्यार्चितस्तेन नागळोके स एव दहे २९ ततश्र्व गच्छन्बळवात् जनार्द्नो हत्वा तसुर्भ
रजक बलात्पाथे । हृत्वा च वस्राणि यथेष्टमीश्वंरो यया सरासो सथुंरां पुरी हारेः ३०
'ळंब्ध्या च ख8मानि बह्डांने कामदो दृत्वा वरं माल्यक्कते महान्तस । लब्ध्वाललळेपं सुरभि च
यादव: कुव्जा चकारांशु सहांहरूपास ३१ यो$इसो 'चापं सभादाय मध्ये छित्वा महद्धनः १
सिंहनाद्ं महांश्वेक्रे कल्पान्ते जंळदो यथा ३२ हेत्वा गज घोरसुदग्ररूपं विषाणमादाय
ततो5नु केशव: । ननते रंगे बहूरूप्मीश्वरः कंसस्य दत्वा भयसुभ्रवी्यः ३३ यो$सो हत्वा
'महामलछं चाणूरं निहतद्िषम् । यादवेभ्या दुदो प्रीति कंसस्येव तु पर्यतः ३४ जघान कंसं
त्पिपक्षथातिनं पितृद्विषं प्रादवलासमधेयम् । संस्थाप्य राज्ये हारेरुध्रसेनं सांदीपिनं काशयस-
पहगतो यः ३५ बिंद्यामवाप्य सकळा दृत्वा पुंघचन महासुनेः । साग्रजो5थ जगामाश्य मथुरा
योडवीं पुरीख ३६ हत्वा निशुभं नरकं महासातेः कृत्वा सुघोर॑ कदूनं जनार्दन: । ररक्षं
'विशझान्सुनिवीरसंघान्देवांश्व स्वान जगतो जगत्पातः ३७ स पष भगवान्विष्णुरय दृ्षो
गोपास बिस्मय उत्पन्न कारेता झाला २५. ज्या महामाते हरीने इंद्र महावृष्टि करूं लागला
असलां उग्र पोरुषाने घर्बतास उचठून घरून इंद्राचे सामर्थ्य कुंठित केळें च सर्व गोकु-
'कासह गोप व गोपी यांस आनंद दिला २६, जो इश्वर गोपींच्या ददृदयांत यथेच्छ क्रीडा
करीत रहातो, जो हा मायामानुषदेहवान् केशव गोपींच्या मुखांचा स्वाद घेऊन अधर-
सान करीत रावीं एकातांत सुखाने हायन करतो, जो कामी त्याचेळीं त्या गोपींच्या हद
यांत कांताधेरपळव पीत राहतांर७,२८, अक्रसनें बोलाविल्यामुळें त्याच्याबसबर जाणारं
जो हारेच त्याच्याकडून जळांत शिरून नागलोकीं पूजिला गेला २९. (६ तो मळा आज
साक्षात् दिसळा आहे. ) त्यानंतर पुढें जाणास तो हा बलाढ्य जनार्दन हारे मागामध्यें
बलात्काराने उग्र रजकास मारून व घस््र हरण करून रामासह मथुरानगरींत यथेष्ट
बज्लिरळा ३०. तेथील माळ्यापासून पुष्कळ पुष्षे घेऊन च त्याला फार मोठा वर देऊनं
कुव्जेपासून आतिशय सुवासिक उटी धेऊन व तिचे रूप सर्वोत्कृष्ट करून ( तो देव पुढे
गेला ) ३१. त्या देवानं चाप घेऊन व त्या महा धनुष्याला मध्यं तोडून कल्पांतींच्या जल>
दाप्रमाणं मोठा सिंहनाद् केला २२. त्यानंतर इश्वर केशव घोर व आते उग्ररूष गजाला
मारून व त्याचा दांत हातांत उपट्न घेऊन कंसाला उग्र भय देत रंगभूमींत बहुरूपी
नृत्य करूं ढळागला ३३. ज्यानें शत्रंस मारढठ॑ आहे अशा चाणूरसंत्तक महामछास कंसाच्या
समक्षे मारून यादुबांस मोठा संतोष दिला ३४. रिपुपक्षाचा घात करणाऱ्या ब साक्षात
पित्याशींही घेर करणाथ्या यादवनांवाच्या कंसाला मारून ज्यानें राज्यावर उग्रसेनाची
स्थापना केठी, नंतर काशीच्या सांदीपनी जाह्मणापाशीं जाऊन सब विद्या संपादन
केली, त्या महामुनीच्या पुत्राला मत्यूपासून सोडवून परत आणून दिलें आणि त्यानंतर
अग्रजासह जो तत्काल यादवांच्या मथ्रापुरीस गेला ३६, ज्या महामाते जगत्पाते जना-
दूनानें निशुंभ नरकास मारून व आति घोर कदून करून जगांतील विप्र, मुनिवीरांचा
>६
आ ४७५...
२८२ महषिंव्यासप्रणीतं श्राहारिवंशप्रार्ण । [ अध्याय
जनार्दन: । कुतकृत्योस्मि संजातो सायुज्यं प्राप्वाहनस् ३८ येन दृष्टो हार: साक्षात्तस्य
खुक्तिः करे स्थिता । सोयमेष हारः साक्षात्मत्यक्षमिह वर्तते ३९ नूनं जन्मान्तरे पर्व
धर्मः संतित एव मे । यस्य पाकः ससुत्पक्षो येनासी हृद्यते मया ४० सर्वथा पुण्यवानास्म
नष्टसंसारबन्धनः । किमस्मे दायते वस्तु किं नु वक्ष्यामि सांप्रतम । कारष्ये किमहं विष्णो
वद्स्वाय यथेप्सितस ४१ वैशंपायन उवाच ॥ इत्युकतवा विस्तरं नादं ननर्द बहुशस्तदा ।
जहास विकूतं भ्रूयो ननत विशिताशनः ४२ नसो नमो हरे कृष्ण यादवेश्वर केशव ।
प्रत्यक्ष च हरेस्तज्र ननर्त विविध तप ४३ | ३५९१९ ] इति श्रीमहाभारते खिलेषु हारवशे
भाविष्यपर्वणि केलासयाचरायां घण्टाकर्णस्तृतिर्नाम द्यशीतितमोध्यायः ॥ ८२ ॥
वेशंपायन उवाच ॥ विहस्य विकुतं शझूयः प्रनृत्य च यथाबठन । बाह्मणस्य हतस्याथ
शवमादाय सत्वरः १ हिधा कृत्य महाघोरं पिशित केशशाड़लम । ततः खंडे समादाय
आदिरभ्युक्ष्य यन्नतः २ निघाय पात्रे सुझुभे नमस्कृत्य जनार्दनस । इदं प्रोवाच देवेशं
भांजालेः प्रणतः स्थितः ३ गृहाण मे जगक्षाथ भक्ष्यं योग्यं तव प्रभो । भवाददोर्जगन्नाथ
आह्यं सर्वात्मना हरे ४ भक्तिनम्रा वयं विष्णो नात्र कार्या विचारणा । दत्त यक्काक्तेनभ्रेण
आह्यं तत्त्वामिना हरे ५ नवं हुसस्कृतं भक्ष्यं बहण्यं शावमुत्तमम् । अस्माके पिद्रिताशानां
शाखे नियतमेव हि ६ तस्साइग॒हाण भगवन्यादे दोंषो न विद्यते । इत्युक्त्वा विकृत भयो
संघ च सर्व देव यांस संतुष्ट केळें ३७, तो हा जनादेन भगवान् विष्णु आज मीं पाहिला.
मी कृतकृत्य झाला आहे. मला आतां सायुज्य मिळालें आहे. ज्यानें हरीला साक्षात
पाहिलं आहे त्याच्या हातांत माक्ते स्थत असते. असो; तो हा साक्षात हारे आज येथें
माझ्यापुढे प्रत्यक्ष उभा आहे ३८.३९. खचित पर्वी जन्मांतरी मी मोठा धर्मसंचय केला
होता त्याचा हा परिपाक आज झाला आहे. त्यामुळें हा मळा दिसला ४०. मी कांहीं झालें
तरी मोठा पुण्यवान् आहें. माझें संसारबंधन नष्ट झाळें आहे. मजकडन याला कोणती
वस्तु दिळी जाणार ! मी आतां काय सांग ? हे विष्णो, आतां तझी जशी इच्छा असेल
तर्स मळा सांग ४९. वेशंपायन:--- अते बोलून त्यानें त्यावेळीं विस्तत नाद केला. तो
मांसाशन करणारा धंटाकण मोठ्याने खो, खो, खो, करून हसला व पन: पष्कळ नाचचं
लागला ४२. हे हरे, छृष्ण, हे यादुवेश्वर, हे केशव. तला नमस्कार असो; नमस्कार असो
असं बोठून हे राजा, तो हरीच्या समक्ष तेथे नानाप्रकारे नाचं लागला ४३. इति श्रीम ०
[से० हार० भाषे कला० घंटाकणंस्तातिनामक ब्यायश्ींवा अध्याय समाप्त झाला || ८२॥
वेशपायनः-- नतर फिरून विकूत हास्य करून व यथाशाक्ते नृत्य करून मारलेल्या
जाणारच शव सत्वर घेऊन व त्याचे दोन तुकडे करून त्यानें केसांनी यक्त महा घोर
मांस तयार कल. नंतर त्यांतील एक तुकडा धेऊन मोठ्या यत्नानें त्याच्यावर पाणी
शिंपडून, त शुभ पात्रांत ठेवून व जनादुनास नमस्कार करून, हात जोडन आति नग्न
झालेला ता दुंवेशास अस बोलला १-३. “ हे देवेशा, प्रभो, जगन्नाथा, मी अर्पण केलेलें
हे योग्य भक्ष्य हरे जगन्नाथा, तुमच्या सारख्यांनीं याचा सवे प्रकारे स्वीकार करावा ४.
ह वेष्णा, आही भक्तिनम्र झालां आहा. याविषयीं आपण कांहीं विचार करूं नये
हे हरे, भक्तीने नम्र झालेल्या भक्ताने अर्पण केलेलें सर्व कांहीं स्वामीनें घ्यावें ५ ( असा.
चि जक सि
निय्रम आहे. ) आह्मां मांसभक्षकांच्या शाखांत ताजें व उत्तम संस्कार केठेठें, जाह्मणाचें
८3 ] मविष्यपर्व । र्ट
बिहस्य स तु कामतः ७ दातुमेच्छत्तदा खण्डमस्पृश्यं तु शावस्य ह । ततः प्रीतो$भवत्तस्म
मनसा घूजयच्य तम् ८ अहा5स्य खेहकारुण्ये माय सर्वत्र वर्तते । इति संचिंत्क सनसा
भावाच यदुषगव* ९ अलसतन सवत्र पशाच [पाशतारशान । अस्पश्यं माहशेरेतट्रह्मण्यदा
वसुत्तमर १० जाहणः सवबथा पूज्या जन्ता भघमकाक्षेभिः । पिशाचा घोरकर्माणो यततन्ते
जेह्याहसने ११ न हन्तव्याः सदा विग्नास्ताद्धेसा नरकावहा । तस्मादस्पूृर्यसस्साभिर्नाच
कार्या विचारणा १२ भक्त्या प्रीतोइस्मि भड ते मनोनिर्मळता यया । मनः शुद्धि यदापक्नं
ततः प्रीतोडस्म सांसप १३ अस्मात्संकीतंनाच्छश्कच्छद्ध हह करणं तव । अतीव भनसा
प्रीत इत्युकतवा भगवान्हारेः १४ पस्प्शांगं तदा दिष्णुः पिज्लाचस्याथ सर्वतः । करेणमृदुना
देवः पापान्निमोंचयद्धारिः १५ ततस्तस्याभवट्रपं कामरूपसमप्रभ्म । दार्घकचितकेशाढ्यो
दीर्घबाहु: सुलोचनः १६ ससांयालिः समनखः समवक्रः ससुज्ञसः । पद्माक्षः पद्मवर्णांभः
पद्वकेसरभूषण; १७ केयूरी चांगदी चेव कोडेोयवसमस्तदा । क्ञानवान्सत्वसंपद्चः साक्षादि-
न्वइबापरः १८ गन्धव इवगायंस्तु सिद्धः सिद्ध इव स्वयम् । साक्षात्स्पष्टं तदा विष्णोः करण
मूदुप्वकस १९ न नूनं ताही रूपमासीत्कालान्तरेष्वांपे । अद्यापे नेव सनयो लभन्ते
शव उत्तम भह्य हणून नियत केळे आहे ६. यास्तव हे भगवन्, जर कांहीं दोष नसला
तर तू यार्च ग्रहण कर. ' अस बांठून व पुनः विकुत हसून तो घंटाकण आपल्या
कामनेप्रमाणं त्याच वेळीं देवाला अस्पृश्य मांसखंड देण्याची इच्छा करू लागला. तेव्हां
त्यामुळें भगवान् संतुष्ट झाला. त्यानें मनाने त्याचें अभिनंदन केलें ७, ८. तो ह्मणाला
आहाहा, माझ्या ठिकाणीं याचें सवे वस्तुविषयीं स्नेहकारुण्य आहे, » अर्से मनानें चिंतन
करून यदुपुंगव उघड ह्मणाला, “ हे पिज्ाचा, हं मांसादहन करणाऱ्या, तं मळा नको.
कारण ब्राह्मणाचे उत्तम शवही माझ्या सारख्यांना अस्पृश्य आहे ९,१९०. धमाची आकांक्षा.
करणाऱ्या पुरुषांस ब्राह्मण सवंथा पूज्य आहे. धोर कर्मे करणारे पिशाच बह्महिंसा करण्या-
मध्ये नेहमीं तत्पर असतात ११. पण आ्राह्मंणांना कधींही मारूं नये. त्यांची हिसा'
नरकावह आहे. यास्तव आहझ्ांला हं मांस अस्पृष्य आहे. याविषयीं कांहीं विचार करूं
नकोस १२. मी तुझ्या भक्तीने प्रसनञ झाला आहे. तुझे कल्याण होदो. त्या भक्तीनॅच
मन निर्मळ होत असतें. हे मांसभक्षका, ज्याअर्थी तुक्ष॑ मन शुद्धीस प्राप्त झालें आहे
त्याअर्थी मी तुजवर प्रसन्न झालां आहे १३. या माझ्या संकोतनामुळें तुझें अंत:करण
नित्य शुद्ध झालें आहे. !? मनांतून आतिशय प्रस्न झालेला हरि त्यास असें बोलून १४
त्याच्या सर्व अंगभर तो विष्णु त्यावेळीं स्पर्श करता झाला. त्या हरिसंज्ञक देवानें मदु-
हस्ताने त्या पिशाचास स्पर्श करून पापापासून सोडविले १५. त्यासुळें त्याचे रूप
मद्नाच्या स्वरूपाप्रमाणे प्रभावान् झालं; त्याचे केस. लांब ब कुरळे झाले; बाहू लांब
झाले; नेत्र फारच सुंदर बनले १६७; त्याच्या हाताच्या अंगुलि एकसारख्या झाल्या; नहा
समप्रमाण झालीं; तोंड वाकडे होतें तें सम झालं; नांक उंच व सरळ झाल; नेत्र कम-
लासारखे बनले; त्याची अंगकांते कमलवर्ण झाली; त्याचीं भूषणें कमलकेसराप्रमाणें
पिवळो बनलीं १७. ज्याच्या हातांत बाहुभूषणें आहेत, कडीं आहेत व ज्यानें रेशमी वस्त्र
नेसले आहे, असा तो पिशाच ज्ञानवान, धेर्यसंपक्न व साक्षात् दुसऱ्या इंद्रासारखाच
होता १८. गंधर्वाप्रमाणें गायन करणारा तो स्वतः सिद्धाप्रमाणें सिद्ध झाला. कारण
व्य्ट्प सहधषिन्यासप्रणीतं श्री हारिवेशपुराण । _ अज्याय£
ताहशं वघुः २० कृत्वा सुबहुशी घोरं तपः परमदारूणर । यच्च ढब्थे तदा तेन पिशाचेन
सूपोत्तम २१२ को नु नाम जगन्नाथमाभरितः सीदते नृप ! स हि सर्वच कल्याणो यो ह. नित्यं
जनार्दैनर् २२ ध्यायन्पठ्यजपन्वापे तस्य किं नास्ति बूपते । ततः प्रोबाच भगवान स्थित
कासमिवापरस् २३ अक्षयः£ स्वर्भवासस्ते यावदिन्दो वसिष्यांते । तावल्स्वर्गी भवानस्तु
शासनान्मस नान्यतः २० नघघे हाके ततः स्वर्गात्सायूज्य समम गच्छतु । योञ्यं भ्राता तव
स्वग यावादन्दा भचत्तदा २५ वरे वरय भड ते यस्ते मनासि वर्तते । दातास्म सवे सर्वत्र
नात्र काया [बंचारणा २६ घंठाकण उवाच ॥ यश्वेमं सामं देंब संस्मराश्नियतात्मवात ।
भाक्तिस्तस्याचळा देव त्वाये भ्रूयाज्जनार्दत २७ मनः शुक्धिर्भवेत्तस्य मा भत्कळुषता हर ॥
कालुष्यं मनसस्तस्य समा भूदेष घरो मम २८ एवमात्त्विति देवेश; स्वर्ग गच्छाते केदाव: |
इन्दातिथिभेंबानस्तु त्वां प्रतीक्ष्य हारेः स्थितः २९ इत्यक्त्वा भगवाच कृष्ण उत्थाप्य आहण
तदा । तेन स्तुता जगन्षाथः पूजांथेत्वा च तं दविजम् ३० ब्तो विसिज्य गोविन्दस्तस्माह शा-
डुपागसत् , यत्र ते सुनय: सिद्धा अभिहोऊसमन्कळिता; २३९ स च स्वगी ततः स्वर्गमाज्ञया'
केशवस्य ह । तस्मात्पठ सदा राजत् मनःशुद्धि यदीच्छसि । मनश्चव शुद्ध॑ भडाति पठतस्ते
जगत्पते ३२ [ ३९५१ ] इति श्रीमहाभारते [खिलेषु हारवंश्षे भविष्यपर्वाणे घण्टाकर्णभाक्ते-
ध्रदानं नाम व्यश्ातितमो ध्याय:॥ ८२ ॥
त्यावळ. विष्णूच्या हस्तानं त्याला साक्षत् मदु स्पर्श केला होता ९९, खरोखर भगवानाचें
तसळ रूप कालातराहा नव्हतं. तसलं रूप मुनींना अद्यापि पहावयास मिळत नाहीं
हे उत्तम राजा, पुष्कळ, परम दारुण व घोर तप करून त्य पिश्ञाचानें पाहिलेले, तं शरीर
अयाप काणाला दूतठल. नाही २०,२१. राजन, जगन्नाथाचा आश्रय केठेला कोणता'
पुरुष कुश भोगतो ! ( कोणी, नाहीं. ) कारण तो. नित्य कल्याण आहे. जो जनार्ईनाचें
नित्य ध्यान करता, त्याच्या कोतंनरूप शाख्रांचा पाठ करतो व त्याच्या नामाचा
जप करता त्याला काय [मेळत, नाहीं. ? त्यानंतर साक्षात् कामाप्रमाणें स्थित: असलेल्या
त्याठा भगकान ह्मणाला, “ माझ्या शासनाने तुला अक्षय स्वर्गवास घडो. जॉवर
इंद्र स्वगात राहाल. तावर तू स्वगवासी हो २२-२४. त्यानंतर इंद्र नश्झाळा असतां माझ्या
सायुज्यास प्राप्त हा. हा जो तुझा आता; आहे तो. इंद्र असे तों स्वर्गवान. होवो. हे
बटाकणा, तुस कल्याण; होवो. तुझ्या मनांत जे. असेठ ते वररूपानें मागन वे.
ग छडा सवसवत्र दूईन. याविषयी तूंकांही विचारकरूं नकोस २५, १६. घंटाक्तर्ण:-- हे
दुवा, जा पुरुष चित्ताचे, नियमन करून या, आमच्या समागभाचें स्मरण करील
घ्याचा मार्त, हे जनादंना,, तुझ्या ठायी अचल होवो. २७. हे हरे. त्याच्या:
मनाचा झाद्धि हावा. त्याच्या मनामध्ये कळुषता कधींही न, येक्को. त्याच्या:
मनाठा काठुष्य न स्पश करो; हाच. माझा इष्ट वर आहे. २८. तेव्हां देवेश केशव
हणाला, बर; असं हावा, तूं. आतां स्वर्गास जा. इंद्राचा आतोथे हो. तो हरि तही:
वाट पहात बसला आहे. !! असें बोलन भगवानाने त्या ब्रह्मवच््याला तत्काल. तंथन उठ-
विळू. नंतर त्याच्याकडून पूजा व स्ताते, केली गेळेला भगवान्, गाविंद त्याचें विसर्जन:
क्क
करून त्या देशांतन निघाला आणि जेथेंते सद्ध आमहात्रयक्त. मना हात. तथ, |
की
जाला २९--२१,. तो स्वगप्राष्ष, करून घेणारा; पिशाःचही केशवाच्या आजेनं.स्वंगास,
८] - ____>___ भविष्यपर्व । | र्ट्य्ड
वेदेपायन उवाच ॥ ततः स भगवान्विष्णुखुनिभ्यस्तत्वमादितः । कथयामास यदूवृत्तं
पिश्ााचस्य महात्मनः १ तच्छुत्वा सनयः सर्वे विस्मयं परमं गताः । अहोस्य कर्मग: पाक-
स्तव संदर्दानादाते २ अ्चितो मनिभिः सर्वे: प्रातः प्रीतिम्ता प्रिय: । ततः प्रभाते विमले
सूर्य चाभ्युड्िते साते ३ आरुद्य गरुडं विष्णुयंयो केलाससुत्तमम् । भवद्विस्तच गन्तव्यामे-
त्युकत्वा छानेसत्तमानू ४ यत्र विश्वेश्वराः सिद्धास्तपस्यन्ति यतवता; । यत्र वेश्रवणः साक्षा .
दुपास्ते दांकरं शिवस् ५ यत्र तन्मानसं नास सरा हंसालयं महत । यत्र भंगीरिटिर्दवसुपास्ते
शंकर शिवम् ६ गाणपत्यमवाप्याथ हरपार्श्वचरः सदा । यत्र सिंहावराहाश्व द्विपद्दी पिमगेः
सह ७५ कीडन्ति बन्यरतयः परस्पराहेते रताः । यत्न नयः ससुत्पक्षा गेंगायाः सागरं गमा; ८
यत्र विश्वेश्वरः शंसझरच्छिसद्रह्मणः शिरः । यत्रोत्पत्ना महावेत्रा भूतानां दण्डतां ययुः ९
उमया यत्र साहितः शंकरो नीललोहितः । कार्षमिः प्रार्थित; पर्वे द्दो यत्र गिर; सुतास १०
दोकराय जगसद्धाचरे शिवाय जगतापते । यत्र लभे हारश्वकसुपास्य बहुभिर्दिमेः ५१ पुष्करेः
दातपत्नंशव नभेण च जगत्पतिम । सहां यत्र समाश्रित्य कीडन्ते सिद्धकिन्नराः १२ मिंयामिः
सह मोदन्ते पिंबस्ते मधु चात्तमम् । यमुद्धत्य भुजेः सर्वे: पोलस्त्यो विरराम ह १३ तमा-
गेला. यास्तव, हे राजन्, मन:शुद्धीची जर तुला इच्छा असली तर हरीच्या या चरि-
न्नाचा नित्य पाठ कर. हणजे हे जगत्पते, त्याचा पाठ करणाऱ्या तुझें मन शुद्ध होईल १२.
हाते श्रीमहा० खि० हरि० भावि० घंटाकरणमुक्तिप्रदाननामक ञ्यायशींवा अध्याय समाप्त
झाला ॥ ८३ ॥ | |
वैशंपायन:-- त्यानंतर त्या भगवान् विष्णूने माहात्म्या पिशाचाचे घडलेले उत्त
प्रथमपासून मुनींना सांगितळें १. तें ऐकून सवे माने आतिशय विस्मित झाले. “ अहाहा!
भगवाना, तुझ्या दर्शनामुळं याच्या कर्माचा पाक काते चमत्कारिक झाला हा ! :> ९.
असें बोळून त्या सवे मुनींनी प्रातिमानांचा प्रिय अज्ञा त्या भगवानाची पूजा केली.
त्यानंतर दुसऱ्या दिवशीं सकाळीं स्वच्छ उजाडून सूर्याचा उद्य झाला असतां त्रिष्पा गरु-
डावर आरूढ होऊन व तुझीही तेथें जावें असं उत्तम. मुनींना सांगून तो स्वतः उत्कृष्ट
केळासास गेठा ३,४. जेथें विश्वाचे साक्षात् ईश्वरच असें सिद्ध नियत नतसंपत्न होऊन तफ
करात असतात, जेथें साक्षात् विश्रवणपुत्र कल्याणरूप श्षिवाची उपासना करतो... जथे
हंसांचें मोठें घरच, असें मानस नांवाचें सरोवर आहे, नथें गणपतित्वास्ष प्राप्त होऊन
सरा हराच्या बरोबर जाणारा भुंगीरीटि गण कल्यापपमय शंकराची उपासना करीक्त
असतो, जेथें सिंह, वराह इत्याद क्रूर व बन्यं पदार्थोवर निर्वाह करणारे पशु हत्ती,
चित्ते व हरणें यांच्याशी परस्परांच्या हितामध्यें र्त होऊन क्रीडा कारेतात, जथे साग-
रास जाऊन मिळणाऱ्या गंगादे नद्या उत्पन्न झाल्या आहेत, जेथें विश्वेश्वर शेभुनें ब्हझ्-
दूवाचें पांचवें मस्तक तोडले, जेथें उत्पन्न झालेळे महावेत्र ( मोठाले वेत ) भूतांच्या दंड-
तेस प्राप्त होतात ५,९. जेथें उभ्नेसह नीळलोहित हंंकर वास करतो, जेथे कषींनीं प्मर्थना
केळी असतां पूर्वी हिमालयपर्वतानें आपली कन्या हे पथ्वीपते, जगद्धांत्या. कल्याणमय
शंकराला दिली. जेथें पुष्कळ दिवस कमल, शतपत्रे वेत्र यांनीं उपासना केल्यावर जग-
त्पति विष्णूला चक्र मिळाळें ९०-१२. जेथें सिद्ध कव किन्नर गुहांचा आश्रय करून
आपल्या - प्रियांसहवतमान आनंदित होतात व उत्तम मद्य ग्राशन करितात, ज्याळा/
० हा सलत. .
२८६ महषिंब्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशप्राणं । [ अध्याय
रुह महादीलं देवकानन्दनो हारेः । मानसस्यात्तरं तारं जगाम यदुनन्दनः १९ तपश्वर्ठे
कल हारावष्णुः सवश्वरः दाव: । जां चारा जगक्षाथां मानुष वबपुरास्थतः १५ तपसे
धृताचत्तस्तु शुची भुमादुपाविरात । अवरूह्य ततो यानाद्वरुडाहेदसामतात १६ हादशाब्द
तपश्वतु सनो द्धे ततो हार: । फाल्खनेन तु मासेंन समारंभे जगत्पातेः १७ शाकभक्षः
कृतजपो वेदाध्ययनतत्परः । किमाहेश्य जगन्नाथस्तपश्वरति मानवः १८ तं न विद्यो यथा-
कार्म दुज्ञयेश्वराचेन्तनात् । तपस्त्यात तदा विष्णी पवते भतसावते १९ गरुडः कश्यपसुत
इन्धनांने ससाचिनोत् । होमार्थे बासुदेवःश्य चरतस्तप उत्तमख २० चक्रराजो5थ पुष्पाणि
संचिनाातिे तदा हरेः । दिक्ष सबांसु सर्वत्र ररक्ष जलद्स्तदा २१ खडूग आहत्य यक्षेन
कुशान्छवहुरास्तदा । गदा कांमांदका चव पारचया चकार ह २२ धनुःप्रवरमत्युत्र॑ शा
दानवभीषणरू । स्थितं हि प्रतस्तस्य यथेष्टं भत्यवत्स्वयस २३ जुहोते भगवान्विष्णुरेधो-
भिबहु[भेः सदा । आज्याद्भिस्तदा हव्यराभे संपूज्य माधव; २४ सप्तार्चिषः समाषह्तें
यच समस्तव्यस्ततः कृती । एकस्मक्षेकदा मासे सुंजानो नियतात्मवान् २५ द्िताये त्वथप-
याये थुंजनकन केशवः । एकस्मन्वत्सरे सुंजंस्तथेथेकेन कनचचित २६ समाप्य तत्तपः
सर्वसेवमेव जगत्पातः । द्वादशाब्दे तथा पर्णे ऊनमासे जगत्पातेः २७ जुद्दन्नाभें समाध्याय-
आपल्या सव भुजांनीं वर उचलून पॉलस्त्य ( रावण ) विराम पावला ( थकला ) १३
त्या महा शेलावर चढून देवकीनंदून, हरि, यदनंदून मानससरोवराच्या उत्तर तीरास
गेला १४. तेथ तप करण्याकारितां कल्याणमय सवेश्वर, हारे, विष्णु, जगन्नाथ, मानुष-
शरीर धारण करून जटावान् व चीर नेसणारा झाला १५. तपाविषयीं ज्यानें हढनिश्वय
कुळा आहे असा तां वेद्तुल्य गरुडवाहनांवरून खालीं उतरून शुचि ममामध्यें बसला
हर्राने बारावर्षे तष करण्याचा निश्चय केला होता. त्या जगत्पतीनें फाल्गुनमाहेन्यापासून
तपाला आरंभ केला १६,१७, नुस्ती शाक भक्षण करून जप करणारा तो भगवान वेदा-
ध्ययनांत तत्पर झाला. तो जगन्नाथ मानवाप्रमाणें कोणत्या उद्देशाने तप करतो तें
आह्मांला कांहीं कळत नाही. कारण आपल्या कामनेप्रमाणें इश्वराचा संकल्प दर्जय
असतो. असों, भूतांनीं ज्याचें सेवन केळे आहे अशा पर्वतावर त्यावेळीं विष्या तप करूं
लागला असतां १८,१९, उत्तम तपश्वरण करणाऱ्या वासुदेवाच्या होमाकारतां कर्यपपूत्र
गरुड इंधने ( लाकडे ) गोळा करता झाला २०. उत्कृष्ट चक्र त्यावेळीं हरीच्या पञेकास्तां
पुष्पे आणं लागलें. शंखानं त्याचेंसदा सव दिशांमध्ये रक्षण केलं २१. खड्ग मोठ्या यत्नानें
पृष्कळ दर्भ आणतं झालं. कोमोद्की गदेनें त्याची परस्चिर्या केळी २२. दानबांस भयंकर
वाटणारे व धनृष्यांतील श्रेष्ठ शाडग धनुष्य त्यांच्या पुढें स्वत: भृत्याप्रमाणें इच्छानुरूप
सेवा करण्यासाठीं उभे राहेल २३. नंतर भगवान् विष्णु माधव आज्यादि हव्यांनीं अग्नीचे
पूजन करून पुष्कळ समिधांनीं सदा हवन केलें. अग्नीच्या हवनाची समाप्ति समस्त व
व्यस्त आहुतींलीं त्या कुशल देवाने केळी. ज्याचें चित्त व शरीर नियमित आहे असा तो
एका महिन्यांत एकदा भोजन करीत असे २४,२५. याप्रमाणे अनष्ठानाचा एक पर्याय संपला
असतां तो दुसऱ्या पयायाचे वेळीं प्राते अयनांत ( ह्मणजे दर सहा माहिन्यांनीं ) एकदा
भोजन करूं लागला. पुढें एका वर्षांत कांणत्या तरी एकाच अयंनांत भोजन करण्याचा
निश्चय त्यानें केला २६. याप्रमाणेच तं सव तप संपवून बारावें वर्ष पुरें व्हावयास एकच.
८५] -___ भविष्यपर्व । २८७
न्पठन्सत्र जनादन: । आरण्यक पठान्वष्णुः साक्षात्सवेश्वरो हॉरः । आस्ते ध्यानपरस्तत्र
पठन्पणवसुत्तमस् २८ [ ३९७९ ] इति भ्रीमहाभारते खिले० हारे० भविष्य० केलास-
यात्रार्या कृष्णतपोवणनं नाम चतुरशशाततसो$ध्याय: ॥ ८४ ॥
बेशपायन उवाच ॥ तत इन्द: स्वयं तत्र आरुह्य गजभुत्तमर । दष सर्वेश्वरं विष्णु
तपस्यन्त समाययी १ ततो यमस्तु भगवानारुह्य महिषं वरम् । किंकरेश्व स्वयं साक्षादा-
यया नगमुत्तमस् २ प्रचेता हसमारुह्य वारुणेश्व समान्वितः । श्वेतच्छत्रसमायक्तः श्वेतव्य-
जनवाजतः ३ ययोकलासादशखरंतंटुंकेशवमंजसा । अन्येच[ापे तथा देवा आदित्या वस-
वस्तथा ४ रुद्वाश्वेव तथा राजन्दष्ठं केशवमाययुः । सिद्धाश्व मनयश्येव गन्पर्वा यक्षाकि-
न्राः ५ सरवांश्वाप्सरसो . राजचरृत्यगीताविशारदाः । ततो देवगणाः सर्वे केलासं
समपद्यधत ६ पवेतो नारदश्वेव तथा$न्ये मानिसत्तमाः । विस्मयास्थतलोठाक्षाः
सवेद्वगणासर्तथा ७ आश्वयें खलु पश्यध्व न भतं न भविष्यति । योगिध्येयः स्वयं
कृष्णा यत्तप्यांते युरुः स्वयम ॥ कोन्वच्तर समयो भूयादिति ते मेनिरेगणाः ८ ततः
ससाप्ते सकले जगत्पतेत्रेते समूळे सकलेश्वर:ः शदिवः । वष हारे लोकहितोषेणं प्रथुं
ययां भवबान्या सह भूतसंघेः ९ सारच कुबेरेण सशह्यकेन सख्या प्रियेण प्रभुरीश्वरः
दावः । स्वयं जटा भूतांपिशाचसंवृतः शरा च खडगी शाशिखण्डरेखरः १० करेण
04 आ
'मभ्रत्सहदभकाण्डका करण साक्षाद्परण दापकाम । अन्यथंन निभन्महता साडाडेमां शलळं
क्ल,
माहेंना राहेला असतां तो जगत्पाते जनादन अग्नीमध्ये हवन करीत, उत्तम प्रकारें ध्यान
करीत, मंत्रपाठ करीत, आरण्यकाची आवृत्ति करीत, उत्तम प्रणवाचा उच्चार करीत, तो
साक्षात् सर्वेश्वर हारे तेथें ध्यानपरायण होऊन राहिळा २८. इति श्रीमहा. सि. हरि.
भावेष्य. केलासयात्रा, कृष्णतपोवर्णननामक चवऱ्यायशींवा अध्याय समाप्त झाला॥ ८४ ॥
वेशंपायन:-त्यानंतर स्वतः इंद्र उत्तम ऐरावतावर आरूढ होऊन तप करीत असलेल्या सर्वे-
श्वर विष्णूळा पाहण्याकारेतां आला. त्याच्या मागोमाग भगवान् यम आपल्या श्रेष्ठ माहिष
( रेडा ) वाहनावर आरूढ होऊन आपल्या सर्व दूतांसह साक्षात् स्वयं त्या उत्तम पर्वता-
वर आला. प्रचेता हंसावर आरूढ होऊन वारुणगणांसहवर्तमान केशवास साक्षात् पाहण्या-
साठीं केलासशिखरावर गेला. त्यावेळीं तो श्वेतछत्राने युक्त असून त्याचे भृत्य त्याच्यावर
श्वेतवर्ण पंख्यांनीं वारा घालीत होते. हे राजन् तसेच दुसरेही देव आदित्य, वसु २-४,
रद, इत्यादि सर्व केशवास पहावयास आले. सिद्ध, माने, गंधर्व, यक्ष किन्नर ५, नत्य
व गीत यांमध्ये आतिशय निपुण असलेल्या सवे अप्सरा व त्यांच्या मागोमाग सर्व देवगण
केलासास प्राप्त झाले ६. पर्वत, नारद, तसेच आणखी दसर मनिश्रेष्ठ तेथें आले, त्यांचे व
सव देवगणांचे नेत्र विस्मयानें लोळ होऊन राहिले ७. ते गण * अहो पूर्वी न झालेलें व
पुनः न होणार हें आश्वयं पहा. हा योग्यांचा ध्येय कृष्ण गुरु स्वतः तप करीत आहे
याचा त्यांत काय बरें उद्देश असावा ? ? असे ह्मणूं लागले ८. त्यानंतर जगत्पतीचे तं
सर्वे समूळ बत समाप्त झालें असतां सकलेश्वर शिव भवानी व भूतसमूह यांसह लोकांच्या
हिताची इच्छा करणाऱ्या प्रभु हरीस पहावयास आला ९. सखा व प्रिय असा जो गुह्यक-
युक्त कुबेर. त्याच्यासहवतंमान जटावान्, भूत--पिज्ञाच परिवेष्टित, शरयुक्त, व चंद्रशे-
क्क कळ
खर प्रभु इश्वर रिव. तेथें स्वतः आला १०. एका हातानें दर्भकुंडिका, दुसऱ्या हाताने
ट्ट महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारवदापषराणं । [ अध्याय$
व्य विभलसपरण बाहना ९१ यणान्स रुदाक्षकुतान्सडह्दहपजराभिरापंगलळताजसू) त: | बरा
जमसान!: प्रशञारन्दुदाखरा दषण युक्त सांसतंन राकर:ः, ९१२९ उभमास्तनदृद्वसमसांपताननस्तया-
समभमाशठष्यात पाडताधवर, । गंगांबाविक्षालठतचन्यराखरस्ता चाप वदे क्षिन्बहुशस्तदां
वृशच: ९२३ भस्पागरागरनुळापंतानना समहारगबस्धूजट सनातन! । झठारःकपाळः पारशा-
पभतरतदा नष्ट हार केराबमभ्ययाच्छव: ९४ यसाडइवरम्रत्य पुरूष महान्त डुरातन सांख्यनि-
चबस्धूर्टयः | यथ्याप दूवस्य गुणान्ससग्रास्तत्वाच्वतु!वशातमादुरक 9५ यमाहुरक पुरुष
'पुरातनं कणादनासानसज महश्वरम । दक्षस्य यज्ञ !वानहत्य या ब [बनारन दुबरानसुरा«
न्सनातनः १६ य बिदुभततत्वज्ञ भतडझा भतभावनस । वामद्ब विरूपाक्षमाहुस्तत्वावदा
जनाः ५७ महादेव सहस्राक्ष काळमातचतुछुजस | रुत्र रांदननामानमाहवश्वश्वर [रावर १८
ऑअप्रसमयमसनाधारसादुसाहत्द रा जनाः । तझ ससमपरांत त नागिन त्वाभवर्येसस १९ आहु-
[व्श्वश्वेर शान्त दावसाद सनातनस । तस्य सूतासा: सवा धराया: सकळा नृप ९०
भासरापो$ईनळो वाय: खं सयंत्रव तथा दशा । आझश्व यजमानश्व प्रकांतश्वबसष्टचा २१९
महादूंवां महायांगा गाराशा नाललाहत' 1 आादकता महाभता झूळलपाणशहमापातः ॥
दृष्टं विश्वेश्वर विष्णु भूतसंघेः ससायथरो २२ [ ४०२६ ] इति श्रांमहा० खिळे० हार? भाव
केलासयात्रायां शिवागमनकथनं नास पंचाशीतितमाझध्यायः 1 ८५॥
साक्षात दीपिका, तिसऱ्या हातानें मोठा डमरू व चवथ्या हाताने त्रिशूळ धारण कर-
णारा तों ११ रुद्राक्षकत गणांस धारण करणारा व जटांच्या योगानें ज्याची भात पाठ
च ताम्रवर्ण झाली आहे असा शंकर प्रभु चंद्रशेखर शुभ्र वषभानं ( नंदीनं ) युक्त विरा-
जमान होत्साता तेथें आला १२. उमेच्या स्तनसुग्मावर त्यानें आपलें मुख टेकठें होतें;
तिनें आलिंगन देऊन त्याच्या अधरोष्ठाला दंश केला होता. गंगच्या जलाने त्याचा
चंद्रशेखर प्रक्षाळेत झाला होता. व तो शिव तिळाही पुष्कळ वेळां पहात होता १६
त्याच्या मखास भस्मांगरागानें अनुलठेप केलेला होता. त्या सनातन देवाने महा सपाच्या
योगानें जटा बांधल्या होत्या. तो शिरःकपालांनीं अतिशय सुशोभित झाला हाता. ता
शिव अशा स्वरूपाने केशव हरीला पाहावयास आढळा १४. ज्याची हाषध्टि ज्ञानामध्ये
निबद्ध आहे असे सिद्ध ज्याला अग्न्य ( मुख्य ) महापुरुष व पुरातन हणतात, सांख्य-
सज्ञक दुसरे कित्येक विवेकी ज्या देवाचे समस्त गुण व तत्त्वे चोवीस आहेत असें हमण-
तात. ज्या कणादनामंक अज महेश्वरास एक पुराणपुरुष असें आणखी कांहीं हणतात,
जो सनातन देव दुक्षाच्या यज्ञाचा विध्वंस करून देव व असुर यांचाही नाश॒ करता
झाला १५,१६. व तत्त्वज्ञञजन ज्याला भूततत्त्व्ष, भूतेश, भतभावन, वामदेव, विरूपाक्ष,
इंत्यांदे हणतात १७. त्या शिवाला महादेव, सहस्राक्ष, कालमति, चतुभंज, रोदननामा :
रुद्र, व विश्वेश्वर असंही ते हणतात... १८. माहेश्वर ( शेव ) जन त्याला' प्रमाणांना -
गोचर न होणारा, कोणाचाही आधार न घेणारा, नग्न, उघड्या शरीराने इतस्ततः फिर-
णारा, नागभषण, अभ्रींसारखा तेजस्वी, विश्वेश्वर, शांत, शिव, सर्वोचें कारण, सनातन,
इत्यादि नांवें देतात. हे राजा, पुथिव्याद या सवे त्याच्या माति आहेत १९,२०. भाम, जल
. उआग्ने, वाय, आकाश, सूर्य, चंद्र, व यजमानं या आठ प्रकारची त्याची प्रक्ात आहे २१
महादेव, महायोगी, गिरीश, नीललोहित, आदिकर्ता, महाभता व झूलपाणे. उमापाते
४६ ] भविष्यपर्वे १ २८९
येशपायन उवॉर्च ॥ तस्याथ्र समंपद्यन्त भतसघाः संहखषेश: । घटाकणा : वेरूपाक्षः
कुंडंधार. समहहः १ दोघरामा दोघेडजो दोघंबाहुनिरंजनः । उरुनेत्रः शतसुख: दातभ्रीबः
शेतोद्रः २ कुण्डोद्री महात्रीवः स्थूलंजिही 'दिबाहुकः । पार्श्ववकः सिंहमुख उन्चतांसो
महाहलुः ३ त्रिबाहु: पंचबाहुश्व व्याघवक्क: सिताननः । एते चान्ये च बहवो दार्घास्या
'दौ्घलोचनाः ४ नृत्यस्तः प्रहसज्तश्र्व स्फोटयन्तः परस्परस् । तथान्ये घोररख्याश्व तथान्ये
'विकुतानना; ५ प्रेतभक्षाः प्रेतवाहा सांसशोणितभोजनाः । शवाानि सुबहुन्याशु भक्षेयन्त-
'स्ततस्ततः ६ पिबेन्तो रांधिरं घोरे खण्डयन्तः जवान्बंहून । कराला वितता दोर्घधसनिस्ता-
युसेतताः ७ नानाविधाः सुभाराश्व शूळाग्रपोतसाजषाः । शिरामालावताः केव्विदान्त्रपा-
शावपाशिताः ८ डिण्डिमेरटहासेश्व नाद्यन्तोवसन्धरास् । कपालिनो भेरवाश्व जटिला
सुण्डिनस्तथा ९ एवं बहुाविधा घोराः पिशाचा विकृताननाः । तथान्ये मुनिदीराञ्व
“ध्यायन्त: परंभेश्वरस् १० पठन्तो बेदवाक्यांतिं साडुभाने विविधानि च । छुण्डिकास्थकरा£
'केचित्केवित्छुशाविचीरिणः ११ कोपीनवसना: केच्चित्केचित्कार्पाससंवृताः । स्तुवन्तः शंकरं
भक्त्या स्तोचेम हिश्वरेस्तथा १२ एकत्र ते सुनिगणा अपरतञ्र गणास्तथा । अन्यच सिद्धग-
'्धवाः प्रेयाभे; सह संगताः ५३ दुत्यन्ति तृत्यकुदालळा गायान्त स्म च कन्यका: । विदया-
भूतांच्या संघांसह विश्वेश्वर विष्णूस पहावयास आला २२. इति श्रीमहा. ख्रि. हरि.
मंवि० केलासयात्रेंतीळ शिवागभनकथननामक पेचायशींवा अध्याय समाप्त झाला. ॥ ८५॥
वेशंपाथन:-- त्या देवाच्या पुढें सहस्रावधि भूतसंघ उत्पन्न झाले. घंटकर्ण, विरूपाक्ष,
'कुंडघार, समुद्ठह १, दीर्घरोसा, दोघभूज, दीघबाहु, निरंजन, उसुनेत्र, शतमुख, शतग्रीव,
जातोद्र, कुंडोद्र, महाग्रीव, स्थूडजिहू, हिवाहु, पार्श्ववस्र, िहसुख, उन्नतांस,
' झहाहन २,३, त्रबाहु, पंचबाहे, व्याघरवक्त्र, सितानन हे व असेच ढतरेही ज्यांची मुखं
'छांब आहेत व नेत्र दीर्घ आहेत असे भूतगण नाचत, हसत, एकमेकांस ओढीत, ढक-
'ठीत, देड ठोकीत, त्याच्यापुढे चालले होते. तसेच आणखी अनेक धोररूप, विक्राळ-
मुखसंपत्न ४,५, प्रेते खाणारे, प्रेतांस वाहणारे, मांस खाऊन रक्त पिणारे, मिळतील तेथें
सुष्कळ शवे तत्काळ भक्षण करणारे, घोर रक्त प्रिणारे, पुष्कळ शवांस तोडणारे, कठोर,
पुष्ट, दीर्घ धमनी व स्नायु यांनीं बांधले गेलेले ६,७, नाना प्रकारचे, आतिवीर, ज्यांनीं
'ुलाग्रांवरं मनुष्यांस टोंचून घेतलें आहे, जे शिरारूपी मालांनीं आवृत झाले आहेत असें
गण त्याच्याबरोबर होते. कित्येकांनी आपळे अवयव आंतड्यांच्या पाशांनीं आवळून
बांधळे होते ८. डिंडिम व अड्टहास यांच्या योगानें त्यांनीं पृथ्वीला नादेत करून साडले
होतें. त्या पिशाचगणांनीं गळ्यांत कपालमाला घातल्या होत्या. ते सवे भयंकर, जटावान्
अथवा मंडन केलेलं होते ९. अज्याप्रकारचे नानाविध, घोर व 'विक्राळमुसाचे पशाच
त्यांच्यांवरेबर आले होते. त्याचप्रमाणं परमश्वसचे ध्यान करणारे दुसरे मानेवार १०
सांग व विविध वेद्बाक्ये हमणणारे आह्मण, ज्यांच्या हातात कुड्का आहेत.
असें कित्येक, व॑ कित्येक कुश नेसलेले विरक्त तपस्वी होते ११. त्यांतील कित्येकांनी
कंगोट्या घोतल्या होत्या, कित्येकांनी कापसाची वस्त्रें गुंडाळठीं होतीं. तसेच कित्येक
माहेश्वर स्तो्नांनी मोठ्या भक्तीने शंकराची स्लाते करीत होते १२. शंकराच्या एक
बाजूस ते सर्व मुनिगण्ण व दु्रीकडे गण, व तिसरीकडे आपापल्या प्रियांसह रक्त.
ज्र
२९- सहपिंब्यासप्रणीतं श्रीहारवशापुराणं । [| अध्याय
धरास्तथान्यत्र स्तुवन्तः दुकरं शिवस् १४ ननूतुस्तस्य पुरतो गच्छन्तो$प्सरसां गणा: । एव-
मेंतेमहाघारेः पिजाचेभूताकित्नरेः १५ मुनिभिश्वेव प्रमथेः समं शर्व: समाययी । यत्र विश्वे-
श्वरो विष्णुस्तपस्तपे सुदारुणस् १६ यत्न ते लोकपालाख्व तिष्टान्ति स्म दिद्क्षया । उसया
लोकभाविन्या गंगया चन्द्दहेखरः १७ ससर्वलोकप्रभवो भवो विभझुर्जगटी च साक्षात्मणवा-
त्मक: कृती । दष्टं हरि विष्णुसुदारविकमो ययो यथेषं पिशिताशनेबृतः १८ [ ४०१९]
इोते श्रीम० खि० हॉरे० भावे० केलासयात्रायां मडादेवागमने षडशीतितमोध्याय:1। ८६॥
वेशांपायन उवाच ॥ एवं बहुविधेभूरवे:ः पिश्याचेरुरगेः सह । आगत्य भगवान्नद्वः शांकरो
वृषवाहन: ५ दद विष्णु देवेश तपन्ते तप उत्तमम् । जुह्वानमांभ्रे विधधिवडवव्येभध्येर्जग-
त्पातेस् < गरुडाहतकाष्ट तु जटिलं चीरवाससस । चक्रणानीतकुसुमं खड्गानीतकरां
तथा ३ गदाकृतससाचारं देवदेवं जनार्देनस । इन्दार्येदेवसंघेश्व वृत मनिगणेः सह ९
आचचेन्त्य सवभ्ूतानां ध्यायन्तं किमापे प्रथुद् । अवरुह्य वृषाच्छवो. भगवान भूतभाबनः ७५
ततः भात: प्रसक्ञात्सा ळळाटाक्ष उमापातेः । ततो भूतापेशाचाश्व राक्षसा मुद्यकास्तथा ६
सुनय्ये चिप्रवयांच्ञ जयदान्दे प्रचक्रिरेि। जय देव जगन्नाथ जय रूद्र जनार्दन ७ जय
बेष्णा हृषांकश नारायण परायण । जय €रूड पुरागात्मत् जयदेव हरेश्वर ८ आदिदेव
ऑर्किरशार्शिशिशशशशॉसिशिशिशिलससॉसॅसस्प्ण्िप्प् र...
गंधव उभे होते १३. एकत्र जमलेले नृत्यकुशल सिद्धादिक नाचत होते. कन्यका गात
होत्या. त्याचप्रमाणे तेथें विद्याधर शंकर शिवाची स्ताते करीत होते १४. त्या देवाच्या
पुढ जाणाऱ्या अप्हरांचे सध नाचत होते. सारांश, अशा प्रकारच्या महाघोर विश्ाचांसह व
भूव, कक्ष १५, साने, आणि प्रमथगण यांसह शव जेथें विश्वेश्वर विष्ण आतिशय भयंकर
"तप करांत हाता तर्थ आला १६. जेथ त्याला पाहण्याच्या इच्छेने ते सर्व ळोकपाल येऊन
उभ हाते तथच त| चंद्रशंखर उमा ब छोककर्त्री गंगा यांसह अला १७. मांसभक्षक पपिज्ा-
चाद्कांना आवृत झालेला सव लोकांचा जनक, विभु, जटावान् , कुशल, उत्तम पराक्रमी व
साक्षात् प्रणवात्मक भव ( शंकर ) हरीला पहावयास आठा १८. इाते श्रीमहा ० सि ० हरि०.
सावे कास महादेवाच्या आगभनाविष्यी श्ञायशींवा अध्याय समाप्त झाला. ॥ ८६॥
वेशपायन: --याप्रमाप्य नानाप्रकारचीं भूते, पिज्याचे, उरग यांसह वषभवाहन
सकर सुद सऊन उत्तम तप करण्याऱ्या, पवित्र हवनीय दब्यांनीं यथाशास्र अग्नीमध्ये हवन
करणाऱ्या देवश विष्णूस अवलोकन कारता झाडा १, २. त्याला लागणारी काष्ठें गरुड
आणून दुत हाता. त्यान जटा राखून लंगोटी नेसली होती. चक्र त्याला फळें आणन
दत हात. सडूग दभ अणून देत होते. गदा त्याची परिचर्या करीत होती. मानिगणा'सह
इद्राद दइवसघांनी आवुत झालेल्या त्या देवाधिदेव जनादनास शंकराने पाहिडे ३, ४
ता पु सन भूतास आचेत्य असलेल्या कोणत्याशा अनिर्वाच्य तत्त्वाचे ध्यान करीत
हाता. त्या पाहल्यावर ज्याच्या ठळाटावर नेत्र आहे असा भगवान उमापति आतेहय
सठुट्ट व प्रसन्नाचेच होऊन नंदावरून खालीं उतरला. तेव्हां भूतसंघ, ।पेज्ञाच राक्षस
उद्यक, मुन व जाझणवय जयजयकार करूं लागले. “ हे देवा, जगन्नाथा, तझा जय- |
जयकार असा. हे सुद्रा, जनादूना, तुझा [वजय असा ५-७. हे विष्णो हे हृषीकेशा,
नारायणा, परायणा, तुझा जयजयकार असो. हे पराणात्मन रद्रा, तुझा जयजयकार,
पेसा. ह दूवा, हे हरा, इश्वरा, तुझा विजय होवो ८ ह आद्दवा, हे शंकरा, हे जग- क
ढ७] भविष्यपव । न्स्ट
जगक्षाथ जय दोंकर भावन । जय कोस्तुभदाप्तांग जय भश्मविराजित ९ जय 'चकगदा-
पाणे जय झूलिंख्रिळोचन । जय मोक्तिकदीप्तांग जय नागाविभूषण १० इतिते. सनय£
सव प्रणामं चक्रेरे हारेख । तत उत्थाय भगवान्दृष्टवा देवमवस्थितक ११ वृषध्वर्ज विरू-
पाक्षं दकरं नींठळोवहेतस् । तता हृध्टमना विष्णुस्तुछाव हरमाश्वरस् ११ श्रीभगवाचुवांच ॥
नमस्ते शितिकण्ठाय नीलग्रीवाएय वेधसे । नमस्ते शोधचिषे अस्तु नमस्ते उपवासिने १३
नमस्ते सीढुषे अस्तु नमस्ते गादिने हर । नमस्ते विश्वतनये वृंषाय वृषरूपिणे ५९:
अमूताय 'च देवाय नमस्त$स्तु पिनाकिने । नमः: कुव्जार्य कूपाय दवाय किवर्हषपिणे १५
नमत्तुण्डाय तुछ्यायः नमस्तुटितुळाय. च । नस. शवाय शान्ताय गिरित्याय च ते. नम: १६
समो हराव हिम्राय नमो हरिहराय च । नमोः घोराय' घोराय' घोरघोरामप्रियाय च १७
नमो घण्टाय घण्टाय नमो घरटिघटाय च'। नमः शिवाय शान्ताय गिरींदशाय चते नमः १८
नमो. विरूपरूपाय पुराय पुरहा/रणे. । नस अआद्याय बीजोय शुचये$षटस्वरूपिणे १९ नम*
पिनाकहस्ताय नमः. झूलासिधा[रिणे. । नमः. खटूबांगहस्ताय नमस्ते कुतिवाससे २०
नमस्ते. देवदेवाय नम आकादामूर्तये । हय हाररूपाय नसस्ते तिग्मतेजसे २१
र क. कक
भक्तश्रियाय भक्ताय भक्तानां वरदा्यिन । नमास्तु सूर्तये देव जगन्मातिधराय च २९ नस-
नाथा, हे. कारणात्मनू, ज्याचें अंग. कास्तुभार्ने दीप्त झाळें आहे अशा! हे विष्णो, व. ज्याचें
अंग भस्मानें विराजित झालं आढे अशा हे शंभो, तुझां दोवांचाही जयजयकार असो ९..
हे 'चक्क-गदा-पाणे, व छूळधर त्रिळाचना, हे. मॉक्तिकदीप्तांग ( मोत्यांनीं ज्याचें. अंग,
दीप्त झालें आहे. ) व हे नागभूषण, तसा विजय. होवो 77 १०. असें बोलन त्या सर्व
मनीनीं हरीला प्रणाम केला. तेवहां शंकरदेव आला आहे असे. पाहून भगवान् उठडा. १९.
आणि वषध्वज, विरूपाक्ष, नीठळो'हित.,, शंकर, व इश्वर हरा'ची तो व्यापी देव दृश्टमनानें.
_ स्ताते करूं लागला १२. श्रीभागवान्ः-- तुज विषकंठास नमस्कार अतो.. नीलग्रीव व,
बेधा अशीं नांवें धारण करणाऱ्या तुछा. मी प्रणाम करतो. तुज दीतिमाना[स. नमस्कार.
अप्तो. उपवासी, मीहुष, व गदावान. अशाः तुला नमस्कार असो. हं हरा, विश्वमूर्ति,
घर्मरूप, व वुषस्वरूप अश्या तुठा मी वंदून करतो. १३,१६४. तुज अमूर्त. देवास,
नमस्कार अतो. पिनाक घनुष्य धारण करणारास मी. वंदून करतो. कुथ्ज, कृप, शिव,
शिवरूप अश्या दंंकराला माझा प्रणाम असो १५. त्या सवंभक्षक दवाला, त्या. संतुष्टाला
व त्या महा हिसकाळा नमस्कार असो. कल्याणमय,, शांत व पववतावर शयन करणाऱ्या!
तुला मीं प्रणाम करता १६. हर, हिप्र, हरिहर, घोर, अघोर, आते घोर व घाराफय
अशा तुठा मी. वंदन करता. १७. अघंट, घंट, घरिवट, शिव, शांत व निरश अशा
तुला नमस्कार असो १८. ज्याचें रूप विरूप आहे, अशा पुरसंज्ञक् देवाला, जिंपुरसंहा-
रकाला, आद्य बीजाला, शुचि देवाला, आठ स्वरूपांनीं यक्त असणाराला माझा. नमस्कार
असो १९. ज्याच्या हातात पिनाक आहे अशा. महादेवाला नमस्कार असो. झळ
व खड्ग यांस धारण करणारास नमस्कार असो. ज्याच्या हातांत खटूवांग आहे अशा
वृषभवाहनाळा मी वंदन करितो. गजःचर्म पॉरेधान करणारास मी नमस्कार करितो २०.
तुज. दुंवदेवांस नमस्कार असो; आकाश हीच ज्याची एक मूर्ति आहे. अश्शा तुला
न्य क
_ माझा प्रणाम असो. ज्याचें तेज तीईष्ण आहें अशा हाररूप हराला नमस्कार असतो १९९.
२९२ महषिंव्यासप्रणींतं श्रीहारिवशपराणे । [ अध्याय>
ख्वन्दाय देवाय सूर्याय च नसो नमः । नसः प्रधानडेवाय भूतानां पतये नसः २३ करा-
लाय च' सुंडाय विळताय कपदिने । अजाय च नमस्तुन्य थूतभावनभावन २४ नमास्तु
हारकेशाय [पंगलठाय तमा नसः |] नसर. नाषुहत्ताच नरुमार्हराय च २०५ हराय भात
रूपाय घोराणां नीतिदायिने । नसो दक्षसखघ्चाय भगनेत्राय हा रण २६ उमसापते नमस्तुभ्यं
'केलळासनिळयाय च । आदिदेवाय देवाय भवाय भवरूपिणे २७ नस; कपालहस्ताय मनो-
जमथनाय च । व्यंवकाय नमस्तुन्यं व्यक्षाय च शिवाय च २९८ वरदाय वबरण्याय नमस्ते
द्रशेंखर । नम इध्साय हविषे धुवाय च झु्याय च २९ नमस्ते छा ळेयुक्ताय नागपाश-
मियाय च । विरूपाय सुरूपाय सम्पानपियाच च ३० इसहयानरतये नित्यं जंयशब्दप्रियाय
प्व । खराभ्रियाय खर्वायखरायखररूपिणे ३१ भद्रभियाय भद्राय भद्ररूपधराय च । विरूपायः
सुरूपाय महाघोराय ते नमः ६२ घंटायघंटभरूषाय घटभूषणभाषेणे । तात्राय तात्रूपाय
तोघ्रूपाप्रेयाय च ६३३ नभाय नमरूपाय नझरूपाप्रियाय च । भ्रतावास नसस्ठृभ्यं
सर्वावास नसो नमः 5४ नमः सर्वात्मन तुभ्ये नसस्ते भातिदायक । नमस्ते वामदेवाय'
महादेवाय ते नसः ३५ ननु वाकस्तुतिर्या ते को५नु स्तोतुं भराक्लुयात । कस्य बा स्फुरते'
शिह्ला स्तुती स्तृतिमतां वर ३६ क्षमस्व भगवन्दव भक्तोइहं ब्राहि सां हर । सर्वांत्सन्सर्वभू-
ह क अजान
-२------ व.
हे देवा, ज्याला भक्त प्रिय आहेत, जो स्वतः भक्तांचा भक्त आहे, जो भक्तांना वर
देणारा आहे, ज्यानं जगतू हांच मर्ते धारण केळी आहे, अज्ञा तुज मूतमानाला
नमस्कार असो २२. चंद्र देवाला, व तुज सूयाला नमस्कार असो, नमस्कार असो.
प्रधान देवाला नमस्कार असो. भतपतीळा नमस्कार असो २६३, हे भतोत्पादूक प्रकृतीच्या
आश्रयभूत देवा, कराळ, मंड, विकत, कपदी व अज, अज्ञा तला नमस्कार असतो २९
किरण किवा इंद्रियें कॅसाप्रमाणें ज्याच्या स्वरूपांत अंतर्गत व बाहेरही पसरलेली आहेत
अशा तुळा नमस्कार असो, पिगठाला नमस्कार असो. हातांत अभीषु ( घोड्याचे लगाम )
घेऊन अजुंनारचे सारथ्य करणाऱ्यातुला व आतेशय संहारकास नमस्कार असो २५. भीतिरूप
हर, घोर प्राण्यास भयदुणारा, दुक्षाच्या यज्ञाचा ध्वंस करणारा, भग संहता अश तज
दुवाला नसस्कार असो २६. हे उमापते, कलासावर घर करून राहणाऱ्या तळा नमस्कार
असा. आदिंदुंव, प्रकाशमय, भव व मवरूपी अशा तुज शंकराला मी वंदून करतो. ज्याच्या
हातात कपाल आहे अशा मन्मथनाशकास नमस्कार असो. निनेज व शिव अशा तज वयंब-
काला नमस्कार असो २७, ९८. हे चंद्रशेवरा, वरद् व सेवनीय अश्या तला मी वंदन करतों
इंध्म, हावे, थव, व कुश एतद्वप तुला नमस्कार असो २९. तज शक्तियक्तास मी वंदन
करत. ज्याला नागपाश प्रिय आहेत व मद्यपानही प्रिय आहे अशा विरूप व सुरूप शंक-
राठा नमस्कार असो २०. ज्याची राते इ१मशानांत आहे, ज्याला जय हा शब्द प्रिय आहे
अद्या खरागरय, सव, तोक्ष्ण, व क्वरस्वरूप अशा देवाला मी प्रणाम करता ३१. भद्रप्रिय, भद्र
भद्गरूपधर, विरूप, सुरूप, व महाघोर अश्या तुला नमस्कार असो ३२. घंट, घंटभषण
पटरूपा भूषणांन भाषेत, तात, तोब्ररूप, तात्रूपाप्रेय ३३, नग्न, नग्रूप, नझरूपात्रेय
अशा हे भूतांच्या निवासस्थानभूत देवा, तुला नमस्कार असो. हेसर्वाधार, तुला मी वंदन
_ कारता ३४. तुज सवात्म्यास नमस्कार असो. हे ऐश्वर्यदायका, तला नमस्कार असो.
बामदवसजञक तुला नमस्कार असो. तुज महाद्ेवास नमस्कार असो ३५. खरोखर कोण-
८८] भावेष्यपव । ९
तेशा त्रांडि मा सततं हर ३७ रक्ष देव जगन्नाथ लोकान्सर्वात्मना हर । त्राहि भक्तान्सदा
देव भक्तांप्रेय सदा हर ३८ [ ४०५७ ] इाते श्रीम? खि० हरि० भाबिष्यपर्वाण केलठास-
याब्रायां बिष्णुकृतईश्वरस्तातर्नांम सप्ताशीतितमोा ध्याय:ः ॥ ८७ ।
बेशीपायन उबाच ।॥ ततो. वृषध्वजो देवः शूली साक्षादमापातेः । करं करण संस्पश्य
विष्णोश्वकधरस्य ह १ प्रोवाच भगवाव्रुदः केशवं गरुडध्वजस । श्रृण्षतां सर्वदेवानां
सुलीना भावितात्मनाभू २ किसिंदं देवडदेवेदा चक्रपाणे जनार्दन । तपश्चर्या किमर्थ ते प्रार्थना
तव का विभो ३ स्वयं विष्णुभवान्नित्यं तपसू्त्वं तपसा हरे । पुघार्थे यांदे ते देव तपश्चर्या
जनार्दुन ४ पुळी दत्तो सया देव पर्वसेव जगत्पते । श्वणु तजापि भगवन्कारणं कारणात्मक ५
. तपश्रवतु मरचाडह कुंताश्वत्कारणाझर | वषायुन महाधार पुरा ळृतयगे तदा ६८ भवबाना तत्र
से देव पारंचतु तदाभवत् । पित्रा नियक्ता देवेश उमेषा वरवार्णिनी ७ भीत इंदरस्तदा देव मारं
माँ प्रेषयत्तदा । मधुना सह संयुक्तो मारो मामागतस्तदा ८ लक्ष्यं मामकरोत्ततर बाणस्य मेषि-
तस्य ह । एषा मां संवते तत्र दानात्पुष्पादिनां हरे ९ ततः कुद्धोहमभवं इप्वा समारं तथापि
धस । कुध्ययतो सस देवेश नेत्रादभिः पपात ह १० सो5यमशझिस्तदा मारं भस्मसात्कृतवान्हरे ।
अचिन्तयंतदा विष्णो शक्स्येतव्विकीषिंतर ११ ततः प्रभाते देवेश दया ते प्राते वर्तते ।
तीही वाणी तुझ्या स्तातिरूप आहे. तुझी स्ताति करण्यास कोण समर्थ होणार आहे? हे
स्तृतिमानांतील श्रेष्ठा, कोणाची गिह्ला तुझी स्तृति करण्यास प्रवृत्त तरी होणार आहे? ३६.
हे भवन, हेदेव, मी तुझा भक्त आहें. हे हरा, माझें रक्षण कर. हे सर्वात्मन्, हे सर्व भतेश,
हे हर, माझें सतत ञ्राण कर ३७. हे देवा, जगन्नाथा, हरा, लोकांचे सर्वप्रकारे रक्षण कर. हे
भक्तांस प्रिय असलेल्या हर देवा, भक्तांचे सदा सतत रक्षण कर ३८. हाते श्रीमहा. सि 9 हरि.
भविष्य. केळास. विष्गुऊत इंश्व (स्तृतिनामक सत्यायशीवा अध्याय समाप्त झाला॥ ८७. ॥
वेशंपायन:- त्यानंतर वषध्वज, शूळी, साक्षात् उमापाते चक्रधर विष्णच्या हातास
आपल्या हस्ताने स्पश॥| करून ९ त्यानंतर तो भगवान् रुद्र गरुडध्वज, सवे देव व ज्य़ांना
आत्मसाक्षात्कार झाला आहे असे साने ऐकत असतांना, केशवास हणाला, “ हे देवदे-
वेश, चक्रपाणे, जनादन, हें काय ? तुझी ही तपश्चर्या कश्या करितां आहे ? हे विभो,
तक्ी इच्छा काय आहे ? २-३. तं स्वतः नित्य विष्ण आहेस. हे हरे, तंच तपरूयांचें तप
आहेस. हे जनादंना, तुझी ही तपश्चया पुत्राकरितां जर असेल तर हे जगत्पते, मी तुळा
तो पृवीच दिळा आहे. हे कारणात्मक देवा, त्याचेंही कारण तं ऐक ४-५. हे हरे, प्रवी
कुतयगामध्यें मी कांहीं कारणाने तप करण्यास प्रवृत्त झालो. मी तें. महाघोर तप दुशसहस्र
वर्षे केळं ६. त्यावेळीं हे देवा, वराची इच्छा करणारी ही पार्वती उमा, तिच्या पित्याने तिला
त्या कामांत नियुक्त केल्यामुळें तेथें माझी परिचर्या करू लागली ७. त्याचवेळी भयभीत झाले-
ल्या इंद्राने मजकडे मदनाला पाठविलें. तेव्हां वसंतासहवर्तमान तो मार मजकडे आला.
त्यानें सोडलेल्या आपल्या बाणाचें लहूय मला केलें. हे हरे, ही गौरी मला पुष्पादिक देऊन माझी
सेवा करीतच होती ८. पण मार मजवर शरप्रहार करीत आहे, असें पाहून मला मोठा
क्रोध आला. हे देवेशा, रागावलेल्या माझ्य! नेत्रांतन आग्रि निघाला ९, १५. हे हरे, त्यां
अय्नीरने तत्काळ मदनाचें भस्म करून सोडले. तेव्हां हे विष्णो, हे सवे इंद्राचे इष्ट कृत्य
आहे, असें माझ्या मनांत आलें ११, आणि त्यामुळें त्या दिवसापासून निरपराधी कामा-
ऱ्श् महर्षिव्यासप्रणीतं भ्रीहारिवंशपराणं । [ अव्यांयर
नेह्मणा च नियुक्तोइस्मि प्रीतस्तञ जनार्दन १२ नियुक्तः एत्ररूपेण स ते देव जगत्पते ।
ज्येष्टस्तव सुतो देव प्रयुश्नेत्याभिविश्वतः १३ स्मर त॑ विद्धि देवेश नाच कार्या विचारणा |
इत्युक्त्वा एनराहेद याथात्म्यं दृ्शायानिव १४ झनीनां श्रोतकामारना याथात्य्यं तञञ सत्तम:
ऑजलिं संपुटे कुत्वा विष्णसुदिश््य शंकर: १५ उसया सार्धमीशानो याथात्म्यं वक्तमैहत ।
डर कुर्वात तघेवमजाल कुरुसत्तमस १६ सुन्या देवगेधवाः सिद्धाश्व सहाकनराः । अंजाळं
चाकरं विष्णा देवदवेश्वरे हरो १७ मईंश्वर उवाच ॥ यक्तत्कारणमाहुस्तत्सांख्याः प्रकृतिसं--
ज्ञेकस । ततों सहान्ससुत्प्ञः प्रकृतिर्यस्य कारण १८ बिधाभूतं जगयोनिं प्रधानं कारणा-
त्मकस् । सत्व रजस्तमा विष्णो जगदण्डं जनार्दन १९ तस्य कारणसाहुस्त्वां सांख्यप्रकाते-
सज्ञकर । तडू पेण भवान्विष्णो पारणम्याधिातेछाते २० तस्मात महतो घोरादहंकारो महा-
नभूत् । सत्वसादी जगन्नाथ परिणमस्तथा ह सः २१ अहंकारात्पर्भा देव कारणाने
मह्यान्त च । तन्माचाणे तथा पंच भूताने अभवन्त्युत २२ ताने त्यामाहुरीशान भता-
नाह जगत्पते । एथिवी कायुराकाशमापोज्योतिथ्व पंचमम॒ २३ चक्षर्घाण तथा स्पर्शी
रसन ख्वाचमेब च । सनः षर्ठं तथा दंव भेरके तज तत्रः ह २४ कसेन्दियागि चान्यानि.
वागादान जनादन | त्वमेव त्याने स्बाणि करोषि नियतात्मवाळू २५ स्वेषु स्वेषु जग-
नाथ वषयषु तथा हर । निवेरायांसे देवेश योग्यामिन्दियपद्धतिर् २६ यदा त्वं रजसा.
तोरा तोता ण ण तान योजनेम यायाय य
विषया माझ्या मनांत दया उत्पन्न होऊन राहिली. नंतर हे जनार्दना, मदनावर संत्र
झालल्या मठा अझदवाने प्रेरणा केली असतां मीही त्यला तुज्या पत्र होण्याविषयी सांगि--
लढ. हे देवा, प्रययु्च या नांवाने प्रख्यात असलेला जो तुझा ज्येष्ठ पत्र तोच स्मर आहे
भस जाण. त्याविंषर्या संशय बाळाण्यचें कांहीं कारण नाहीं, अस्ते बोलन पन: जण काय
आपल याथात्म्य (:यथार्थ स्वरूप ) व्यक्त करीतच तो असें हणाला १२-१४. त्या उत्तमाने
तथ जमलेल्या व इश्वराचे याथात्म्य श्रवण. करण्याची इच्छा करणाऱ्या मुनींना तें कळावे
झपूनच अस भाषण केल, उमेसह शंकराने विष्णूडा उद्देशून हात जोडन असें. त्याचे
यथात्म्य सागण्यास आरंभ कला. पण हे करश्रेष्ठा, त्या हरानेः हात जोडठे असतां माने
दव, गव, सदू, किन्नर इत्यादिकही देवाधिदेव हारे, इश्वर विष्णपढें हात जोडते
हाळ १५-१७, महेश्वर:---ज्याला सांख्य प्रक्षतिसंज्क कारण असें म्हणतात. त्याच्या-
पसून महत्त्व उत्पन्न झालें. प्रक्ञाते हें त्याचें कारण आहे १८. तें कारणात्मक प्रधान
कथा [भत्न हाऊन जगाचे. उत्पात्तिस्थान झालें आहे. हे वि्णो, जनार्दना. सत्व, रज
तम, जेगतू व जह्मांड यांचें सांख्यप्रकृतिसंशक तंच कारण आहेस, असें हणतात
हे ।1वष्णा, तू त्यांच्या रूपानें परिणाम पावन त्यांचा आधेष्ठाता हांऊन
राहेतास १९, २०. त्या घोर महत्तत्त्वापासून मोठा अहंकार झाला हे जगन्नाथ, प्रथम
सत्व व नतर त्याचा तसाच परिणाम २१. हे प्रभो, देवा. अ हुकारापासून मोठीं कारणें,
तन्मात्र व तशाच पंचभूते उत्पक्न होतात २२. ती मतेही तंच आहेस, असें तुज
इशाळा ह्मणतात. पुथिवी, आप, ज्योत, वायु व आकाश, हा ती पांच भतेआहेत २४३.
"क, बाण, त्वकू, रसन ब श्रोज़् आणि सहावें मन ही इंद्रिये आहेत. हे देवा, ते. मन.
न..."
अत्यक !क्रयेमध्यं प्रेणा करणारें आहे २९४. हे जनादूंना, दसरी वागादे कमोत्रियें आहेत.
नियताचित्त असा तृंच त्या सर्वांना उत्पन्न केरितास २५. हे जगन्नाथा, हरे, हे देवेशा,
हि भविष्यधर्व १ २२९७
यक्तस्तदा भूतान सवात । यदा च सत्वयक्तांपासे तदा 'पाता जगभत्रयम& २९७
यदा त्व तभसाकृष्ठस्तदा सहरसं जगतू १ घाभरंव गुणयुक्तः साध्रक्षांविनादाने २८ वतस
चाववायग्सत्सादाय [नयततात्सवान । इहान्ड्याणाडयाथंषु नयन्जयास साधव २९ प्राण-
नासपभागाथयसन्त: स्थतल्वा जगटडरा । तस्सात्सवंत्न भूतषु वतस सवभागवान ३० बह्मा
ल्वे सा काळ तु स्थत्य वष्णुयस पभा | सहारे रुदनासयास त्रवासा त्वसमास प्रभा 2५9
भरमरापाडइनला वायु: खं सचा बुद्धिथव च । एताः पकुतयो देव भित्ना: सववत्र ले हरे २२
'सहखरा षा पुरुण: सहसखाक्षः सहसपात् 1 सहसख्रधारः साहा सहखात्मा [दवस्पातं ररे
भास सत्रवानरा प्राप्य सत्तद्वाप ससागतडासर । अणुः सवनजगव भत्वा त्यात्इशाग-
पर२»५४ त्वसमदद जगत्सच यत य 'कदावबष्यात 1 त्वत्ता बऱशादूमादुरभत्समाठू चेव जमा-
दन २३५ “खव वक्वाजगनाथ नावल्मणा ळाकरक्षक; । प्राद्रासाल्पुराणात्सन्षटकभमानेरत
सदा ३६ राजन्यस्तु तथा बाह्ोोरासात्सरक्षणे रतः । ऊर्बोबेश्यस्तथा विष्णोः पादाच्छद
उदाहूत २७ एव बणा जगन्नाथ तव दहाज्ननादत । सनसस्ततन इवळशा चन्ञसमाः ससप-
दत ३८ सुखळुत्सवभताना याताझ्ुरामतप्रभः । अक्ष्णाः सूय: समत्पत्नः सवप्राणावबवला-
पचन: ३१९ यस्य भासा जगत्तबं भासते भानसाचवसा । सखादंन्दथ्व आययश्व प्रापणाहायर-
जायत ४० 'नाभरभदन्तारक्ष तव दब जनादन । यारासात्त सहाधारा पुरोरसस्तब गापते ४२
र मनाम य्य य क कय य क
ग्य इंद्रेय पद्धतीस तू आपापल्या विषयांमध्ये प्रव करतोस २६. जेव्हां तं रजो-
युक्त असतास तंव्हां भूतांस उत्पन्न करवोस आणणि जेव्ह सत्त्वयक्त होतोस तेव्हां
जिभुवनाचे पालन करतस २७. जेव्हां तूं तमोगुणानें आकृष्ट होतोस तेव्हां जगाचा
सहार करतांस. याप्रमा्ण ताोनही गुणांनीं युक्त होऊनच तूं जगाची सृधि. रक्षा व
वेनाश यांत तत्पर होतोस २८. हे माधवा, त्रिविध ऐंश्वर्य घेऊन नियवस्वरूप झालेला
तू इद्रयांस वषयामर्ध्य [नयुक्त करतांस २९. हे जगहुरो, प्राण्यांच्या उपभोगार्थ आंत
राहून तू हे सवे करीत असतोस. यास्तव सवे भूतांमर्ध्ये सर्व भोगवान होऊन तं
राहतांस ३०. सृष्टिकालां बह्मा, स्थितिकालीं विष्ण व संहारप्रसंगीं तं रुदनामा आहेस.
हे प्रभा, याप्रमा्ण तूं त्रिधामा आहेस ३१. हे देवा, हरे, भागे, जळ, आम्रि. वाय
आकाश, मन, व बुद्धिया तुझ्य़ा सवंत्र भित्च प्रकाविे आहेत ३२. ज्याला अनंत मस्तके नेत्र
व पाय आहेत, जो अनंत धारावान्, सव, अनंतरूप, सहस्रात्मा व दिवस्पाचे आहे तो पुरुष
तूंच १३. सप्तद्वांपयुक्त, सागरांसह या सर्वं भूमीस प्राप्त होऊन अण व सर्वव्यापी होऊन
ता परमात्मा दहा अंगुळ अवशिष्ट राहेळा आहे ३५७. तंच हँ सर्व भत चव
भाविष्यत् जगतू आहेस. हे जनादूना, तुझ्यापासून विराठू व सम्राट उत्तप्च झाला ३५
हे पुराणात्मन् जमन्माथा, तुझ्या मुखापासून लोकरक्षक व सदा षटकमीनिरत जाहमण
आरादुभूत झाला, सरक्षणांत रत असलला क्षत्रिय दोन्ही बाहूमध्यं उद्भवला. विष्णच्या ऊरूं-
पासून वेश््य झाला आणि पायांपासून शूद्र झाल्याचें सांगितलं आहे ३६,३७५. हे जनादना,
हे जगन्नाथा, याप्रमाणें सर्व वर्ण तुझ्या देहापासून झालें आहेत. हे देवेशा, तझ्या मना-
पासून चंद्रमा उत्पन्न झाला. तो सव भूतांस सुख देणारा ज्लीतांशु आमित तेजस्वी आहे. सर्व
प्राण्यांचा नेचच असा सूये दोन्ही नेत्रांपासून उत्पन्न झाला ३८, ३९. ज्याच्या प्रकाशाने
सवं जगत् प्रकाशमान होते ता हा भानमान् होय, मखापासन इंद्र व आनन आणि
९९६ महषिंब्यासंप्रणीतं श्रीहरिवंशपुरार्ण । [ अध्याय;
प्या भसिः समत्पक्षा दराः श्रांबाज्जगत्पते । एव स्वा जगत्सव व्याप्य सव न्यव-
इृह््थतः 8० व्याप्य सर्वानिमॉलोकान्स्थितः सर्वच केशव । ततंतश्र्व वष्णुनामास धातोरव्या-
पेश्व दररांनात् ४३ नारा आपः ससाख्यातास्तासामयनमादतः । यतस्त्व भूतभव्येश तज्ञा-
रायणशब्दितः ४४ हराते प्राणिनो देव ततो हारोारोते स्मृतः । शंकरास सदा दूवः ततः
शंकरता गतः ४५ बुहच्वाइबुंहणत्वाच तस्माहरह्मांते शब्दितः । मधारन्दियनासांतेततोमध-
निषदनः ४६ हृषीकाणादेयाण्याहुस्तेषासीशो यतो भवान । हृषीकेशस्तता विष्णा ख्यातो
देंवेषु केशव ४७ क इत बम्हणो नास ईशो$हं संबंदोहनास । आवा. तर्वांगसभूती तस्सा-
त्केंडाव नामवान् ४८ माविया च हरे प्रोक्ता तस्या ईशो तयो. भवान । तस्सान्साधवना-
मासि धव: स्वासीते शब्दितः ४, गोरेषा त यतो वाणी तां च बेद यतो भवायू । गोविं-
दुस्तु ततो देव झानानिः कथ्यते भवान ५० विरित्येव तयो वेदा; कोतिता मुनिसत्तसेः ।
क़रसते तांस्तथा सवाश्राविकम इति श्रुतः ५१ अणुर्वासमननासासि यंतस्त्वं वामनाख्यया ।
मननान्मुनिरेवासि यमनादययातिरुच्यते ५२ तपश्वरासे यस्मास्वं तपस्वीति च शब्दित: ।
वसन्ति त्वाय भूतानि भ्रूतावासस्ततो हरे ५३ ईशस्वं सर्वथतानासाश्वरोईसि ततो हरे ।
ग्राणापासून वायु झाला ४०. हे देवा, जनाद्ना, तुझ्या नाभीपासून अंतरिक्ष झालं. हे
इंद्रेयपते, तुह्या मस्तकापासून आतिशय घोर आकाश उत्पन्न झाळें ४१. जगत्पत, पार्या-
पांसून भूमि उत्पन्न झाली. श्रोत्रापासून दिशा झाल्या. याप्रमाणें सवे जग निर्माण करून
चं सर्व व्यापून तूं व्यवास्थत होऊन राहिला आहेस ४२. हे केशवा, या सर्व लोकांस
व्यापून त् सर्वत्र स्थित आहेस. त्यामुळें तुला विष्णु हे नांव प्राप्त झालें आहे. कारणत्या
नांवांतील विष या धातूचा व्याप्ति असा अर्थ शब्दशासत्रज्ञांनीं सांगितला आहे ३. जलाला
नारा असें हणतात. त्यांमध्यें आरंभीं तुझें अयन होतें; किंवा तूं आरंभो त्याचें अयन
( आधार ) होतास. यास्तव, हे भूत-भव्येशा, तूं नारायण या नांवानें प्रासिद्ध झाला
आहेस ४४. हे देवा, तूं प्राण्यांचा संहार करतोस. ह्मणून तुला हारे असं हटले आहे. हे देवा,
तूं सर्वाचे कल्याण करितोस ह्मणून शंकरतेस प्राप्त झाला आहेस ४- . तूं स्वतः अति मोठा
आहेस व दुसऱ्यांनाही मोठा करीत असतोस ह्मणून तुला बह्म हणतात. मधु हँ इंद्रियांचे
नांव आहे. यास्तव तुं मधपदन ४६. हृषीक हणजे इंद्रिये त्यांचा ज्याअथी तं इश आहेस
त्याअर्थी ह केशवा, तूं हृषीकश्य या नांवानें प्रख्यात झाला आहेस ४७. क॒ हे बह्मदे-
वार्चें नांव आहे. मी सर्व देहवानांचा इश॒ आहें. आह्मी दोघेही तुह्या अंगापासून उत्पन्न
झालों आहों, एवढ्यासाठी तूं केशवनामवान् आहेस ४८. हे हरे, अविद्येळा मा असं
झटलें आहे. ज्याअर्थी तिचा तं इंग आहेस. त्याअर्थी तं माघवनोमक झाला आहेस
धव हणजे स्वामी असं सांगितले आहे ४९. या वाणीला गा ( गाय ) असें ह्मणतात
तिला ज्याअर्थी तूं जाणतोस त्याअर्थी हे देवा, माने तुळा गोविंद असें हणतात ५०.
त्रि: हणजे तीन वेद, असे श्रेष्ठ मनींनीं सांगितठं आहे. त्या सर्वाचे त आक्रमण करतोस
हणन तळा निविक्रम असं हटढ आहे ५१. तं अण आहेस. हणन तला वाघनन अंस
हणतात. मननामुळें तुला मार्न म्हणतात. नियमनामुळें तुला याते झणतात ५२. ज्या-
अर्थी तूं तप करीत असतोस त्याअर्थी तपस्वीसज्ञक आहेस. हे हरे, तुझ्यामध्ये भूत.
राहतात, हणून तूं भूतावास आहेत ५३, हे हरे, तूं ईश आहेस. हणून सर्व भूतांचा इश्वर,
चट] भविष्यपर्वे,) / २९७
प्रणव: सववेदानां गायञी छंदर्सा प्रभा ५४ अक्षराणायकारस्वं स्फोटरस्द वर्णसंत्रयः 1
रुदाणामहसेवासि बसनां पावको भवान ५५ अश्वत्थो बक्षजातीनां नह्मा लोकयरुर्भवान ।
सरुस्वं पवतेन्दाणां देवषीणां च नारदः ५६ दानवार्ना भवान्देत्यः प्रहारी भक्तवत्सल: ।
सर्पाणासेव सवर्षा भबान्वबासुकितशितः ५७ शुह्मकार्ना च सर्वेषां भवान्वनद एव च ।
वरुणो यादसां राजा गंगानेप्थभाग्भवातू ५९८ आदेसरत्वे सर्वभूतानां मध्यमन्तस्तथा
भवा । त्वसः ससभवद्विश्वं त्वयि सर्वे पळीयते ५९ अहं त्वे सवंगो देव त्वसेबाहं जना-
देन । आबयोरंतरं नासत शब्देरथेजगत्पते ६० नांसानि तव गोविन्द यानि लोके सहान्ति
चच । तान्येव सस नासानि नात कार्या विचारणा ६१ त्बंदुपासा जगक्षाथ सेवास्तु मस
गोपते । यश्चव त्वां हेटि देवेश स मां दोषटि न संशयः ६२ त्वद्दिस्तारो यतो देव अठ. भूत-
पततिस्ततः | न नदस्तिविना देव यत्ते विरहित हरे ६३ यदासीइतते यच्च यवथ्व भावि जग-
त्पते । सर्वे घवमेव देवेश विना किचित्वया न हि ६४ श्तुवन्ति देवा; सततं भवन्तं स्वेशणेः
प्रभो । कक्क त्वं यजुरेवासि सामांसि सततं प्रभो ६५ किंहुंच्यते सया देव सर्वे त्वे भूत भा-
वन । नमः सर्वात्मना देव विष्णो माधव केदाव ६६ नमस्करोस सर्वात्मकन्नमस्ते$स्सु सदा
हरे । नमः पुण्करनाभाय वंदे त्वासमहसीश्वर ६७ | ४१२४ ] इति श्रीम० खि० हरि?
भवि ० केलासयाडायां शिवकूतविष्णुस्तुतिर्नासाघाशातितमो$ध्याय:॥ टट॥
"७
हे प्रभो, सर्व वेदांचे सार असा जो प्रणव तो तू आहेस. छंदांतील गायत्री
तू ५४. अक्षरांतील अकार तूं. वर्णांच्या आश्रयाने राहणारा स्फोट तूं. रुद्रांतीलठ मी.
शंकर तूंच आहेस. वघूंतील पावक तू आहेस ५५. वुक्षजातींतील उत्तम अश्वत्थ तुं
ळोंकगुरु बह्या तू॑ आहेस. श्रेष्ठ पवतांतीळ मेरू तूं. देवर्षांतील नारद तूं ५६. दानवांतीळ
देत्य तूं. मक्तवत्सळ प्रम्हाद तूंच. सवे सर्पातील तू बाझुकिसेज्तक नागराज
आहेस ५७. सर्व गुद्यकांतील तूं घनद ( कुबेर ) आहेस. जलजंतूंचा राजा वरुण व तीन
मार्गीचें सेवन करणारी अंगा तू आहेस ५८. तूं सवे भूतांचा आदि, तपाच मध्य व
अंत आहेस. तुझ्यापासून विश्व झालें. तुझ्यामध्ये सर्व लीन होतें ५९. हे देवा, मीच
सर्गगामी तं आहेस. व तृंच मी आहे. हे जगत्पते, शब्ऱ् व अर्थ या दोन्ही दृष्टीन॑ जरी
याहिळे तरी तुझ्यामध्ये व माझ्यामध्ये थोडेसुद्धां अंतर नाहीं ६०. हेंगोविंदा, तक्ञी जीं या
लोकांमध्यें मोठाळीं नांवें आहेत तींच माझीही आहेत, यांत कांहीं संशय नाहीं ६१. हे
इंद्रेयांच्या ईशा, जगन्नाथा, तुझी जी उपासना तीच माझी. हे देवेशा, जो तुझा दष
करतो तो माझाच करतो, यांत कांहीं संशय नाहीं ६२. हे देवा, ज्याअर्थी सी भूतर्पाति
तुक्या विस्तार आहे त्याअर्थी, हं हरे, देवा. तुजवाचन असें या जगांत काहीएक नाहीं ६३
ह. जात्पते, जे मागें होते, हो आहे व पुढें असेल तं सवे हे देरेशा, तूंच आहेस. तुज-
वाचन दसरे कांहीं नाहीं ६४. प्रभो, सव देव आपल्या गुणांनी तुती सतत स्लांति करांत
असतात. हे स्वामिन, त॑ सतत कक, यज व साम आहेस ६५. हे भूतभावन दूवा, काय
सांगावें ? तरं स्व आहेस. हे देवा, माधवा, केशवा, विष्णो, तुळा अनन्यभावनेने मा नम-
स्कार करतो ६६. हे सववात्मन्, मी तुला नमस्कार करतो. हे हरे, तुला सदा नमस्कार असा.
तुज कमलनाभास नमस्कार असो. हे इश्वरा, मा तुला वदून कारता ६७. हात श्रापहा. स.
हरि. भवि. केला. शिवकुत विष्णुस्तृतिनामक अमल्यायशींवा अध्याय समाप्त झाला 1 ८८. ॥
ञ्द
२९ट महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशपुराणं 4 प अध्याय:
'वेशंपायन उवाच ॥ इत्युक्त्वा देवंदेवेशं खुनीनाह पुनः शिव । एवें जानीत हे विप्र
ऱ्थे थक्ताबष्वमागताः ३ एतदेव परं वस्तु नेकस्मात्परसास्त वः 4 एतदेव 'विजानीध्वमेतद्
"परमं तप्रः २ एतदेव सदा विप्रा ध्येय सततमामसेः । एतदूः परम अय एतदः प्रम धनसू ३
*एतद्वा जन्मनः 'कृत्यसेतद्रस्तपसः फलम् ! एष वः पुण्यानलय एबध धम: सवातनः ४ एष
“बो स्थोक्ष दाता च एष मार्ग उदाद्दतः । एष पुण्यप्रदः साक्षादेतद्वः कमर्णा फलम् ५ एतदेव
पर्शसन्ति किद्वांसो जह्मवादिनः । एष अयीगतिविंप्राः म्ार्थ्या ञह्माविदां सदा ६ एतदेब
'भर्शसान्त सांख्ययोयसमाश्रित्ताः । एष बह्माविदां मार्गः' कथितो वेदवादरिभेः ७ एवसेव
अविजानीत नात्र कार्या विचारणा । हाररकः सदा ध्येयो भवक्चि; सत्वमास्थितेः ८ नान्यो.
जग्मंते देवो5स्त विष्णोनॉारायणात्परः । ओसित्येवं सदा श्षिप्रा पठत ध्यात केशवस ९
'तततो निःश्रेयसभापतिभीविष्याते त संदायः । एवं ध्यातो हरिः साक्षात्मसत्षो वो भविष्याते १०
'भवनाझभर्य देवः करष्याति हढं हारे: । सदा ध्यात हरि विप्ना यदीच्छा प्रापुमच्यु-
'ततस् ११ एष संसाराविभवं विनाशयांत वो उरुः । स्मरध्वं सततं विष्णु पठध्वं त्रिशरारे-
*णम् १२ सनःसंयमनं विपाः कुरुध्वं यतः सदा । शझुद्धेन्तःकरणे विष्णु: शसीदति तशो-
धना: %३-ध्यात्वा मां सर्वयनेन ततो जानीत केशवस । उपास्यो$हं सदा विप्रा उपास्ये$-
धरस्सन्हरो स्सृतः १४ उपायोय मया प्रोक्तो नाच संदेह इत्यापे । अयं सायी सदा विमा
वेशंपायन:--- देवाध्विदेवास असें बोठून शिव पुनः मुनींना हणाला, “ येथें याचें
म्दृशन घ्यावयास आलेल्या हे भक्त ब्राह्मणांनो, तुझी असं समजा १. हीच उत्कृष्ट वस्त
आहे. तुझांठा याधक्षां अधिक उपास्य क्रोणतंही नाहीं. याळाच तुही साक्षात् जाणा. हेच
न्तुमच परम तप आहे २. हे ब्राह्मणही, तुझी संतत चित्ताने याचेच ध्यान करा. हेंच
“तुमचें परम श्रेय व परम धन आहे ३. हेंच तुमच्या जन्माचे कृत्य, हेंच तुमच्या तपाचें
फळ, हच तुमच्या पुण्याचा सांठा व हाच तुमचा सनातन धर्म होय ४. हा तह्मालठा
मोक्ष दूणाय आहे. हाच माग झणून हटळ आहे. हा साक्षात पण्यप्रद आहे. हे तुकच्या
'कॅमाचे फळ आहे ५. अह्मवादा विद्वान् याचीच प्रशंसा करीत असतात. हे ब्राह्मणहो, हा
व्वैदगति असून तीच बह्मवेत्यांस सदा प्रार्थना करण्यास योग्य आहे ६. सांख्य व योग
यांचा आश्रय कळल सवं याचाच प्रशंसा करितात. वेद्वेत्य़ांनीं हा बह्मज्ञांचा मार्स सांगे-
'तठा अहे ७. तुझ! असच जाणा. यावेषर्थी कांहीं विचार करूं नका. सत्त्वामध्यें सदा
पेस्थत असढल्या तुझ एका हरान्येच ध्यान करावें. या जगांत या नारायण विष्णूहून श्रेष्ठ
हसरा दव नाहा. ह विप्रानव, सदा आ असं षठण करा व केशवाचें ध्यान करा ८.९
'हझणज, तुझाळा तनश्रथसप्रांष् हाईल, यांत संशय नाहीं. याप्रमार्णे घ्यान केला गेलेला
हार साक्षात तुझावर पतत्न हाइईळ, हा हॉरद्व खचित तुमच्या संसाराचा नाझ करील
हाहणाना,, अच्युतात प्राप्त हाण्याची जर तुमची इच्छा असेल तर सतत हरीचे ध्यान
करा. हा तुमचा गुरु सस्तार--एश्वये नाहींसें करील. सतत विष्णचें स्मरण करा. आका
"राच पठण करा १०-१२, हे जाह्मणांनो, तुझी सदा मोठ्या यत्नानें मनःसंयमन करा |
ह ल्पाधनहा, अंतःकरण शुद्ध झाळ॑ असतां विष्ण प्रसन्न हाता १३. सवं यत्नान
ह्य
माझ ध्यान करून नंतर केशवाठा जाणा ह॒ आब्रंप्रहा, या उपास्य हरीमध्ये |
स्री सदा उपासना करण्यास योग्य आहे, असें सांगितलें आहे » १४. हा.
र्क] | मॅविष्यपव । र्द्डु
यतध्वसघनांदाने १५ यथा वो बुद्धिरखल्य झुद्धा भवति यत्नत: | तथा कुरुत विमेंद्रा
यथा दव! प्रसीदांते १६ वेशपायतल उवाच ॥ एवमक्तास्ततः सर्वे मनयः पण्यवाइळेन:
यथावदुपगृह्लाना निरसन्संशयं नृप १७ एवमेवेति तं विंप्रा: प्राहुः प्रांजल्यो हरस । छिक्षो
नः सशयः सवा महाताथः स ताहराः- १८ एतदर्थ समायाता वयमद्य तवालयम । संग
मायुवयाः सव। नष्टा मोहो महानिह १९ यथ्म वदासे देवेडहा तथा नः. श्वयसे परस ।
यथाह भगवाच्युदी यतामः सततं हरो. । हाते ते मुनयः प्रत्य: प्रणेंसुः केशवं हारिम २०-
[ ४१४४ ] इति श्रॉम० खि० हरि> भावे >केलासयात्रायां नवाशीतितमो$ध्यायः- ॥ ८९ ॥-
वैशंपायन उवाच ॥ ततः स भगवात्रदः सर्वान्विस्सापयक्षिव । स्तुत्या प्रचकमे स्तोळु
वेष्णुं वेश्वश्वर॑ हारस् । अथ्या भिस्तु तदा वाग्भिमुनीनां शृण्वतां तथा २. महेश्वर उवाच
नसा भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमते । यस्य भासा. जगत्सवे भासते नित्यमच्यत २ नम्पेः
भगवत दव [नत्य सूयात्मनं नमः । य: तझावयातं शातादुल | कान्सकानसा[न्वभः ३ नमस्तः
विष्णवे देक नित्यं सोमात्मन नमः । यः प्रजा: प्रषणयत्येको विश्वात्मा भूतभावन: ४ नमः
सरवात्मिने देव नमो वागःत्मने हळे । यो दंघार करेणासोी कुश चारादे यत्सदा ५ ठधार
वेदान्सवाश््व तुभ्यं जह्मात्मने नमः । सर्वान्संहरते यस्तु संहार विश्वईक्ूतदा ६ क्रोवा-
षण णीय ण 000000 00 शण टााणयाडजकणमायधलकयलयकटटच नन
उपाय मी सांगितला आहे. याविषयीं कांढी सडेह. नाहीं. हे. विप्रहो, हा. मायावी आहे.
' पापाचा नाश करण्याविषयी यत्न करा १५. हे विप्रश्रे्ठछे,- ज्या रीतीने तुमची. आखिंलः
' बुद्धि शुद्ध होईल क मोठ्या यत्नानें तो देव प्रस्न होईल असें करा १६, वैशंपायन:
हे राजा, त्यानंतर याप्रमाणें बोलले गेळेळे. ते सर्वे पुण्यशीलवान्: माने तें यथार्थ. आहे,.
असं समजून आपल्या संशयाचे निरसन करते. झाळे १७: नंतर ते. जाह्मण हात-जोडन-
हराला ह्मॅणाठे. खरें आहे, आमचा तर्व संशय नष्ट-झाला. तुश हणणे आह्यांठा. समजले १८:
एवढययासाठींच आझीं सर्व आज तुझ्या आलयास आलों. तुम्हां उभयतांच्या. समाग-
माने आमचा आज सर्व व फार मोठा मोह नष्ट झाला १९. हे देवेश्या, तूं. जसे सांगत.
आहेस तें तसंच असून तेंच आमच्या परम कल्याणाला कारण होणार . आहे. भगवान.
रुद्र जसें सांगत आहे त्याचप्रमाणें आह्यी हराविषयीं सतत. प्रयत्न करूं ” असं. बोलन:
आतिशय संतष्ट झालेळे ते. मनि केशव हरीस. प्रणाम करते झाले २०. हाते श्रीमहा० सि ०-
हॉरे० भावि० केलासयात्रेंतील एकणनव्वदावा अध्याय समाप्त, झाला 1 <९. ॥.
वैशंपायन:-- त्यानंतर तो भगवान् रुद्र स्तुतीच्या योगानें. स्वीस विस्मित. करीतच:
' जणं कांय अथपर्ण वार्णाने. सर्व मुर्नि ऐकत. असतांना विश्वेश्वर हारे विष्णःची स्तुपंते करूं
. लागला १. महेश्वरः-- तुज धीमान वासुदेवाळा नमस्कार असो.. हे. अवच्यत,,
तुझ्य़ा प्रकाशानेंच हे सर्व जग प्रकाशमान: होतें ९. हे देवा, तुज भंगवानाला; नमस्कार
असो. सर्यात्मा असा जो तं. त्या तळा नमस्काए असो. जो विभ शतांशु. (चंद्रमा )
या सर्व लोकांस शीतळ करतो त्या तुज चंद्रात्म्यास मी नित्य प्रणांम कॉरिता. हे देव,
- जो एकटा विश्वात्मा भतभावन प्रजेला प्रसन्न करतो त्या तुज विष्णूला नमस्कार असो ३, ४-
हे देव, सर्वात्मा अशा तुला नमस्कार असो. हे हरे, वाग्रप अशा तुळा मी वंदन करता.
ज्या ह्यानें आपल्या हातानें येथें कुश-वीरवस्त्र इत्याद सदा धारण केळे आहे, त्यानेच
सर्व वेदांस धारण केढें. यास्तव तुज. वेदात्म्यास. नमस्कार असो. जो सर्वाचा संहार
३०- संपिंव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदषएराण । [ अध्याय!
न्सासि विरूपो$सि तरर्यं रुडात्सने नमः ! सृषी खडा ससस्तार्ना प्राणिनां प्राणदायिने ७
अजाय विष्णवे तुभ्यं स्टे विश्वसूजे नमः । आदो प्रकृतिसूलाःय भूतानां प्रमवाय च८
नमस्ते देवळेवेळा प्रवानाय नमो नमः ।! परथिब्यां गंधरूपेण सास्थतः प्राणिनां हरे २
दढाय टढरूपाय तुभ्यं गन्थात्मने नसः | अर्पां रसाय सववत्र प्रांणिना सुखहेतवे 9० नमस्ते
बिश्वरूपाय रसाय च नभोतमः । तेजसाः भास्करांयस्तु घणा जन्ताहतः सदा ११ तस्मे
देव जगक्नाथ नमा भारकरखपेणे । वायोः स्पदाणो यत्र शाताष्णसुखदुःखदः १२ नभस्ते
वायुरूपाय नस: स्पदा'त्सने हर । आकारदेइवस्थितः हॉब्दः सवश्रो्ानिवशनः£ १३ नमस्ते
भगव स्विष्णो तुभ्यं स्वातः्सने नमः ! थो दघार जगत्सन मायासानुषर्हवासर् १४ नमस्तुभ्यं
जगस्माथ साविनेइसायदायिने । नम आयाय बीजाय निर्गुणाय सुणा.मने १५ आर्चे-
श्पाय सुचिंत्याय तस्ये चिल्यात्मने नमः । हराय हॉरेरूपाय बह्मणे ब्ह्मदायिने १६ नमो
नह्माबेदे तुन्यं बह्मबह्मात्सले नमः । नमः सहखकिरणे सहखकिरणाय च १७ नमः सह-
खघकछाय सहस्नयनाय च । विश्वाय विश्वरूपाय विश्वकजे नमा. नमः १८. बिश्ववक्र.
नमो नित्यं भूनावास नमो नसः । इन्दियायेन्वरू्पाय विषयाय सदा करे १९ नभमा;श्व-
शिरसे तुभ्यं बेदाभरणरूपिगे । अभयेः$श्रिपले तुभ्य ज्याति्षां पतये नमः २० सूर्याय
करतो, जो संहारसमसीं सदा विश्वदकू होतो, तो क्रोधात्मा ठूं आहेस. तूं विरूष आहेस,
अशा तुज स्द्रास्म्परास नमस्कार असो. सूटिसमयीं तूं सवाचा. खर्या व समस्त: प्राण्यांना;
प्राण देणारा ५-७, अश्या तज विश्वकर्त्या, स्ट्या, अज विष्णला नमस्कार असो...
आरंभी प्रकुतीचें पूळ व नंतर भूतांचा उद्भव अशा. तुज देवदेवास नमस्कार असो. तुज
प्रवानास पी वंदन कारेतां. हे हरे, तंप्राण्यांच्या परथ्वीमध्यें गंधघरूपाने स्थित आहेस ८.९,
यास्तव तुज हृढ व हडरूप अज्ञा गंधात्म्यासनमस्कार असो. सवेत प्राण्याच्या सुखास. कारण.
होणाऱ्या जलाच्या रसाला, तुज विश्वरूप रसाला नमस्कार अस, तजान जा हा प्रकाश-
मान होत असतो तो किरणवान् सदा प्राण्यांना हितावह आहे १०,११५. हे देव्या, जग-
नाथा, त्या तुज भास्कररूपी देवास नमस्कार असो. बायूचा शीत-उष्ण-सुख-दुःख
देणारा स्परशंगुण ज्याच्यामध्ये आहे अशा हे हरे, तुज स्प्शात्म्या वायुरूपास नमस्कार
असो. सर्वाच्या श्रोबरेंद्रियांत प्रवेश करणारा शब्द आकाशामध्ये स्थत. आहे १२.१३
भभवन दिष्णा, तुज सदात्म्यास नमस्कार असो. ज्या माया-मानुष देहवानानं सर्व
जगत् धारण केलेलें आहे त्या तज मायाव्यास नमस्कार असो. हे विष्णो, तू.
भक्तांचा मोह घालविणारा आईस. तुज आद्र बीजास नमस्कार असो. तुज
निगुंग व गुणरूप देवास नमस्कार असो १४.१५. आविंत्य, सुवित्य क॑ चिंत्यरूप,
अशा तुळा मी वंदन करतों. हराळा, हरिरूपाला, ब्रह्माला, बह्म देणाऱ्या देवाला मी.
प्रणाम कॉरेतो १६. तुज अह्मबेत्यास नमस्कार असो. लुज बेदयज्ञ रूपास नमस्कार असो.
सहेस्राकेरणवानव साक्षात् सहस्ररशिमि सर्य यांस नमस्कार असो; सहस्रमख सहस्रनयन., वेश्व..
वंश्बरूप व विश्वकत! अशा देवाला नमस्कार असो; सहस्रशः प्रणाम असो १७. विश्व हेच
ज्याच सुख आहे अशा तुला हे विश्वाधार देवा, मी नमस्कार करतो. हे हो, इंद्रियरूपव
इंद्ररूप अज्ञा तुळा नमस्कार असा. विषय&ूप हरीला मी वंदन करिती १८,१९. तुज हयंग्रीवास
मा शणाम करिता. तुज वरानरणरूपी देवास मा प्रणाम कन्तों. हेअ'निपते,तुज अभी व
हठ ग | भविष्यपर्व ] ३०९
. सयपुत्राय तेजसां पतये नसः । नमः सोमाय सोम्याय नमः ज्ञातात्मने हरे २१ नमो
यज्ञाय इज्याय हविषे हव्यसंस्कृते । नमः खुवाय पात्राय यक्ञांगाय पराय च २०२ नस
प्रणवदेहाय क्षरायाप्यक्षराय च । वेदाय वेदुरूपाय शात्रिणे दाखरूपिणे २३ गदिने
खड्ांगेने तुभ्यं शाखेने चक्रिणे नसः । शूलिने चर्मिणे नित्ये वरदाय नमो नसः २४ बुध-
झियाय बुद्ध'य प्रदुद्धाय सुखाय च । हरये विष्णवे तुन्यं नमः सर्वात्मने मरो २५
नमस्ते सवछोकेश सवकत्रे नमो नमः । नमः स्वभावशुद्धाय नमस्ते यज्ञखकर २६ नमो
नेष्णा नमो !बेष्णो नमा विष्णो नमो हरे । नमस्ते वासुदेवाय वासुदेवाय धीमते २७
नमः कृष्णाय कृंग्णाय सर्वांवास नमो नभः | नमो भरूयो नमस्तेडस्तु पाहि लोकान जना-
दैत २८ हाते स्तुत्वा जगज्ञाथझुवाच मुनिसत्तमाच् । इदं स्तोञजमधीयाना नित्यं त्रजत केदा-
बस् २९ शरण्यं सर्वभूतानां तत्र श्रेयो विधास्यति । यरे चेसं धारयिष्यन्त स्तव॑ पापविमो-
चललू् ३० तेषां प्रातः भसक्षात्मा पठतां श्वृण्वतां हरिः । श्रेयो दास्याते धरमात्सा नाच कार्या
विचारणा ३१ अवश्य मनसा घ्यात केशव भक्तवत्सळम । श्रेयः प्राप्त यदाच्छन्त भवन्तः
शंसितत्रताः ३२ इत्युकत्वा भगवानुदत्तद्रेवान्तरधीयत । सगण: शंकर: साक्षादुमया भत-
भावनः ३८ नेउस्तं खनयः संव परां निर्दातमाययुः । तमेव परमं गत्वा मेनिरे स्वकृतार्थ-
ज्यातींच्या आधेपतींला मी वंदन करिता २०. हेहरे, सूर्य, सूर्यपुत्र, तेजांचा पति. सोम, सोम्य
शीतात्मा अशा तुला मी नमस्कार करितां २१. यज्ञ, पूज्य, हविद्रेव्य, हब्यसंस्काते
सुवसंज्ञक होमसाधन, सर्वोत्तम यज्ञांग अशा कुळा मी वंदून कारित्ता २२. प्रणव हाच
ज्याचा देह आहे अश्या तुज क्षर व अक्षर देवास प्रणाम असो. वेद, वेदरूप, शस्त्री, शस्त्र-
रू-], गदावान्, खडूगवान्, शुंखधर व चक्रवान् अशा तुळा नमस्कार असो. हालधारी
_ चर्मधर व नित्य वरद अज्ञा तुला नमस्कार असो २३,२४. हे गरो, ज्याला ज्ञानी सदा
प्रिय आहेत व जा बुद्ध, प्रबद्ध, सुख, हरि, विष्णु व सर्वात्मा आहे अज्या तला मी वंदन
करता २५ सवेलोकशा, तुळा नमस्कार असो. तुज सर्व कर्त्याला नमस्कार असो.
स्वभावतः शुद्ध असणाऱ्या तुला नमस्कार असो. हे यज्ञसूकरा, तुळा मी प्रणाम
करितो २६. हे विष्णो, तुला नमस्कार असो; हे विष्णो, तुला मी प्रणाम करितों,
हे विष्णो, मी तुला वंदन करतो. हे हरे, तुळा नमस्कार असो. तुज वासुदेवाळा
नमस्कार असो. धीमान वासुदेवाला प्रणाम असो २७. ज्याचें नांव कृष्ण व वर्ण
काळा आहे अशा तुला, हे सवावास, मी नमस्कार करितों. तुला पुनः नमस्कार असों
हे जनादंना, ळोकांचें रक्षण कर २८. अशी जनार्दनाची स्तुति करून शिव उत्तम
मुनींना म्हणाला, “ हे विप्रांनो, ह स्तोत्र म्हणत तुझी नित्य सवे भतांस शरण जाण्यास
योग्य असलेल्या केशवाला शरण जा. तो तुमचें कल्याण करील. जे पुण्यवान हें पाप-
नाशक स्तोत्र तोंड॑याठ करतील. त्या पाठ करणाऱ्या व ऐकणाऱ्या साधकांवर प्रसन्न
झालेला धर्मात्मा हरि त्यांचें कल्याण करील यांत कांहीं संशय नाहीं. २९-३१. हे
तीक्ष्णव्तं करणाऱ्या ब्राम्हणांनी, तुम्हांला आपळं कल्याण करून घेण्याची जर इच्छा
असेल तर तुझी मनानें भक्तवत्सल केशवाचे ध्यान अवशय करा ३२. गण व उमा
यांसह साक्षात् भूतांचे कारण असलेला भगवान् रुद्ध शंकर असें बोलून तेर्थेच गुप्त
झाला ३३. तेव्हां सर्व मुनींनीं त्यास प्रणाम केला. व ते परम सुखी झाले. तोच परम
३०९ महषिंव्यासप्रणीत॑ श्रीहारिवंशपुरार्ण | अय्यायई
ताम् ३५ लोकपालास्तदा विष्णु नमस्कृत्य हारे सदा । जम्ख स्वान्यय वबडसान. गण
सवेंचुंयोत्तम ३५ आरुह्य भगवान्विष्णुर्गरुडं पाक्षिडगवम् । शेखी चक्की गदा खूडी शाक्को
तूणी तनुववास् ३६ यथागतं जगन्नाथा ययो बदारिकामचु । सायाह डण्डराकाक्षा नित्यं
सुनिनिषेवितास् ३७ तत्र गत्वा यथायोगं विनम्य हाररीश्वरः । आर्चेतो झानाभः सर्वोने-
घसाद् सुखासने ३८ [ ४१८२ ] हाते श्रींमहाभारते सिलषु हारवश भावष्यक्व!ण केलास-
यावार्या *वतितमो$ध्याय£ ॥ ९० ॥ |
वेहोपायन उवाच ॥ एतस्मिन्नेव काले तु पोंडो छृपवरोत्तमः । बळवान्सत्वसंपत्नी योद्धा
विपुलविक्रमः १ वष्णिदाबः सदा राजा कृष्णद्वेषी बलात्तदा । नृपान्सवांन्समाहूय प्रोंवाच
चूपसंसादे २ जिता च पथिवी सर्वा जिताश्व तृपसत्तमाः । दृष्ण यस्ते बलोन्मत्ताः कृष्ण-
साश्रित्य गार्विताः ३ दास्यान्ते मे करे सर्वे न हि ते छृष्णसंश्रयात् ४ स तु कृष्णश्वक्त्बळा-
न्मामवज्ञाय तिठ्ठति ४ अहं चक्रीति गर्वो$भूत्तस्य मोपस्य सरवंदाः' । शेखी चक्री गदी शाळा
डरी तूणीसहायवाच ५ एवमादिमहागर्वस्तस्य संप्रति वर्तते । लोके च मझ यकन्नास वासु
देवेति विश्ुतस ६ अग्रहुन्सम तन्नाम गोंगे मदबलान्वितः । तस्य चक्रस्य यच्चक्र ममा.
निशित्तं सहद ७ गर्वहंतुंस दातस्यनाक्ताचापपेसुदर्ानस । सहस्तारं महाघोर॑ तस्य चक्तस्य
नादानम् ८ अनेकमदतं चक्क गोफजस्य नूपोत्तमा: । मसाप्येतद्धनादन्यं शादु-ननाम महार
उत्तम आहे, असे जाणून ते आपण कुतार्थ झालां आहों असें समजूं. लढागळे ३५. हे
उत्तम राजा, त्यावेळीं लोकपाल आनंदाने हरिसंज्ञक विष्णूला प्रणाम करून सर्वे गणांसहः
आपापल्या स्थानास गेळे ३५. त्यानंतर भगवा न् किष्णु पक्षिश्रेष्ठ गरुडावर आरूढ होऊन:
डंख, चक्र, गदा, खडूग शा्डग धनुष्य, तूणीर, कवच, इत्यादिकांनीं, भाषेत झालेला;
तो देव जगनत्याथ पंडरीकाक्ष सायंकाळीं मानेसेवित बदरिकाश्रमास आल्यामार्गानें
परत गेला. ४६, ६७. तेथें जाऊन यथासंभव सवास प्रणाम केल्यावर सवे मनानी
ज्याचा सत्कार केला आहे असा तो हरि इश्वर सुखासनावर बसला ३८. इते.
श्रीमहा० सि० हरि० मववि० कलासयात्रंतील-नव्वदावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ९० ॥
वेशंपायन:--- इतक्यांत पोंडू या नांवाचा एक उत्तम राजाः सर्व राजांस राजसभे-
मध्यें बोलावून असें बोलला. तों बलवान्, धैयसंपत्न, योद्धा, विपुळ पराक्रमी वाष्णिशत्रु,
व बलामुळें सदा कृष्णाचा द्वेष करणारा होता १,२. पोंडर ह्ममतो -- मी सर्व पृथ्वी
जिंकली आहे. सर्व उत्तम राजांना जिंकलं आहे. पण यादव बलानें उन्मत्त झाले आहेत.
कृष्णाचा आश्रय मिळाल्यामुळे ते सर्व गवित झाले आहेत ३. मला दुसरे सर्व कर देतात.
घण यादूव मात्र कृष्णाच्या आश्रयांमुळें देत नाहींत. तों कुष्ण' चक्काच्या बळावर माझी
अवज्ञा करून राहिला आहे. मी चकर्युक्त आहे असें समजन त्या गोपाला सदा मोठा
गर्व वाटतो. मी शंखवान, चक्रकानूु, गदावान्, शा्डुः धनष्यवान, शरवान व तणीरकन
आहे असे समजून तो हल्लीं मोठा गव वाहत असतो. मदबलाने युक्त झालेल्या त्या गव-
ळ्यानें वासुदेव असें लोकामध्ये प्रासेद्ध असलेळें माझे नांवच घेतलें आहे. त्याच्या
चक्काचा गव नाहींसा करण्यासाठीं त्याच्यासारखे माझेही मोठें तीक्ष्ण चक्र आहे,
त्याचहा नांव सुद्शंन असच आहे. त्याला सहस्र अरं असून महा घोर असलेलं त
कृष्णाच्या चक्राचा नाश करण्यास समथ आहे. ४-८. हे उत्तम राजांनो, गोपालाचें
२९२] भविष्यपवे । ३०8
रवस् ९ गदा कामोदका नाम सरमेयं बृहती इढा । काळायससहत्तस्य भारेण सुकृता
स्या १० खड्डा नन्दक नामासी मसायं विपुला डढः । अन्तकश्यान्तको घोरस्तस्य खड़स्य
'नाशकः ११ तभायं च गदी खडी शेखी चक्की लनुत्रवातर । याधि जेता च कृष्णस्य नात
कार्या विचारणा १२ सां संजूत दृपाश्वेव गदिनं चकिणं तथा । रांखिनं शार्डिणं वारं बत
नित्यं चुपोत्तमाः १६ वासुदेटेति मां बूत न तु गोपं यदूत्तमम् । एको$हं बासुदेवो हि हत्वा
से गोपदारकस् १४ सख्युमम बलासद्धन्ता नरकस्य महात्मन: | सां तथा यादि न बत दण्ड्या
भारश्यतेः शतम् १५ सुवर्णस्य च बॅनेष्कस्य ग्रहीष्ये बहुशरतदा । तथा घुवति राजेन्दे मनसा
दुःसह यथा. १६ काचलज्ञाससायुक्ता आसंस्ते बलवत्तराः । रसज्ञा बलळवीयस्य राजानस्ते
सदा जुप १७ अपरे तु जपा राजन्नेवसेवाते चक्तझयुः । अन्ये बलमदोत्तक्ता जेष्यामः
'केशवं रणे १८ | ४२०८ ] इति श्रीम? खि० हारे० भावि० पोंडकोकताञकनवाते० ॥९१॥
बेश्रॅपायन उवाच ॥ ततः केलासांदोखराक्षिगता म(नेसत्तमः । नारदूः सवलांककज्ञः
पोड॒स्य नगर प्राते १ अवताय नभाभागाव्मत्यागग्य नरात्तमम 4 दवास्थेन च समाज्ञप्षः
भाववल्य ग्रक्मत्तमम २ अधाद्ससुदाचार चूपालब्ध्या महा्सानिः । निषसादासने शुभ्र
ह्यास्तृते शुश््वाससा ३ कुशळं पृष्ठवान्भूयो चूपः स सानिसत्तमम । उवाच नारद भूयः
कयाााााााााााााााााााााााााााााााााााााशऑॅऑॅऑऑऑशशबशशशशशग्ऑ्शशश््ाााााक्ााााामााआजआजजआआल खळाळ ाळळयळाडकाममन्याडचडडडडडामव तावा डा
अनेक प्रकारचें व अकुं७त चक्र जसें आहे तसंच माझेंही आहे. माझंही हे शाडू नांवाचे
. झोठा ध्यावे करणारे दिब्य धनुष्य आहे ९. कोमोदकी या नांवाची माझीही
'फार मोठी व हृढ मदा आहे. दश सहस्रभार सोलादाच्या योगानें मीं ती केली
आहे १०. माझें हें नंदूक नांवाचे खडूग आति बिपुल व हढ आहे हें त्याच्या नाशक सड्गाचें
नाशक व घोर आहे ११. यास्तव गदी, चक्की, खड्गी, शंखी व कवचवान असा हा
मी युद्धामध्ये कृष्णाठा जिंकणास आहे. या विषयीं तुझी मळींच विचार करू
नका १२. हे यजांनो, तुझी मला चक्की, गदी, शंसी, जाकी, व वीर, असें नेहमी
म्हणत जा १३. तुझी वासुदेव असं मलाच म्हणा. त्या यदूत्तम गोपाला म्हणूं चका
त्या गवळ्याच्या पोराला मारून या जगांत मी एकटाच वासुदेव राहीन १४. त्यानें
माझ्या महात्म्या नरकसंज्ञक मित्रास बलात्कारानं मारले आहे. यास्तव आजपासून
तुझी मला. वर सांगितल्याप्रमाणें जर न बोलाल वर माझ्या शतभार सवर्णदंडास पात्र
व्हाल १५. भी तुमच्यापासून पुल्कळ सोन्याची नाणीं हिरावन घेईन. याप्रमाणें मनाला
दुःसह चाटणारें तं भाषण पोंड़ू करूं लागला असतां कित्येक अतिशय बलाढ्य राजे
छज्ञायुक्त होऊन सभंत बसले. कारण हे राजा, ते सर्व बळ व वौर्य यांचें स्वारस्य जाण-
णारे होते. फण जे दुसरं कित्येक बळमदारने उन्मत्त झाले होते ते सर्व हे जनमेजया, ' ठीक
आहे, असच करूं या, रणांत कजञबास जिंकू या ? असं हणं ठागले १६-१८. इति श्रीमहा ०
खळ ० हरि० भवि० पोडूक-उत्तीषिषयीं एक्याण्णववा अध्याय समाप्त झाला 1 ९९
वेशंप्रायनः-- त्यानंतर सर्व लोक्ञ मुनिश्रेष्ठ नारद केळास शिखरावरूम पोंड्राच्या
नगरास यावयास निघाला ९. इष्ट नगरापार्शी येतांच आकाह्यांतत खालीं उतरून
त्या नरात्तमाच्या नगरांत शिरून आणि द्वारपालाच्या हारा आंत वर्दी पोचवन
तों माने उत्तम गृहांत मेळा. २. राजापासून अघांदि उपचारांचा स्वीकार करून
मह्यमाने नारद शुभवस्राने आच्छाद्रेत केलेल्या शुभ्र आसनावर बसला ३.
श्ष्ष्ट महर्षिव्यासप्रणीतं भश्रीहरिवेरपराणं [ अध्याय
पोडको बलळगाविंतः ४ भवान्सर्वच कशल! सर्वकायषु पाडत! । प्रा थता दुवासद्षषु गधवधु
सहात्मसु " सर्वचशो निराबाथो गंता सर्वच सर्वदा 1 अगम्य तव [वप मह्माड न ह
किंचन ६ नारदेंदु वद त्वे हि यत्र यच गतो भवार्च । तज तज तप संस्धा लाक पाथत-
चीयंबान ॥ पोंड एव च विख्यातो बासुठुवात दावत. ७ राखा चक्रा गदा लाजून खडडा
तूणी तसतवाच । विजेता राजसिंहानां दाता सर्वस्स संबंदा ८ भाक्ता राज्यस्य सधैस्य
झास्ता राजा बळादली । अजेयः रातसेन्यानां राक्षिता स्वजतस्य ह ९ याडय ग!पकना-
मासो वासुदेवाते शाऊेदतः । तस्य वीर्यंबळे न स्ता नाखम्रा$त्य मम धारण १० स [डं मापी
वृथा बाल्याद्धारयत्येव नाम से । इंदु निठ्रवितु विप्र एक एव भवाम्यहमस १२१
वासुदेवो जगत्यस्मित्निर्मित्य बलिन यंदुस । दृष्णीन्सर्वान्वलातक्षित््या नेहनिष्ये च तांपु-
रीर ५२ हारकां विष्णुनिलयां योड्धा चाह महामते । एते च बठिनः सर्वे तूपा मस
समागताः १६ अश्वाअव वेगिनः सन्ति रथा वायुजवा मम । उष्टोसमत्ता: सह च गजा
नियुतमेव च १४ एतेनाहं बलेनाजो हानिभ्ये केशवं रणे । तस्मादेवं सदा बिभ् वद नह्मन्पुरे
मस १५ इन्द्रस्यापे सदा विप्र बद नारद सांमतर । प्रार्थनेषा सस विभा. नसस्ये त्वा तपो-
धन १६ नारद उवाच ॥ सर्वत्रगः सदा चास्मि यावद्रह्माण्डसास्थातेः । अवायः' सबकार्येषु
गमने केनाचिक्षण १७ 'किन्तु वक्कं तथा राजक्षोत्सहे नृपसत्तम । महा सासाते देवेश
राजाने त्या उत्तम मुनीळा वारंवार कुशळ प्रश्न केळा. आणि नंतर बलाने
गर्वित झालेला तो पुनः नारदास हमणाठा ४. “ आपण सर्वत्र कुशळ व सर्व
कार्यामध्ये पंडित आहां. देव, महात्मे, सिद्ध, गंधे, यांमध्यें आपली प्रख्याते आहे ५.
हे विप्रेंदा, तं सर्वत्र सर्वदा निर्बाध गमन करीत असतोस. तुझी गाते सर्वे ठिकाणीं होते
या नम्हांडांत तुळा अगम्य स्थान कोणतेही नाहीं ६. यास्तव हे नारदा, तूं आतां या
पुढें जेथें जेथें जाशील तेथें तेथें असे सांग.-या लोकांत पॉड हाच एक तपःसिद्ध,
प्रख्यात वीर्यवान्, व विख्यात वासुदेव आहे ७. तो शंखी, चक्की, गढी, शाडर्गी, खड्गी
. तुणीरवान् व कवचयुक्त आहे. तो सर्व राजासेंहास जिंकणारा, सर्वास सर्वे देणारा, सर्वे
राज्याचा भोक्ता, शास्ता, राजा, बलाठ्यांहून बठी, शात्रुधन्यास अजिंक्य व स्वजनांचा
रक्षक आहे ८, ९. हल्ली वासुदेव या नांवानें प्रख्यात असलेला जो हा गोपपुत्र आहे.
त्याच्या अंगांत माझें नांव धारण करण्याचें वीर्य व बळ नाहीं १०. तो गोप बालपणा-
पासून व्यर्थ माझं नांव धारण करीत आहे. यास्तव हे विप्रेंद्रा, मी एकच वासुदेव या
जगांत राहीन असा निश्चय कर ११. मी बलाढ्य यादवास जिंकून व आपल्या. साम-
थ्यांनें सर्व वृष्णींचा पराभव करून हे महामते, विष्णूचें वसातिस्थान अशा त्या द्वारळेस
जाऊन मोठे युद्ध करीन. माझे हे सर्व बलाढ्य राजे येथें जमठे आहेत १९,१३. मजपाशी
चेगवान् अश्व आहेत. वायूप्रमाणें ज्यांचा वेग आहे असें रथ आहेत. सहस्रावधि मत्त उंट
आहेत. दुशलक्ष गज आहेत १४. या सर्व सेन्याच्या साह्यानं मी संग्रामांत केशवाला
मारीन. यास्तव हे ब्राझणणा, माझ्या या नगरामध्यें तूं माझ्याविषयी असें सांग १५. हे.
नारदा, तं इंद्राच्या नगरांत जाऊनही आतां असें सांग. हे तपोधना, ही माझी प्रार्थना
आहे. मी तुला नमस्कार करतों १६. नारदः--- जेथपर्यंत बझांडाची शेवटची मर्यादा
आहे तंथपर्यंत मी सदा सववत्र ग्रमन करतां. हे राजा, सवे कायामध्यें. मी गमन करीत. '
३३] भविष्यपर्वे ॥ ३० '५
कपाणी जनाईने ९८ विष्णी सर्वत्रगे देवे दुान्हत्वा सवान्यवात । वासुदेवात का. नास
तिषठत्यास्मन्हरावीत १९को नाम वक्तुमेंवेदे कुख्णे शासति गोमती । अज्ञानाइक्तमंव च
समर्था: भाकुहा जनाः २० हरि: सर्वत्रगो विष्णुर्दपे ते ब्यपनेष्याते । आचेत्यावमवा वण
शार्जुधन्वा गदाधरः २१ आदिदेवः 'पुराणात्सा दुप्रे ते व्यपनेष्यात । हास्यसंतन्लहाराज
थच्च वे ततच संस्थितर् २२ शार्ड़े खडु तथा राजन्महाघोरं न दाप्यत । अताव 'हासका-
लो5यं तव संमोते बतते २३ ४२२५] इति श्रवस० (ख० हॉरे० भाव० पोडकनारदसंवादे
दिनवतितमो$ध्याय: ॥। ९२ ॥
वेदांपायत उवाच ॥ ततः क्रद्धो महाराज पोडठो मदबलान्वितः । नारद चिप्रवय त
श्रोवाच नपसेसांदे १ किलिदं प्राह विप्र्षे राजाईं च हिजेः सह । 'गच्छ त्वे कासमथचा
मुने ज्ञापप्रदूः सदा २ भीतस्त्वचो महाबुद्धे गच्छ त्व कामसद्य हि । इत्युक्ती जृपवथण
तृष्णीभेब स नारदः ३ जगामाकाशगसनो यत्न तिष्टिति केशव: । स भत्वा विष्णसकादा
विष्णो: सर्व शाशंस ह ४ तच्छुत्वा भगावान्विष्णुर्यथेष्ठं वदतासिति । दप तस्यापनष्या[स
श्वोभंते दविअसत्तस ५ इत्युक्त्वा विररामेव तस्सिन्बदारिकाश्रसे । तत्तः ऐेंड्रो महाबाहुबले-
टे
नहाभराश्वर: ५ अश्वेरतेकसाहखेग नबहाभिरसन्वतः । झारूकाटसमायुक्त* स'राजासत्यस-
क्लास
____ 222. यपयशणाणा॥ा0ी
असलो तरी साझें निवारण कोणाकडूनही होत नाहीं. कारण मी अनिवाये आहे. ९७
परंत. हे राजा, मी तसे सांगण्यास समर्थ नाहीं. देवेश चक्रपाणि जनादन पूथ्वाच असु
शासन करीत असतांना व झणतास तसें सांगण्याची मला इच्छाच होत नाही १८ तो
सर्वे्न गमन करणारा विष्णदेव आपल्या शत्रंना आपत-दष्टांसह मारून आल! स्वस्थ
राहिला असलां त्याचे वासुदेव असें नांव धारण करण्यास कोण सभर्थ आहे १९.
सूर्याच्या किरणांचा ज्यांना स्पश॑ होत असला अशा भू व स्वग ळाकाच रक्षण तो कृष्ण
करीत असतांना असें बोलण्यास कोण समर्थ आहे ? तुझ्यासारखे प्राकृत पुरुष मात्र
अज्ञानाने असें बडबडण्यास समर्थ आहेत २०. हे राजा, सवेब्यापी दष्णु हा ठुझा ग्बे
घालवील. कारण तो शाळूगधन्वा, गदाधर, विष्णु अचिन्त्य एंश्वयेवान् आहे २१. ता
पराणात्मा आदिदेव तक्ा दूर्षे घाठवीळ. हे महाराजा, हे तुझ भाषण उपहासास पात्र आहे
(विष्पापाशीं शाडर्ग, खड्ग, इत्यादि जें आहे ते तुझ्या या खडूगाद्कॉन! कुंठित कळ
जाणार नाहीं. सांप्रत कालीं तुझा ह्य फार मोठा हास्यकाळ आहे २३, २३. ते 'औ्ञांमहा ०
खि. हरे० भावि» पोडू-- नारद संचादसज्ञेक ब्याण्णववा अध्याय सामाप्त झाला ॥ ९२
वैशंप्रायन:-- हे महाराज, नारदाच्या या भाषणानं पाडाला माठा क्राध आला. मदु-
बळाने यक्त असलेला तो राजांच्या सभेत विप्रवय नारदास ह्मणाळा, ' है वेप्रष, ह ६]
बोलतोस ? मी बाहझमणांसह तुमचा राजा आहे. अथवा तुला वाटल तिकड तू जा ताप
देणारा आहेस, ह्मणून मला तुझी सदा भीति वाटते. यास्तव हे महादुद्ध, ९ आतां यंथून
वाटेल तेथें निघन जा. ” त्या उत्तम राजाकडून असे बोलला गेठला ता नारद मकाट्यान
तेथन निघन आकाशमार्गानें जेथे केशव होता तेर्थे गेला. तो विष्णूपाशी जाऊन त्याला
सर्वे सांगं लागला १-४. ते ऐकून भगवान् विष्णु ' त्याळा वाटल तस बडअडू हे टूज-
श्रेष्ठा. मी उद्यांच त्याचा दुर्प नाहींसा करतों. > असें बोलून त्या बदारकाश्रमामच्य मका-
यानें बसला तों इकडे महापराक्रमी राजा पोंडू अनेक सहस्र अश्व, असंख्य गज क
2 कि 0. न |
३०६ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपराणं । ____[ अध्याय
गर: ७ अभेकशजसाहखरैः पत्ते भेश्व समान्वितः । एकळव्यमभुृतिभी राजाभेत्व समंततः
-अष्ठी रथसहस्ताणि नागानार्यतं तथा । अबु पत्तिसंघानां तब्दळ समपद्यत ९ एतन वच
-बलंनाजा प्रस्फरननपसत्तमः । विरणज महाराज उद्यस्था महाराव: १० स यया मध्यरा-
घेण नगरी हारकासनु । पत्तयो दीपिकाहस्ता रात्री तर्सांसे दारुणे 9१ यथयुावावेधशस्रा-
'बान्संपतन्तो सहाबलाः । दारकां बीर्यसंपत्ना महाघोरां नुपोत्तमाः १२२थ महातसारुह्य
गातज्षांधेश्व ससावृतर ! पाटेशासिसमाकाणे गदापारघसकुलळन १९ शाक्ततासरस कीर्णे ध्वज-
समाळासमाचितस । किकिणीजालचत्यक्ते ररासिप्राससंथुतर १४ महाघार महाराळू युगा-
"म्त्नळदापसस । धनुगंडासमाकीणं महावायोपमं महत १५ अस्यकॅसद्शाकार यया हार-
वतीमनु । ग्रहीतदोपिको राजा बार्यवान्वळवास्रय १६ हन्ठुमंच्छञ्जगच्ञाथ वृष्णाश्वंव समं-
ततः: । आकर्षन्वलसुख्यांस्तान्राजृः सर्वान्महाययातः १७ परदा समासायय बलं संश्थाप्य
यन्नतः । इद्ं प्रोबाच राजा तु चरपान्सर्वानवस्थिताच १८ ता ड्यतामत्र भरी तु नाम विभाव्य
"मासकस् । युध्यतां यध्यतासत्र देयं वा प्रतिदीयताम १९ आगतः पोंडुको राजा युद्धार्थी
बीरवक्तॅरः । हंतुकामः; समत्रान्वः कृष्णबाहुबळाश्रयानू २० हाते ते भषिताः सवे सभीयुः
'सूचकायदनू । दोफका् प्रदीप्यन्ते बहूनयः शतसहस्रदाः २१ इतश्वेतश्वराजानो युद्धथन्ते
सेन्य यांनीं युक्त होऊन निघाला. कोट्यवधि शश््रांनी संपन्न असलेला सत्यप्रातेज्ञ राजा
-भनेक लक्ष पायदळांसह एकलव्यप्रसाते राजांकडून समन्ततः परिवेश्ति होत्साता यद्ध
करावयास निघाला ५-८. आठ सहस्र रथ, अयुत हत्ती, व अर्बुद पायदळ इतके सेन्य
त्याच्यापाशी जमले ९. या 'एवढ्या सेन्यानें संग्रामांत भूषित होणारा तो उत्तम राजा
उउद्यस्थ महासूर्यांप्रमाणें विराजमान झाळा १०. त्यादिवशी मध्यरात्रीच्या सुमारास तो
द्वारकेपा्शी गेला. राजीं गाढ अंधकार पसरलेला असल्यामुळें पायदळांतील लोकांनीं हातांत.
मशाली घेतल्या. महाबलाढ्य व वीर्यसंपक्च राजे महाधोर हारकेस नानाप्रकार्चीं शस्त्रें
घेऊन निघाले ११,९१२. राजा जनमेजया, वीर्यवान् व बलवान् राजा पोंड़ हातांत दीपिका
खेऊन व एका मोठ्या रथावर बसून द्वारकेकडे निघाला. त्याचा तो रथ शस्त्रोघांनी उत्त-
'मप्रकारे परिवेषित ( सुरक्षित ) होता. पट्टे वध तरवारी यांनीं व्याप्त होता. गदा व
'पारिध यांनीं त्याला भरून सोडलें होतें. त्या रथांत अनेक ४क्ति व तोमर होते
'ततो वरून ध्वजपंक्तीनें सुशोभित झाला होता. त्याला असंख्य क्षु घंटा लाविल्या
हात्या. ता. शर, 'तरवारी व प्रास यांनीं युक्त होता. तो महाघोर, महाभयंकर, व
युर्गातांच्या मंधासारखा होता. त्याच्यावर धनुष्ये व गदाही पुष्कळ होत्या. तो मोठ्या .
'महावाद्यासारखाच होता. त्याचा आकार आजे व सूर्य यांसारखा होता १३---१६
असो; अशा रथानं निघ्राठेळा तो जगन्नाथास व समततः यादवांस मारण्याची इच्छा
करात हाता. वी महातेजस्वी संन्यांतील मुख्य सर्व राजांस आपल्या मागन आकर्षण
करात १७ ह्ारकानगरीच्या द्वारापर्यंत येऊन पोचला. त्यानें मोठ्या प्रयत्नाने
' झपल सन्य स्थापेढं. नंतर तेथें आलेल्या सर्व राजांस तो असें बोलला १८. “ माझें
- नाव सांगून येथ तुह्या दुंदुमी वाजवा. आतां आमच्याशी यद्ध करा किंवा देय
- कर् या १९. युद्धार्थी व आतशय वायवान् पोंडूक राजा कृष्णाच्या बाहुबलाचा आश्रय
करून राहहेलल्या तुह्या सवाना मारण्यासाठी येथ्रें आला आहे २०. असें सांगन तुही.
हश] | भविष्यपर्व । ३०७-
यझधळालसाः । एरी ते पुरतस्तत्र क्षत्रिवाः शाख्रिणस्तथा २९२ सिंहनाद प्रकुवत' डशोखधघारा
ससाळुलाः । कुतोयं वृष्णिप्रवरः कुतो राजा जगत्यातेः २३ कृतोयं सात्याकेवारः कृता
हार्दिक्य एव च । छतो नु बलभदश्र्व सर्वेयांदवसत्तसः ॥ इत्येच कथयन्या वे राजान*सवे
एव ते २४ आदाय शास्त्राणि बहाने सर्वत; शराश्व चापान बह्ठांने सव । युद्धाय सक्षाह-
निवडशोययहरेः पुरी द्रारवतीं तृपोतसाः २५ [ ४२४८ ] इति श्रामहाभाते खिलपु
हरिवंशे भविष्यपर्वणि पोडूकवधे घिनवतितमोडध्यायः ॥। ९३ ॥ |
वेदांपायन उवाच ॥ ततश्र्व यादवा$ सवे दूवा सेनिकसचयम् । रात्रीं च व्यसन मातत
महाराबसमाकुलटस १ महावातससदक्धते कल्पान्तसोगरापमझ् । सन्नद्धाः स्मपयन्त शास्त्रणा:-
युद्धलालसा'. २ ग्र्हीतदीपिकाः सर्वे यादवा: दाखयोधिनः । सात्याकबंळभच्व हाद्रक्या
निठठस्तथा & उद्धवो$थ महादड्धिरप्रसेनो महाबळ । अन्य चच यादवाः सवं कवचपरग्रह
रताः ४ ससस्तयुद्धकझुरला रात्री सन्नाहयोधिनः । शाख्रिण: खडूनश्वेव सव शत्ससा-
कुला: ५ युद्धाय ससपद्यन्त बहुवी बाहुशा लन: । राथना गादनच््वव सदन. सायुधास्तथा ६
नेत्ययुक्ता महात्सानो धान्विनः एरुषोत्तमाः । निययुनंगरात्तूणे दोपिकामः सरसंततः
कुतः पोडक इत्येव वदन्ते: सबंसात्वता; |) दााशकादापता दा निस्तमः समपवयत्त ८ तता
वितिमिरो देशः समंतात्त्यपद्यत । युद्धे समभवळोरं दाष्णभिः दज्चाभेः सह ९ तता. सहा-
_1__1_____1_1__.__॑सँॅररिशििशिशिॉसिसससिॉशिशिशिशशिशिष््शर्शिशशण॥ण णि
घोष करा. » राजाच्या या आज्ञिप्रभागें सर्व राजांनीं तसेंच सांगून पाठविलेळे दूत याद-
' वांकडे आले. अनेक सहस्र दीपिका प्रदांप्त कल्या गेल्या २१. यदड्धलालठसी राजे इत-
स्ततः यद्ध करूं लागले. कस्त्रधारण करणारे क्षत्रिय त्या पुरीच्या समोर सिहंनादू करात
हारखधारांनी आकळ झाले. तो वृष्णिप्रवीर कोठें आहे.. तो. जगत्पाते राजा गला
कोठें ! २२,२६३. तो वीर सात्याके कोठें आहे ? हादिक्य कोठं 'रिसत नाही 0 सर्व यादवांतील
उत्तम वीर बलभद्र कोर्ठे आहे ! असतें बोलणारे ते सवे राजे हारकतीळ रक्षक क्षात्रयांस भव्दू
ठागळे २४. सारांश, याप्रमाणे ते सर्वे उत्तम राजे असंख्य शस्त्र, घाण, धनुष्य इत्याद
घेऊन व य॒द्धाला सज्ज होऊने हरीच्या द्वारकापुरीस येऊन पांचळे. २५. हात. श्रामहा०
सि० हरि० मावि० पोंड़रकवधासंबंधीं ञ्याण्णववा अध्याय समाप्त झाला ॥ «९.
__ वैश्षंयायन:--- त्यानंतर तो सेन्यसंघ पाहून, राती महाशास्त्रांना व्याकुळ झाल त
महासकट ओढवलेलें पाहून. महावायूनं क्षुन्ध कलेल्या कल्पांतसागरासारस भयेकर सेन्य
अदलोकन करून यद्धाची लालसा करणारे सवे यादव्हा सज्ज झाल. त्य न! राख उच-
ललीं. हातांत मशाली घेतल्या आणि ते सवे यादूव शस्त्रांनी युद्ध करू लागळ सात्याके
बलभद्र, हादिक्य, निशठ, महाबुद्धिमान् उद्धव, महाबलाढ्य उप्नसन व तसेच दसरेही
मख्य मख्य यादव कवच चढविण्यांत निमभ. झाल १-४. समस्त युद्धामध्य कुराळ
असलेले, रात्रीं सज्ज होऊन लढणारे, शस्त्रसंपन्न, खड्गभाषत व अनेक शास्त्रांनी यक्त'
' झालेले अनेक बाहुझाली यादव युद्धास सिद्ध झाले. रथी, गदावान्,. स्वार व आयव-
यक्तवीर ५.६. नित्ययक्त महात्मे व धनुधर पुरुषोत्तम, दार्पका धेऊन समतत नगगंतन
सत्वर बाहेर पडले. ता दृष्ट पोंड कोठें आहे, असे हणतच ते सात्वत पुढ सरसावले
त्यावेळीं मशालींनीं प्रकाशित झालेला प्रदेश अंधकारराहतः झाळा ७,८ सभाँवतालचा
_ सर्व अंधकार जाऊन लख्ख दिसूं ठागळें. नंतर वृष्णींचें शत्रशीं माठ युद्ध झयठ ९
इे०्द महर्षिव्यासप्रणीतं श्री हरिवंशपुराणं । र ॥ माश्यांचा
न्सम भवत्सन्नादों रोमदरर्षणः । हया हयेः समायुक्ता गजाश्व गजयूथपः १० रथा रथेः
समध्युक्ताः सादिा्भिः सादेनस्तथा । खड़िन; खड्राभिः साध गदिभिग'देनस्तथा ११ पर-
स्परव्यतीकारो रण आसीत्छुदारुणः ! महामलयसंक्षांभः शब्दस्तेषां महात्सनास १२
धावन्त: प्रहरन्त्येतासर्वतो कूप हॉन्ति नः । अयमेष महाबाहुः खडा पताते वा्यवाच १३
अयसेष रारी घोरो वतते तु सुदारुण: । गढी चाय महावायः सवाना बाधत चूप: १९
अय रथा शरा चापा गदा तणा तलुभवाचू | याहराः सवता यात कुनापणरच बडा १५५
अयमत्र महाझ्यूळी साश्रेतः सर्वतो दिदास् । गजोइयं सविषाणाग्रो वतेते सर्वत : पराते १६
आतिसवेचगः श्यूरो वेगवान्वातसज्रिभः । झराज्छरेः समाहन्ति दण्डान्दृण्डेजगत्पत १७.
कुंतान्कुन्ते: समाजध्युर्गक्षमिश्व गदास्तथा । परिघान्पारधेः साधे झूलाव्छूलेः समंततः (८
एवं तेषां सहाराज कुर्वतां रणसृत्तमस् । संत्राम: सुमहानासी च्छब्दश्वाप महानभूत १९.
भ्रूतानि सुवहून्या जो शब्दवान्त महान्ति च । प्रादुरासन्सहर्ताणि शंखानां भेमानेःस्वनः १०.
राजी प्रादुरभूच्छब्दः संग्रामे रोमहर्षण: । बर्तमाने. महायुद्धे वृष्णींनां चेव तेः सह २१
केचिद्य्रस्ताः समापेतुः पथिव्यां पथथिवीक्षितः । केवित्पाततसाग्हिछा विपकीणीशरो-
धरा: २२ पेवुरुव्या महावीर्या राजान; शस्त्रपाणयः । काचिच भिन्नवर्साण: समापेतुः सह
क्ञथा २३ परस्परं समाश्रित्य परस्परवधेषिणः । न्यस्तशाख्ा महात्सानः समंतात्क्षताविर्
त्यावेळीं अंगावर कांटा आणणारा भयंकर नादु सुरूं झाळा. घोडे घोड्यांशीं भिंडले.
हततावर आरुढ झालेळे हत्तीवरील वीरांशीं ढढूं लागले १०. रथी रथस्थांवर चाळून गेले
स्वारांचं युद्ध स्वारांशीं होऊं लागलें. खडूगवान खडूगवानांशी ढढं लागलें. गदावान् गदा-
बानांशी मारामारी करूं लागळे ११. रणांतीळ तो परस्परसंघर्ष आतिशय रोमहषण झाला...
त्या महात्म्यांचा ध्वाने महाप्रलयाप्रमा्णें भयंकर क्षोम उत्प्न करणारा झाला १२. ते
धांवून शत्रूंना मारूं लागले. '* राजन् हा पहा आह्यांला मारीत सुदला आहे. हा पहा
महावीायेवान, महाबाहु हातांत खडून घेऊन वेगानें घावन येत आहे. हा शरसंपक्च आते-
घार व दारुण आहे. हा महावीयवान् गदी आह्लां सर्वोतत पीडा देत आहे १४,१५४. हा
रथा, चापी, शरी, गदी, तूणी, कवची, हातांत भाला घेणारा. ब आतिजली कसा तर्वैत्र
संचार करीत आहे, पहा. १५. हा महाझूडी सर्व दिक्यांत शत्रक्षप करीत चालला. आहे
हा महागज दातांची अग्रे पुढें करून सर्वावर धांवत आहे. हे जगत्पते, हा सवचि आति-
केमण करून जाणात शूर, वेगवान् व वाततुल्य वीर येत आहे. » इत्यादि बोलणारे योद्धे
आपल्या शरांना शत्रूंच्या शरांस, दंडांनीं देंडांस १६,१७. माल्यांनीं भाल्यांस, गदांनी
गद॒!स, पारघांनीं पॉरघांस, व शूळांनीं ज्ूळांस समंतत: प्रतिबंध करीत होते १८. हे महा-
राजा जनमंजया, यापमार्ण उत्तम रण करणाऱ्या त्यांचा तो सेग्राम फार मोठा झाला.
त्याचा शब्दही फार घोर झाला १९. भयंकर शब्द करणारीं मोठमोठी अनेक भरते प्रकट
साळा. शसखार्चा भर्यकर ध्वाने उठला २०. रात्री वृष्णींचें शत्रूंशी महायुद्ध सुरूं झाले.
असत! त्या सुआमांत रोमहषेण शब्द प्रकट झाला २१. कित्येक मर्च्छाग्रस्त झालेले राजे.
रेस्वावर पडळे. [कत्येक महावीयवान् व शखपाणि राजे भमीवर पडळेल्या आप्तांस आढलिं-
गने देऊन व मान अत्ताव्यस्त टाकून पडळे. कित्येकांची कवचें फुटन सहस्रधा पतन
पाबळा २२,२२३. परस्परांशी, (नंडून परस्परांस मारण्याची इच्छा करणारे कित्येक महात्मे
क. _ _ भविष्यपर्व । ३०९.
ग्रहाः २४ पेतुर्गवासवः केववियपराषट्रविवधना: । एवंते निहता राजन्योधिताः सर्वे एव
तु २५ एतास्मक्चन्तर शूर एकळव्यो निषःदपः । धनुगृंह्य महाघोरं कालान्तकयमोपसः २६
शरेरनकसाहररद्यामास सारवाय । परंशतेः शगणांतुनिशितेर्समंभादोभिः १७ वष्णांनां
च बळ सव पाथयामास सवतः । युद्धन्यतः शखपाणींच्व क्षत्रियान्वीरयवत्तरान २८ निशठे
थचाबशत्या शराणा नतपदणामस् । सारणं दडाभिविध्वा हादिक्यं पंचाभिः दारे: २९ उग्रसेन
नवत्याऊ5्य वसुद्व च सप्तभिः । उद्धव दशभिश्धेव हाक्रं पंचभिः शो: ३० एवमेके-
कश: सवे ॥नहता नाझातेः शरेः । विदवाव्य यादवी सेनां नाम विश्राव्य वीर्यवाच ३१
पकलव्या यदुदृषान्वीयवान्बळवानहस । इदानी सात्यकिवीरः क्क यास्याते महाबल: ३२
मदमत्ता हा साक्षात्क यातीह गदाधरः । इत्याह सिंहनादेन सिंहाग्विस्मापयक्षिव ३३
[| ४२८१ ] इति श्रांस० खिले० हरि भवि ० पोंडकवधे चतुनंवातितमोएध्याय: ॥ ९४॥
बेडंपायन उवाच ॥ निवृत्तेष्वथ सेन्येषु काष्णवीरेषु चेब्र हि । भीतष्वथ महाराजन
हेतषु याप सबतः १ दाापकारु पशांतास निःडाब्दे साते सवतः । जितमित्येव यन्सत्वा
चृष्णाना बळसुत्तमस २ ततः पोण्ड़ो सहादीर्यो बभाफे सेनिकान्सकान । शीधे गच्छत
राजदा टक: कुन्ते; पुरार्मिसास ३ झुठारेः कुंतलेव्वेव पाषाणेः सर्वतो दिपास । कर्षणस्थेः
खपाषाण: सवती यात भसिपाः ४ भिदन्तां प्राकारचया: प्रासादाश्व समंततः । गृह्यन्तां
ऑरकर्शर्शार्शार्शिशशाशिशिशिशिशिशशसशिशसलशिणण्ण्ण्ण0प 0?" 0 0 0 0 -.-.____
शस्त्राचा त्याग करून शरार समततः क्षतयक्त झाल्यामळे भरमीवर पडळ २७%. कित्येक
यमाच्या राष्ट्राचा वाळू करणारे गतप्राण होऊन पडळ. याप्रमाणे हे राजा, जनमेजया
त बहुतक याद्ध मारले गेळे २५. इतक्यांत हूर कालांतक यमासारखा निषाधरपाते एक-
लब्य आपल धनुष्य धऊन पुढं आला २६. त्यानें आपल्या आते ताक्ष्ण व ममंभेदी सह-
स्रावांथे बाणांनी यादूवांचं विदारण केलें २७. त्यानें वष्णींच्या सर्व सेन्यास हतवीयं
करून सोडल. हातांत शस्त्र घऊन युद्ध करणार्या वीयवत्तर क्षत्रियांसेही त्यानें ब्याकळ
केळ २८. त्यान र्याची पेर नमळीं आहेत अज्ञा पंचबीस बाणांनी निदठास, व दहा
बाणाने सारणास वेध करून पांच शरांनीं हार्दिक्यास व्याकुळ केलं २९. उग्रसेनाला
त्याने नव्वद बाण मारले. वसुदेवाला सात बाण मारले. उद्धवाला दहा व अक्रराला
पाच बाणांन। वेध केला ३०. याप्रमाणें यादवांतील प्रत्येकाळा त्यानें तीक्ष्ण बाणांनी
विद्ध कठ. यादुर्वांच्या सेनेला पळावयास लावून व आपलं नांव सांगन वीर्यबान् एकलव्य
यदश्रे्ठास हणाला, “ मी बलाढ्य व वीर्यबान् एकलव्य आहें. आतां महाबल सात्यकि
बार कोठ जाणार आहे ! ४११,३२. गदा धारण करणारा मदोन्मत्त साक्षात हळधर तरी
काठ. जाता, त॑ मा पाहता » असे तो त्या सिंहांस विस्मय उत्पन्न करीत सिंहनाडानें
घाळला ३३. हात श्रामहा० [स० हरि भावि० पोंड़कवधाविषयी चवऱ्याण्णववा
अध्याय समाष्ठ झाला ॥ ९७. ॥
__ वैशंपायन:--हे महाराज, याप्रमाणें एकलव्याच्या वीर्यांस भिऊन सर्व सेन्य परतले
असता, वाष्णवार भयभात झाले असतां, सव सव बाजूंनी मारळे गेळे असतां १, मक्वाली
विझल्या असतां व चोहाकडचा गलबला शांत झाला असतां यादवांच्या उत्तम सेन्याला
_ आह्मी जिंकलेंच आहे / अर्स़् मानून २, महावायवान् पोंड़ आपल्या सेंनिकांस हणाला,
हे राजद्रहा, टाक्या, भाढे, कुऱ्हाडी, कुंतळ, पाषाण, ओढावयाचे मोठाले पाषाण,
३१८ मह्षिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंदापराण । ____ [ अवध्याय£
कन्यका: सर्वा दास्यश्वैव ससंततः ५ गर्हांतां वसुसख्यानि धर्नान सुबहून्यथ । ते तथेति
महात्मानो राजानः सर्व एब तु ६ कुठारेः सर्वतश्वेव चिच्छिडः पॉड्काझया । पाकारांश्लेव
सर्वत्र प्रासादान्वरसंचयान ७ अथ तत्र महादाव्दः प्रादुरासीत्समंततः । टेकेषु षात्यमानपु
प्राकारेषु महाबळे ८ पूर्वद्दारे महाराज भिन्नाः प्राकारसंचयाः । थुत्वा शब्द महाघोर॑
सात्यकि: क्रोधमाच्छितः ९ माये सर्वे समारोप्य केशवो यादवेश्वरः , गतः केलासादाखरं
दृष्ट दोकरमव्ययसझ १० अवश्यं हि मया रक्ष्या उरी द्वारवती व्वियस् । हाते साचेनय मनसा
धनुरादाय सत्वरस् ११ रथं महांतमारुह्य दाझकस्य महात्मनः । पुक्ेण संस्कृत घोर यंता
च स्वयमेव हि १२ धनसंहत्तदा 55दाय शारांश्वाशीविषोपसाच् । आसुच्य कव'चं घोरं शसख-
संपातदुःसहस १३ अंगदी कुंडली तूणी शारी चार्पीगदासिमाच । ययी युस्धाय शोनेय,
संस्मरन्केशवं वचः १४ कोपिकादीपिते देशे यथो सात्यकिरुत्तमः । तथेव बलदेदोपि रथ-
मारुह्य भास्वरस् १५ गदी शहरी महावीर्यः भायाडणचिकीर्षया । सिंहनादंमरकुर्वन्वेसुक्न्वे
भेरवं वरस १६ उद्धवो$पि बली साक्षादरजमारुह्य सत्वरम् । ससे महारवं घोरं संग्रामे
नीतिसत्तरस् १७ ययो नीति विवचिन्वानः परां प्रीति महाबळ: । अन्ये च वृष्णयः सर्वे
ययु: संग्रामळालसाः १८ रथावगजानससारुह्य हा्दिक्यप्रसुखास्सथा । दोपिकाभिश्व सर्वत्र
पुरोवत्ताभिरीश्वराः १९ सिंहनादं प्रकर्वन्तः स्मरन्तः केशवं बचः । पूर्वहारं समागसम्य
. इत्यादि घेऊन या नगरीच्या सर्व बाजंस शीघ्र जा ३.४. तिचा कोट व प्रासाद सभॉ-
वार खोदा. सर्वे कन्यांना व दासींना सर्वतः केद करा ५. मख्य मख्य धनें ग्रहण करा
- विपुल धन ठटा, 2 पोंड्राची ही आज्ञा ऐकून व बरें आहे, असं हणून सर्वेच महात्मे.
राजे द्वारकेपाशीं गेळे ६. पोंड़ाच्या आज्ञेने त्यांनीं सर्वतः कऱ्हाडी चालवन तट तोडे
-व ज्यांत उत्तम संचय आहेत असे प्रासाद फोडण्यास आरंभ केला ७. तेव्हां महाबलाढ्य
:वीर॑ प्राकारावर टाक््यांचें घांव घालं लागले असतां समंततः मोठा शब्द झाला ८. हे महा-
राज, पूव ह्वारावरील तट त्यांनीं फोडला. पण तो महाघोर शब्द ऐकून क्रोधाने विवश
झालंला सात्यांके झ6णतो ९, “ यादवेश्वर केशव सर्वभार मजवर टाकन केलास शिखरा-
वर अव्यय शंकरास पाहावयास गेला आहे १०. यास्तव मला ही परी अवशय राखली
' पाहजे. '' असा सनानं [वचार करून व सत्वर धनुष्य घेऊन ११ तो महात्म्या दारू.
काच्या महारथावर बसला. पुत्राने ज्याला क्षालनादे संस्कार केला आहे अश्या त्या घोर
रथावर तो सारथेही स्वत: बसला असतां १२, लागळेंच मोठे घनष्य व सर्पासारखे बाण
घेऊन, शरवृष्टीस सहन करणारे घोर कवच अंगांत चढवून १३, अंगदी, कुंडली, तृणी,
शारी, गदी व आसेंमान् होऊन केशवाचे आज्ञावचन आठवीत तो शिनीपत्र यद्धास
-निघाला १४. मशालींनीं जेथील प्रदेश प्रकाशेत केला होता तेथें उत्तम सात्यांके गेठा.
त्याचप्रमाणें बलदुंवही भास्वर रथावर आरूढ होऊन १५, गदा, शर, इत्यादिकांसह रण
करण्याच्या इच्छेने सिंहन!द् करीत व भयंकर आवाज करीत निवाला १६. साक्षात बलाढ्य
- उद्धवही मत्त, महा ध्वाने करणाऱ्या व संग्रामांत आतिशय निपण असलेल्या गजावर सत्वर
आरूढ होऊन नीतीचा विचार करणारा तो महाबल फार प्रसन्न झाला. दुसरेही संग्रामलालसी
-हादिक्यप्रभांते वृष्णि रथ व गज यांवर आरूढ होऊन रणांत निघाले त्या इश्वरांच्या अग्र-
भागा संवत्न दापका हत्या १७-१९, ते सिंहनाद करणारे व केशवाचे वचन आठविणारे |
९५] भविष्यपर्वे | ३५५
हृष्णया युद्धळाळसाः २० ते ससेत्य यथायोगं स्थितास्तत्र[महाबलाः । स्थिते सेन्ये; महो-
घार दापकादपते पाथ <१ शिनिवीरः दारी चापी गदी तणी रवान्विभो । वायव्यासतं
समादाय याजायत्वा महाशरम् २२ आकर्णपूणसाकृष्य धत: प्रवरमत्तमम । मसोच पर-
सेन्येष शिनिवीरः प्रतापवात २$ वायव्याखेण ते सर्वे तत्रस्था नरसत्तमाः । विनिता
ह्यखव[यण यत्र तिष्ठाते पाण्ड्कः २४ तत्र गत्वा स्थिताः सर्वे निर्धता वातरंहसा । यत्र
खूव [स्थताः सवे ॥बेडुता राजसत्तसाः २५ तत्र स्थित्वा च दोनेथः शरमादाय सत्वरस् ।
नाशत सपभागाम बभाषे सात्याकिस्तदा २६ क्क इदानीं महादद्धिः पोंडको राजसत्तसः ।
स्थिताडस्म न्यवसायेन शरा चापी महाबलः २७ यदि दृष्टा दुरात्मानं ततो हता नृपाध-
सरू । सृत्याठस्म केशवस्याहं जिघांसः पाण्डकं स्थितः २८ छित्वा डोिरस्तु तस्यास्य
सवक्षत्रस्य पश्यतः । बॉल दास्यार्स यरध्नेन्यः श्वभ्यश्वेव वुरात्मनः २९ को नास ईददा कर्म
चारवच्च समाचरत । सुप्तषेपु निशि सर्वञ यादवेषु महात्ससु ३० चोरो&्यं सर्वथा राजा नं
ह राजा बळान्वतः । यांदे शक्ती न कुर्यांच चोर्यनेवं नूपाधमः ३१ अहो5स्य बलिनो
राज्ञश्वारकाय प्रकुवतः । सर्वेथा गमनं तस्य न हि पश्यामे सांप्रतस् ३२ इत्युक्त्वा सात्य-
क्रवार: प्रजहास महाबल; । विस्फार्य स हृढं चापं संद्धे कासुके दारा ३३ आर्कर्ण्य
वचन वार; सात्यकेल्तल्य धीमतः । क्क चु कृष्ण: क गोपाळ: कुतः सो$थ घवर्तते ३४
ख्राहन्ता पशुहन्ता च क्क च स्वासात संवितः । स इदानी क्क वर्तेत गहीत्वा मस नास
अया
हणा काट र्दल्.्“्ाशाशएापशा"ााााा--ानापनननननव
पान
पणणणाणिणापापण णी शि क१णीी?णी”ीऑटीकी णी णी? णी” पश”? १२ १९१२१ २)२ण?0पीण?”?पण??९५१)”02ण कल
(__ (१. २४७
युद्धळाळसा वाष्ण पूवे द्वारावर येऊन व तेथें ते महाबळ यथायोग्यरीतीने एकत्र स्थित
होऊन राहिलं. मशाठाॉना प्रकाशित झालल्या मार्गामध्ये महाघोर सेन्य उभें राहेळें असता
ह वर्भा, शर, चाप, गदा व तूणीर यांनी युक्त झालेला प्रतापवान् शिनिवीर ( सात्यांके )
वायब्यारस्र धेऊन, महाशराचं संधान करून, उत्तम धनष्य आकर्ण ओढन, डातसेन्यावर
त्याचा प्रयांग करता झाला २०-२३. तेव्हां तेथें असलेलं सवे नरसत्तम वायव्याख्रानें
पराभूत झाले, अस्रवीयांने विजित झालेले ते पोंडक जेथें होता तेथें जाऊन उभे राहिले
वायूच्या वगाने त्या सवाना उड्वून नल, तेव्हां पळन गेलेले सव उत्तम राजे पर्वा जेथे
स्थत हाते तेथ उभा राहून व'॑ लागलाच सपाच्या शरीरासारखा तीक्ष्ण बाण घेऊन
शेनेय सात्यांक हणाला २४-२६, “ आतां तो महाबाद्धि उत्तमराजा पोंड़क कोठें आहे ?
मा शरचाप घेऊन निश्वयानें उभा आहे. २७. त्या दरात्म्याला मी जर पाहिले तर जिवंत
साडणार नाहा. मा केशवाचा भृत्य आहे व पोडूकाला मारण्याची इच्छा करतो. २८
सवे क्षत्रिय पाहत असतांना त्याचें शिर तोडन मी कत्रे व गध यांस त्या दरात्म्याच्या
मांसाचा बाढ दूंडईन २९. सवे महात्मे यादूव रात्री निजले असतांना त्यांच्या नगरीस
येऊन वेढा देण्याचे हे चोरासारख काम दररा कोण करील? ३०. हा राजा सवेथा चोर आहे
तो बलाढ्य नाहीं. तो जर खरोखरच शक्तिमान असता तर त्या अधभ राजानें असें चोर्य
केलं नसत ३१. अहो, चारारचे कम करणाऱ्या या बलाढ्य राजाचे येथन जीव घेऊन परंत
' जाणे मठा सवंथा शक्य दिसत नाहीं. 7 अर्स बोलन महाबल सात्याके हंसला. त्याने आपल
धनुष्य सज्ज करून त्यावर बाण चढविला ३२, ३३. इतक्यांत बझ्छिमान् सात्यकाचं त
. भाषण ऐएंकून वीर पोडूक *' कृष्ण कोठे आहे, तो गोपाळ कोठें आहे ? स्वामी असं ह्मणून
सेवा केला गेलेला तो ख्रीहंता, पंशुहृता कोठें आहे : माझें नांव धारण करून तो आतां
३४१२ सडिंव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशप्राणं । 1 अभ्याय$
तत ३५ हता सख्युर्महावीर्यो नरकस्य महात्मन: । ससव तात यस्ेडस्मन्हते तास्मन्दरा-
त्माचे ३६ गच्छ त्वं कामतो वोर योंद्धुं न क्षमत भवाच ' अथवा तिष्ठ किचित्त ततो
बष्टासि मे बळस् ३७ शिरस्ते पातायिष्यास गारेघोरेईरासंदेः । हतस्य तव वोरह भाम:
पास्यांते शोणितम ३८ श्रोष्यते सतथा गोपो हतः सात्याकॉरित्याप । या गवस्तस्य गापस्य
सर्वदा वर्तते महाव ३९ विनश््याते स तु क्षिम्नं हते त्वाये यदूत्तस । त्वाय रक्षां समादर्य
शोप: केलासपर्वतस् ४० गत इत्येवमस्माभिः थुतं पूव महासते । शर गृहाण [नाझात याद
शाक्तो॥ससे सात्यके । इत्युकवा बाणमादाय यथा योड व्यवास्थतः ४9 [ ४३२- ] इति
भीस० खि० हरि" भावे£ पोण्ड्वये साऱ्याके गेण्डूभाषणं नास पंचनवाततमाडध्याय: ॥९५॥
वेदांपायन उवाच ॥ ततः क्रद्धो महाराज सात्याकिवृष्णिपुंगवः । उवाच वचन राज-
न्वासुदेवं स्मरक्षिव १ अवोचदीदशं वाक्यं वासुदेवं तृपाधसः । का नास जगता नाथ-
मेत्थं बर्यानिजीविषुः २ मृत्यस्त्वां सवथा याति वचन्तं ताहरां वचः । जिला ते शतधा
दीर्यादूदतस्तादरशं वचः ३ एष ते पातयिष्यामे शिरः कायाव्य पोण्ड्क । यक्षाथ वासुदवाते
_ तब संप्रांते वर्वते ४ यावत्पताते कायातसे शिरस्तावत्पमवर्तते । स एव श्वा तु भगवान्वासुदेवा
भविष्यति ५ एक एव जगज्षाथः कर्ता सर्दस्य सर्यगः । दुरात्सन्सवथा देडा. भावेष्यति न
सदायः ६ एष त5ह रार: कायास्पातयिष्यांसे राजक ।! यदुसा भगवान्बष्णुनागासण्यात
______________________“_"लॅसॅॉर्ाणार्शाशिशिशशसशि
कोठें व कसा राहीळ ? माझ्या महात्म्था नरक मित्राचा हंता असा तो महावीर्यवान कोठें
आहे ? माझ्या या यद्धामध्ये तो. दुरात्मा मेला असतां मग तू वाटल [तकड जा. तू
यद्ध करण्यास समर्थ नाहींत. अथचा जरा उभारहा ह्णज माझबल तुला कळल २४-२७
घोर व असह्य बाणांनीं मी तझे शिर तोडून पार्डीन. येथें मारलेल्या तुझे रक्त हे वारा
भाम प्राहान करीळ ३८. ह्मणजे तो गोपही सात्याके मारला गेळा, अस ऐएंकल. त्या
गोपाचा जो फार दिवसांचा मोठा गर्व आहे तो हे यदूत्तमा, मी तुला मारले हणजे तत्काल
नष्ट होईल. तला या नगरीचे रक्षण करावयास सांगून तो गोप केळासपवेतास गेला आहे;
इतकंच मागें आह्मी ऐकले होतें. असो, हे महामते सात्यके, माझ्याशी य॒द्ध करण्यास
समर्थ असलास तर तीक्ष्ण बाण घे. » असें बोळन व बाण घऊन तो व्यवस्थित पोडू य॒द्ध
करावयास एडें सरसावला ३९-४१. इति श्रीमहा, खि. हरि भावि० पोंडूबधांतील सात्याकि-
'योडभाषणनामक पंचाण्णववा अध्याय समाप्त झाला ॥ ९५ ॥ |
वेशंपायन:--हे महाराज, त्यानंतर रागावलेला वृष्णिपुंगवसात्यकि जणुं काय वामु-
देवाचें स्मरण करीत असें वचन बोळला १. “ हा अधम राजा वासुदेवाठा असं.
अभद्र बोलत आहे. पण जिवंत राहण्याची इच्छा करणाख कोण बरें त्या.
जगन्नाथाला असें बोलणार आहे ? २. त्से रूक्ष भाषण करणाऱ्या तुला सवेथा मृत्यु
येईल. तसलें अभद्र बोलणाऱ्या तुझी जिव्हा शतधा विदीर्ण होईल ३. हे पोंडूका, हा मी
तुह्या धडापासून शिर वेगळें करतों. वासुदेव असें जें तुझें नांव हली प्रसिद्ध आहे ते तुझें.
पॅजञिर शरीरापासून वेगळें झालें नाहीं तोंच प्रवृत्त होणार आहे. उद्यां तो भगवान् वासुदे-
बच एकच राहील. तो जगद्याथ सर्वांचा कर्ता व सर्वगामी आहे. हे दुरात्मन्, तुला मी
छारलें हणजे तो देवच एक वासुदेव होईल, यांत संशय नाहीं ४ - ६. हे क्षुद्र राजा,
इ पहा पी आतां तुज्षे मस्तक धडापासून वेगळें करून पाडतो. कारण आतांच भगवान
<६] भविष्यंपर्व । ३१६
साप्रहझ' "७ अखवाय बळे चेवं सव दराय सापतशस्र । चौत;ः पंरतर राजन्वाय च तव
यतत ८ सद ददहयस यनत स्थता स्स व्यवसायवान्ं । रारा चापाी रटी खंडा सवथाहसु-
पस्थितः ९ नेतन्नगरमायासीः सत्येनेतद्रेवीम्यहम । सर्वथा कृतकृत्यो$स्मि ह्वा त्वाँ
चाखुदवकसर २० तवाग [तडशः ळत्वा श्वभ्यो दास्यामे राजक । इत्युकतवा बाणमादाय |
बापुदव महाबलः १२९ आकणपणभाकृष्य विव्याध नारोत रारस | सत्तेने 1 वस्धा यडदुना
चाछदव' प्रतापवान २२ चमच्छोणितमत्युष्णमंगाक्षेत्राक्षपोत्तस । ततश्वकतोध नृपतिवांसु-
इव प्रताप्वाच १२ नवाभदाभेश्वेच शरेः सन्भतपर्वभिः । विव्याध सात्याके राजा नदं-
व्वेबहुधा कल १४ तता नाराचमादाय [नादातं यमसनिभमस 1 धनुराकृष्य भगवान्वासु-
ढवय नूपात्ततम ७७५ अवंव्याध सात्याक ध्या तत्ााशपहादयन्स्वकानू । नाराचेन ससावड्ध॑
सात्याक: सत्यसगरः १६ ललाटे सुहढं वीरो वृष्णींनामग्रणीस्तदा । निषसाद रथोपस्थे
बनश्वख इव सत्तम १७ हेत: स पाडुकां राजा दिध्वा देशाभराशुगं: | साराथ पचावदात्या ।
हेयपाश्व चतरां चृप* १८ तं हयारुांधरॉक्तांगा: साराथेश्व सपसतत्तः । बहुला: समपएयन्त
वाखुदबस्य पश््यतः १९ वासुदेवी रथे चरे सिंहनादं समाददे । तेन बादेन तताभादवध
सात्याकनूप -० दवेद्धान्हयांस्तथा दृष्ट्वा साराथे च तथागतमस। डोनेयो5थ महावीर्यो
. राषता चूपसत्तम ₹ २ अल दक्ष्यामतं घायामत्युकत्वा बाणमाददे । विव्याध तेत. बाणेन
सनान याय य 0 0
वणु येणार नाही. ७. यावेळीं मला सर्व अख्वीर्य व बळ दाखीव. यापढे तडे बळ व
वाय राहणार नाह ट. यास्तव, त॑ आजच मल्य दाखीव. मी ते पाहण्यासाठी सप्रयत्न
होऊन राग्रहेळा आहे. मी शरी, चापी, गदी घ खड्गी होऊन सर्वथा उपस्थित झालो
आहू. तू या नगराला आला नाहींस, तर साक्षात् यमपुरीलाच प्राप्त झाला आहेस, असें
समज, मा ह सत्य सांगत आहे. तुज क्षद्र वासुदेवाला पाहून मी कृतकृत्य झालां
आहें ९७,१९०. हे साजा, तुझ्या अंगाचे तिलशः तुकडे करून मी कुव्यांना खाऊं घाढीन. असें
बाटून, बण जांडून व धनुष्य आकणं ओढून महाबल सात्याके बासुदेवराजास तंक्षणि
वेध करतर झाला. तेव्हा त्या यादइवानें याप्रमाणें वेध केला असतां प्रतापवान् वासुदेव
हे राजन, अ्गातून व नेत्रांतून आतिशय उष्ण रक्ताचा स्राव करूं लागला. त्यानंतर त्या
अतापवानाला माठा क्रांध आला. त्याने ज्यांची अग्रे नमांवेलढी आहेत अज्ञा नऊ दहा
- चाणाना सात्यकांस वेध कला ब मोठा सिंहनाद केला. नंतर हे उचम राजा, तो वासु
यमासारखा पाजळलेला बाण घेऊन च धनुष्य आकण ओढून रात्रीं आपल्या अनयायांस
आल्हाद देत सात्यकाला पुनः वेध करता झाला. तेव्ह नाराचबाणानें आतेशय विद्ध
झालंला सत्यप्रातज्ञ सात्यांके, वृष्णीचा अग्रणी बीर, ललाटावर हढ प्रहार झाला असतां
निश्वेष्टसा होऊन रथाच्या मायच्या बाजूस जाऊन बसला ११-१७. तेव्ह्यं तो पोंडरक राजा
दहा आद्युम बाणांनी सारथ्यास वेध करून पंचबीस बाणांनीं चारी घोड्यांस प्रहार
करता झाला १८. त्यामुळें ज्यांची अंगें रक्ताने भरठीं आहेत असे घोडे व साराथे वासु-
देव राजाच्या डोळ्यादेखत विह्ृळ झाले १९. तें पाहून रथस्थ पोंड्रानें भयंकर सिंहनाद्
केला. पण हे राजा; त्याच्या त्या घोर नादाने इकडे सात्याकि देहमानावर आला २०
खेडे व साराथे विद्ध व त्यामळेंच व्याकळ झाले आहेत. असें पाहून, हे जनमेजया
महावार्यवानू शनेय आवश्य कुद्ध झाला २१. व ' बरं आहे, मी आतां तुझें प्रतेंच बळ
डाक
३१४ सहर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारवेशपुराणं । [ अव्याय$
ऱबक्षस्येनं महावलः २२ ततश्वचाल तेनाजी वासुदेवः शण ह । सझुखाव रुधिरं घोरम-
'स्युष्णं वक्षसो चूप २३ रथोपस्थे पपाताझ्य निश्वसज्ञरगो यथा । कृत्यं चापि न जानाति
'केवळं निषसाद ह २४ सात्यकिस्तु रथं विध्वा दशभिः सायकेस्तथा । ध्वज चिच्छेद
भलेन बासुदेवस्य वृष्णिपः २५ हयांत्व चतुरो हत्वा बाणेः सारथिसेव च । युयुधानो$ थ-
राजद बाणेः साराथिसेव च २६ सारथेश्व शिरः कायादाहरत्स रथात्तदा । रथग्नांथे च
ऑचिच्छेद हयात व्यसबो$भवघू २७ वक्त च तिलदाः 'अुनत्वा बाणेदरऱाभिरहसा ॥ जहास'
'विपुलं राजन्वासुदेवं महाबळः २८ ततः परं महत्कायं सात्यकिदीष्णिनन्दन: । शब्द कृत्वा
बली साक्षात्सर्वक्षञस्य पश्यतः २९ दारेः सप्ततिसंख्याकेरदयामास सत्वरस् । ते शराः शल.
भाकारा निपेतुः सर्वशस्तदा ३० शिरस्तः पार्श्वतश्वव पष्टतः पुरतस्तथा । केवलं घेर्यनिच-
यस्तृषातः डारवान्यथा ३१ यथा मनस्वी रिक्तश्व तथा तिष्टति पोंडकः । ततश्वुक्तोध बळ.
बान्वासुदेद: प्रतापवात ३२ अर्धचन्दं समादाय विव्याध युधि सात्यझिम 1 विध्वा सप्त-
भिरायांतं क्रोधेन प्रस्फुरान्षिव ३३ विद्धो$थसात्याकिस्तेन शरेः पंचभिराशुगेः । चाप
-चिच्छेद पोड॒स्य सिंहनादे व्यनीनदन् ३४ वासुदेवो ग्दां गृह्य भ्रामयित्वा पदात्पदस् । स्वारेत
'पातयामास सात्यके्रक्षासे प्रभो ३५ सब्येन तां ससाकृष्य करेण यदुनन्दनः । शारं प्रग्रह्म
लड्यड ह प अडक कानन हो पोर तीनक ककलो लडकत लच व कडवी क.
'थाहतों ' असें हणून सात्यकीनें बाण घेतळा आणि त्याच्या योंगाने त्या महाब-
लवानानें त्याला वक्षःस्थलीं वेध केला २२. त्या बाणाच्या प्रहाराने वासुदेव रणांत चंचठ
झाला. हे राजा, त्यानें घोर व अत्युष्ण रक्ताचा स्राव केला २३. सर्पाप्रमाणें श्वास सोडीत
ता रथाच्या उप्स्थ भार्गा तत्काळ पडला. काय करावं हंही न कळल्यामळें तो केवळ
खाळा बसला २४. इतक्यांत सात्यकानं दहा बाणांनीं त्याच्या रथाला वेध केला. त्या
७णपाठकान बाणान वासुड्ंवाचा ध्वज तोडला २५. बाणांनीं चारी घोड्यांस व सार-
थ्याळा मारळे, हे राजंद्रा, युयुधांनाने बाणांच्या योगानें सारथ्यास मारून त्याचें
शर धडापासून वेगळ कळ व तत्काळ त रथांतून खालीं पाडाविलें. त्यानें त्या
एढडराच्या रथाचा माथे तोडला. घाडे गतप्राण झाले. दृहाबाणांनीं मोठ्या वेगाने त्याच्या
चक्राचे [तळा एवढाळे तुकडे करून हे सजन, महाबळ शिनिपुत्र वासुदेवाला पंष्कळ
हसळा २६-२८. त्यानंतर बलाढ्य वृष्णिनंदून सात्याके झोठा सिंहनाद करून साक्षात्
सवे क्षानयांच्या समोर ( डोळ्या देखत ) त्या महाशरीरानें संपन्न असलेल्या पोंडाठा .
सत्तर कणांना सत्वर विदाण करता झाला. तेव्हां ते शळभाकार बाण सर्वशः त्याच्यावर
यऊन पडळ २९,३१०. डाक, कशा, पाठ व पढचा भाग या सव मदा त जाऊन एशेरलठ,
तेव्हां तो राजा केवळ धेयांचा आश्रय करून तषार्त शरवानाम्रमार्णे स्थिर राहिला ३१.
अक क
"जसा एकादा माना दारद्रा कोणाच्या दारापर्ढ न जातां कुश भागात राहता त्याप्रमाणं . .
पाडूक उभा राहिला, नतर तां बलवान व प्रतापवान वासदेव आतरशय क्रुद्ध झाला १२९
त्यान अधचद्र बाण घंऊन युद्धांत सात्यकांला वेध केला त्रा पुढ्च चालन येत अस-
ल्ल्या त्याला क्रांधाने स्फुरणच पावत असल्याम्रमाणं भाणलश्म सात बाणांनी वेध करून
त्ता पुन; घनुण्यास बाण जोड लागला ३३. पण त्याच्या ब्यणान [वद्ध झालेल्या सात्य-
कान पाच वगवानू बाणांनी पाढडाचं घनष्य तोंडले व मोठा सहनाद् कळा २१४. त्या
करावर वाहुदव राजा मदा धेऊन व ती गरगर फिरवून, हे प्रभो, सात्यकीच्या अगदी
च्हुझा भविष्यपर्व ॥ . | इक
र,
आ रळ
विव्यांध सात्याक्रयाथे पोण ६ तसन्तरे गहीताशु वासुदेव: प्रतापवाच् । दाक्तिमभिर्द--
शाभिश्वेव सात्यकिं निजघान ह ३७ तानिबिद्धो रणे वार: सात्याकेः सव्यसंगरः.।अपास्य
घलुरन्यत्तद्धलुरादाय सत्वरभ् । आजघान तदा वीरो वृष्णीनामम्रफीव्रुंप ३८ | ४३६० ].
इति श्रींम० खि० हार० भावे० केलातयात्रार्या पोण्ड्कवधे षण्णबातितमोईध्याय: ॥९६॥
वेशपायन उवाच ॥ ततः कुद्धो गदापाणिः- सात्यकिर्वुष्णिनन्दनः |. वासुदेव जघानाशु
गद्या तीक्ष्णया तृफ १ सात्यकिं बासदेवस्तु गदयाभ्यहनद्दळी । तादुयतगदी वीरो खुशु-
भाते सदारुणी २ इपतो वने यथा सिंहो परस्प*्वधोषणो । ततः स सात्यकिः कु्धः सव्य
मण्डळमागमठ् , दक्षिण बासुदेवस्तु तं जधानस्तनान्तरे । युयुधानो5थ दोरस्तु बाह्ोर्म-
घ्यसताडयत् ४ इढं स ताडितो वीरो जायुभ्यासपतळुवि । तत उत्थाय वारस्तु ललाटे$-
भ्यहनददाळ् ५ विषण्ण: किंचिदास्थाय तत उत्थाय सखवररू । गदयाभ्यहनदीरः सात्याकिः£
पीण्ड्सत्तममू् ६ वासुदेवो. बाठेवीरः साक्षान्सृत्युरिवापरः । जघान गदया वर्ष्णि निर्वह-
_ शिव वद्षा ७ स तया ताडितो वृष्णिर्गदयाबाहुसुक्तया आळंब्य शासि. सहसा मृत्योरं-
'कगतो यथा ८ संज्ञा षनः समालंब्य पाणिथ्यां हढसेव च ।.गर्दां तस्य महाराज ग्रूहीत्वा
प्रग्रहेण ह ९ द्विधा छुत्वा महायुवी गर्दा काळायसीं शुभाम् । उत्सुज्य सहसा वीरः सिह
अशमक नपा
जवळ जाऊन त्याच्या वक्षःस्थलावर मारता झाला; पण यडुनंदनानें डाव्या हातानें तिला'
त्याच्या हातांतून ओठून घेऊन क बाण उचलुन त्याच्या योगानें पोंडकाला युद्धांत वेध
केला ३५. तेव्हां प्रतापवान् वासुदेव राजानही मध्येंच त्या बाणाला धरुन' दहा शाक्ते
सात्यकोवर टाकल्या ३६,३२७. त्या शक्तींच्या योगानं रणांत विद्ध झाळेला वार सत्यप्रतिज्ञ
सात्यांके पूर्वाचं निरुपयोगी झाळेलं धनुष्य टाकून व दुतरें घेऊन हे राजा, त्या वष्णींच्या
बीर अग्रगीनें सत्वर त्या शत्रूवर शरप्रहार केला. ४८. इाते श्रीमहा० खिठ० हरि०-
भविष्य ० केलास पोंडूकवधासंबंधीं शाण्णववा अध्याय समाप्त झाला ॥. ९६. ।
वेशंपायनः--- हे राजा जनमेजया, त्यानंतर आतिशय क्रुद्ध झाळेला. गदापाणि कुष्णि-.
नंदून सात्याके आपल्या तीझ्ष्ण गदेनें सत्वर वासुदेवास मारूं लागला ९. बलवान् वासु-
देवानेही सात्यकास गदूचे प्रहार केलें. ज्यांनीं आपल्या गदा वर उचलल्या आहेले. असे
ले दोघे आतेभयंकर वारु वनांतील एकमेकांच्या वधाची इच्छा करणाऱ्या, मत्त, सिहांप्रभाणे
शांभले. त्यानंतर क्रद्ध झालेला सात्याकि सव्य मंडलास आला व वासुद्ंकउजव्या पविञ्या-
वर उभा रादिला. त्यानें त्याका स्तनांच्या मध्यभागीं गदेंचा प्रहार केला. तेव्हांवीरसात्य-
कोनंही पाडाला दोन्ही बाहुंच्या मध्ये ताडण केळे २-४. तेव्हां मोठ्या जोराचा आघात
झाल्यामुळे तो वीर राजा गुडघ्यावर पडला. पण तो लागलाच. मूमीवरून उठून सात्य-
च्या ललाटावर घोर गदाप्रहार करता झाळा '५. त्यामुळे शिंनिनंदून कांहॉवेळ सिन्न
होऊन राहिला. पण नंतर लागळीच तेथून सत्वर उठून. (. धेय धरून ) त्यानं पोंडरास,
गदून उलट प्रहार कला ६. पण तां चकवन साक्षात् ढुसय्या मत्यूप्रमाणच बाल वार
वासुदेवानें नेत्राने जणुंकाय जाळीतच. वृष्णीवर गदा मारली. ७. तेव्हां दोन्ही, हातांनी
. फंकलंल्या तिचा भयंकर प्रहार झाळा असतां मृत्यूच्या समीप गेल्याग्रमाणंच, साल्यकि
'साहसा मूपीचा आश्रय करून राहिला ८. कांही वेळानें तो पन. सावध झाला. त्याने
जवळच पडळेली वासुदेवाची पोलादी शुभ ब आते जड गदा दोन्ही हातांनी घट्ड घरळी
३२१६ सहर्षिंब्यासप्रणीतं श्रीहारेवंदापराणे । [ अध्या'य£
नाद व्यनीनदत् १० तत उत्सूज्य राजा तु वासुदेवो महाबलः । सव्येन सात्यकिं गृह्म दाक्षि-
णन करण ह १८६ सुष्टि कृत्वा महाधोरां वासुदेवः प्रतापवाच । ताडयामास मध्येतुस्तनयो:
सात्यकनृप १२ शंनंया वृष्णिवारस्तु गदासुत्सूज्य सत्वरसा । तलेनाभ्यहनद्दीरो वासदेवं
रणांजर १३ तलन वासुदेवा प सात्यांके सत्यसंगरम । तयोरेवं महाघोरं तलयद्ध॑ प्रव-
तेत १४ जासुभ्यांडांडि भित्वेवबाहुभ्यांरिरसातदा । उरसोरः समाहत्य जानुभ्यां जानुनी
तथा १५ कराभ्या करमाहत्य तो युद्धं संप्रचक्तुः । तालयोस्तव राजेन्द वक्षयोः सोने-
कषया: १६ वने यथाझरुत्पत्नस्तथेदाभून्महास्वनः । तावाजी प्राथतो बीरावभी बोण्डक-
सात्यकी ५७ निशि स्तिमितसूकायां श्र त्यकक्त्या महाबलो । य॒युधाते महारंगे महो
दावव वश्वुता 9८ उभ संन सहाराज्ञोः संशयं जग्सस्तुस्तदा । किन स्यात्सात्याकिवारो
हतत्तन भावष्यांते १८ आहास्विद्ासुदेवस्तु हतस्तेन महात्मना । अद्य वै तो महावीरौ
परस्परवधेषिणां २० युध्यमानी महावीरी नरो स्वर्ग गामिष्यतः । अन्यथा नोपरम्येतां
पुद्धादह्वारा सानाव्वता २१ अहो वौर्यमहो घेथसेतयोबलळशाजलिनाः । एतो महाबली लोके
एता प्रकांतेसत्तमा २२ तेव युद्ध महाघोरमासीद्देवासुरेष्वापे । न थुतो नच बाइ:
सग्रामाड्य कदाचन २६ एते वे सेनिका बयुः सेनयोरुभयोरापे । रावो निश्ीथे मघोथे
हृप्टवा युद्धं सदारुणस् २४ अथ तो बाहुंभिवीरी संनिपेततुरंजसा । दराभिमाठेभिर्जघ्न
मिड आडत तन 80000000010,000्यर्रय ती
आण हु राजा, त्या बाराने तिचे दोन तुकडे करून अकस्मात भमीवर टाकळे आणि
मोठा सिंहनाद केला ९,१०. तेव्हां गदेचा नाद सोडन महाबल राजा वासुदेवानें
डाव्या हातानं सात्यक्राला धरलं. आणि उजव्या हाताची आते घोर माठ वळन
तचा महार त्या प्रतापवान् वासुदेवानें सात्यकीच्या वक्षःस्थलावर केळा ११,१२. ल्यावरोबर
एणवार शनयानही सत्वर गदा टाकून त्या वासुदेवास रणांगणांत तलहातानें प्रहार
केला १३. वासुदवहा उलट त्या सत्यप्रतिज्ञ सात्यकीस तलप्रहार करूं लागला. याप्र-
मा त्यांच महाधोर तल्युद्ध दोन्टी गुढघ्यांनीं, मृष्टींनी, दोन्ही बाहुंनीं व मस्तक्राने
प्रवृत्त झाल. उरावर उरःस्थळ मारून, तसेच गडघ्यांवर गुडघे मारून १४.१५, व हातांनी
हातावर प्रहार करून ते दोघे युद्ध करते झाले. हे राजेंद्रा, वनांत जवळ जवळ असडेले
दान ताढ्टूक्ष एकनकांवर घांसून जसा आगि डद्भवतो त्याप्रमाणें त्यांचा महाध्वाने उठला
पाडूक व सात्याक या नांवाचे ते दोघेही वार युद्धांत प्रख्यात होते १६,१५७. स्तिमित व
मूक ( नि:शब्द ) रात्री शुस््रत्याग करून ते दाध महाबळ आसाड्यांतील दोघां प्रासेद्ध
महठाप्रमाण युद्ध करू लागले १८. त्यावेळी त्या दोन्ही राजांच्या सेना मोठ्या संशयांत
पडल्या. हा सात्याक वार त्याच्याकडून मारला तर जाणार नाहीं. कां तो महात्मा या
वासुद्वाळा मारणार ! ( कांहीं कळत नाहीं. ) ते दोवेही वीर आज परस्परांच्या बधाची
रच्छा करात आहेत. यास्तव कदाचित् युद्ध करणारे ते दोवेडी महादीर एकमेकांच्या
हेतून मरून स्वगांस जातील. कारण आतिशय निश्चित असलेडे ते दोघे त्यावाचन
पुद्धापासून परतणार नाहीत १९-२१. या बलशाली परुषांचें केवट हो हुं वीयं ! यांच्या
मयाचा परशासा कता करावी ! या लोकीं हेच खरे महाबलवान आहेत. हच स्वभावतः
नष्ठ हात २२. असं महाधोर युद्ध पूवी देवासुरांमध्येही झालें नाहीं. असला संग्राम
आह तुळा कवा पाहिला अथवा ऐकढाही नाहीं २३. मध्यराती गेघे !घ पुसरला असतां.
९८ ] भविष्यपर्व । ३५१७
सात्याक' पाण्डूक तदा २५ फॅचाभः सात्यकिं पौण्डूः समाजघे महाबलः । तयोश्वटचटा-
राब्दा अह्माण्डक्षाभणा महाद । प्रादुरासीत्तु सर्वत्र सर्वान्विस्मापयात्निव २६ [ ४३८६]
होत श्रीम० [खळ हार० भावे० पोण्डूकवधे सप्तनवतितमो$ध्यायः ॥ ९७॥
वशापायन उच्चाच ॥ एतास्मक्नन्तरे कुद्ध एकलव्यो निषादप; । बलभंडरमभिक्षिप्रं घंतुरा-
दाय सत्वरस् १ नाराचेद्श। भर्विध्वा बाणेश्व दृशभिः परे: । चिच्छेद धनरधे तत्सर्वक्षत्रस्य
पश्यतः २ खत दशाभराहत्य रथ निशक्विरेव च । ध्वजं चिच्छेद भळेन निषादस्य जग-
त्पात: ३ तत; पर महच्चाप नेषादा वीर्यसंमतः । हढमोर्व्या समायक्ते दडातालप्रसाणतः ४
कामपाढ शरणाइह जघान जनमध्यतः । बलदेवो महावीर्यः सर्पः शेष इव श्वसन 4
दुशाभस्तद्धलादव्य शर; सपससेंबळ: । चिच्छेद सुष्टिदेशे तु माधवो माधवाग्रजः ६ एक-
ढव्या ।नषादराः खड़मादाय सत्वरः । प्राहिणोद्वळमादार्य निशितं घोरविग्रहस ७ तमन्तरे
पडुवारा दाष्णवारः प्रतापवाव् । तिलडाः पंचभिबाणिश्वकार यदुनन्दनः ८ ततो$परं मह-
त्खड सवकालायश झुभस् । प्राहिणात्सारथेः कायमालोक्याथ निषादज; ९ तं चापि
दृशाभवारा माधवा यदुनन्दनः । बाहोरन्तरयोश्वेव निबिंभेद् महारणे ७० तत्तः शाक्ति
समादाय घटामालाकुळा चृपः । निषादो बलदेवाय प्रेषायेत्वा महाबळ: ५१ सिंहनादं महा
कवणा
न्याय
टही ७७००-७०-०० ५
ते अतिदारुण युद्ध पाहून दोन्ही सेन्यांतील ढोक असें बोलं लागळे २४. तिकडे ते दोघे
वीर एकमेकांशीं मिडून वेगानें बाहयुद्ध करूं लागले. सात्यकीनें पाडूकाला दृहासष्टींनीं
महार कळा २५. महाअळ पाडानह सात्यकीस पांच ठोंसे लगावले. त्यांचा चट चट
खटू खटू असा बह्मांडांत क्षांभ उत्पन करणारा मोठा ध्वांने सवीस जणं काय विस्मितच
करीत प्रादुर्भूत झाला २६. इाते श्रीमहा० खि० ह्रि० भावि० पोंडकवधाविषर्यी सत्या-
ण्णववा अध्याय समाप्त झाला ॥ ९७. ॥
वशपायन:--- इतक्यांत तिकडे रागावठंला निषाडूपांते एकलव्य धनष्य घेऊन सत्वर
बठभद्रावर चाढून गेला १. पण हलळघरानें दहा नाराचांनीं त्याला वेध करून दुसऱ्या दहा
बाणांनी सवे क्षतिय़ांच्यासमक्ष त्याचें धनुष्य मधोमध तोडले २. सूतालळा दहा बाणांनी
वेध करून, त्यान तास बाण त्याच्या रथावर मारले, त्या जगत्पतीनें . भछानें निषादाचा
ज्ञ
ध्वज तोडला ३. त्याबरोबर वायंतंमत निषादानं दुसर॑ मोठे घनष्य घेतलें. तें हढ
मोर्वीनें युक्त असून दहा टिची लांब होतें ४. एकलव्यानें त्या धनष्याला बाण जोडन
सर्व लोकांसमक्ष कामपालावर सोडला. तेव्हां महावीर्यवान् बळदेव शेष-सर्पाप्रमाणें श्वास
सांडात कांही वळ उभा राहिला ५. नंतर त्या मधुवंशजञ माधवाग्रज बलरामानें सर्पी-
सारख्या दहा बाणांनी त्याचं धनुष्य मृष्िप्रदेशीं तोडलं ६. तेव्हां लागलीच तो वेगवान
निषादेश तीहष्ण व घोरे आकाराचें खडूग घेऊन मोठ्या बलानें बलदेवावर फेकता
झाला ७. पण पटु व प्रतापवान् वृष्णिवीरानं, त्या यदुनंदून बलरामानें, पांच बाणांच्या
योगानं मध्यच त्याचे तिळाएवढाले तुकडे केले ८. तेव्हां कोळ्याच्या पत्राने दसरे भर्द
पोलादी झुभ व मोठें खडूग धेऊन व बलरामाच्या सारथ्याच्या अंगावर नेम धरून
फेकलं ९. त्यालाही वार यदुनंदून मधुवंशजानें दहा बाणांनी तोडलं. नंतर ठागलळीच
त्यानें एकलव्याच्या उभयबाहूंच्या मध्यप्रदेशीं त्या महारणांत वेध केळा १०. त्यानंतर
महाबलाढ्य निषाद्राजानें धंटांच्या माढांनीं भाकुल झालेली झाक्ते घेऊन ती बलदेवावर
३श्ट महर्षिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुराणं । | झअव्याय£
घोरमकरोत्स निषादपः । सा राक्तिः सववकल्याणी बळदेवसुपागमत् १२ उत्पतन्ती महाघोरां
बळभद्वः प्रतापवात । आदायाथ निषादेदां सर्वान्वित्मापयाश्षिव १३ तेथंब तं जगानाशु
वक्षीदेहा स माधवः । स तया ताडितो वीरः स्वदक्त्याथनिषादप: १४ विहुळः सवंगावेपु
निपपात महीतले । प्राणसंदायमायक्नी निषादो रामताडितः १५ निषादाश्लस्य राजेन्द
शतशझो5थ सहस्राः । अठाशीतिसहस्राणि निषादःस्तस्थ योधिनः १६ गदिनः खंडे नश्वेव
महेष्वासा महाबला: । शरेरनेकसाहसेः शक्तिभिश्वपरश्ववेः १७ गदाभिः पाटेशेः शूलेः
परिघेः प्रासतोमरेः । कुन्तेरथ कुटारेश्व यादबानां महोंजसास १८ शालभा डव राजेंद्र
दोप्यमानं हुताशनस । ते दारं पातयांचक्रत रामं राममिवाफपरस् (९ केचित्कुठरिंराजध्युः
केचित्कुन्तेः परश्वधेः । गदाभिः कवविदाघन्ति शाक्तिमित्व तथापरे <० निजध्नुः सहसा
रामं स्फुरन्त पावक यथा । ततः कुद्धो हली साक्षाझलख़यन्य सत्वर २१ सर्वानाकर्ष-
यामास सरलेन हिं पीडयच् । ते हन्यसाना राजेन्द निषादाः पर्वताश्रयाः २२ निपेतुर्षर-
णीपष्ठे शतशो$थ सहसत्रराः । क्षणेन तन्महाराज हत्वा सर्वान्महाबलाच २३ सिंहवद्यनर्द
स्तत्र तस्थी रामो महाबळ: । ततो राजी महाघोराः पिशाचाः पिशिताशना: २४ आमर्कृष्य
सांसयूथान भक्षयन्तः समासते । पिवन्तः शोणितं कोष्ठात्संछिय च शबं बहु २५ [४४५०३]
इति श्रांम० सिले० हारे? भावे? एकलव्यसेन्यरधो नामाष्टनचातितमो$ध्याय: ॥ ९८ ॥
र्कारशाशिशिशिररशिितििशि॑टिलॉसिटिसिसितॉलॉसि॑तिशिणणणाणाणाणाप?प00000?000?0?0?00?0पण000-----.-.___
सोडली. आणि त्या निषादपतीनें महाघोर सिंहनादही केला. ती सर्व कल्याणी क्षाक्ते
बलदेवापाशीं आली १२. पण वेगानें पक्ष्याप्रमाणे उडतच येत असलेल्या त्या घोर
शत्तळा प्रतापवान् बलरामाने मर्ध्येच धारिळं आणि सर्व लोकांस विस्मित करीत त्या मध:
वेशजाने तिचाच त्या निषादेशाच्या वक्षःस्थलावर प्रहार केला. तेव्हां त्या आपल्याच
शक्तीने सव अंगभर ताडित झालेला तो वीर निबादपाते १३, १४, विहृळ होऊन सप
रोल भूमीवर पडला. रामाने ज्याला ताडण केलें आहे असा तों निषाद प्राणसंशयास प्राप्ठ
झाळा १५. तेव्हां हे राजंद्रा, त्याचे झेकडा व हजारो भिल्ल रामावर धावले. त्या योद्धयाचें
अह्यायशी सहस्र भिल हांते १६. ते सव महाबलवान, गदावान, सडगसंपपत्न व
महाधनतुधर काळा अनेक सहस्र शर, शाक्ते, पाझु, गदा, पद्डे, शूळ, परिघ.. प्रास, तोमर
कुन्त, व कुठारां यांस उचलून महा ओजस्वी यादवांवर चाळून आले १७,१८. हे राजेंद्रा
द्रात अभीावर पतंग जसे पडतात त्याप्रमाणे ते सव साक्षात् जामदग्न्य रामाप्रमाणेंच अस-
ठल्या बळरामावर शरवषांव करते झाले १९. दुसर्या झित्येकांनीं त्यास कठारांनीं प्रहार
कळ. ।केत्यक कुत व परशु यांचा त्याच्यावर प्रयोग करूं लागले. कित्येकांनी गदाप्रहार
कळ. दुसऱ्या [कत्येकांनी शक्तींनी त्याला मारण्याचा प्रयत्न केला. स्फरण पावणाऱ्या
अज्ञाप्रमाण त्यांनी रामावर आघात केले. पण त्यामुळें साक्षात् हळधर रागावला. त्यानें
डागळाच आपला हळ उचलून २०,२१, सवास आकर्षण करून घेतलें व मुसळाने पीडलें. हे
राजद्रा, याप्रमार्ण हूळधराकडून मारढे जाणारे ते. पर्वतांचा आश्रय: करून राहणारे |
'नपाद शतश: व सहस्रशाः भूपृष्ठावर पडले. हे महाराजा जनमेजया, एका. क्षणांत ल्या
सव महाबलाठ्ययांस मारून महाबलवान् राम तेथें सिंहाप्रमाणें गर्जना करीत उभा राहेला.
"पामतर त्या राजा. मांसभक्षक महाधोर पिशाच मांससमूह आकर्षण करून ते भक्षण |
कड याह. अनेक शवांस तोडून त्यांच्या कोठ्यांतील रक्त त्रे पेऊं ठागळे २२-२५. हते.
९९1 भविष्यपर्वे; _ ४१9९
बहपायन उवाच ॥ कव्यादाः सर्व एवाझ्यु भक्षयन्तस्तदा हवम । हसन्तो विविध घोरं
नाद्यन्ता बखुन्थरार २ राक्षसाश्व पिशाचाश्व पिबन्तः झोगितं बहु । आशिखं भुंजते.
राजञ्छवस्य पाशताशनाः २ नृत्यान्ति स्म तदा राजन्नगर्या रणतोषबेताः । काका बलाका
य्रम्नाश्व श््यना गामायवस्तथा ३ भक्षयन्तः प्रवर्तन्ते राक्षसाश्वेव दारुणाः । एतस्मज्नन्तरे
बारा नषादा लक्षसक्षकः: ४ हतान्सर्वान्समालोक्य नषादानराचारण:ः । गठामाद[य
छापता राममव जगाम ह ५ जघान गद्या राजञ्छत्रदेशे निषादपः । ततो रामो गदी
राजाक्षपाद बाहुशााठनस् ६ आजघ्चे गदया करूरं मदमत्तो हलायुधः । तयोश्व तमल॑ं यद्ध
गदाथ्या समवतेत ७ आकाशे शब्द आसीतु तयोर्युद्धे मसहाभज । ससुडाणां यथा घोष
सवा सान्षमच्छतास् ८ कलपक्षये महाराज शब्दः सुतुसळो$भवत । क्षोभितो नागराजश्व
नागा, क्षांम समाययुः ९ पथिवी चान्तारेक्षं च सर्वे शब्दसयं घभो । ततः सेपोण्डको
राजा सात्याके वृषष्णनन्द्नय् १० गद्येव जघानाशु सत्वरे रणकोविदः । युयंधानो बली
राजन्वाउदव जघान ह ११ तयोश्य तुखुलः शब्दः प्रादुरासीन्महारणे । चतुर्णा यध्यतां
राजनरस्परवधाषणार १२ बह्माण्डक्षोभणो राजच्छब्द आसीत्सुदारूण: । ततो राजा
पाडुरश्त्तास्मन्संग्रामसूधांने १३ तारकानिष्पभा राजंस्तमस्येवं क्षय गते । उषसि प्रतिु-
झाया तता निःशेषता यया ५४ उद्तो भगवान्त्स्यश्वन्दश्व क्षपमांययी । तेयोर्य द्ध प्रादु-
क ाशस्िललक लडी ती 00000000,00॥0,.
आमहा. [स. हार, भाषेष्य, एकलच्यसेन्यवध नामक अठ्याण्णववा अध्याय समाप्त झाला ॥२८॥
बरापायन.-हे राजा, तव्हा सवच क्रव्याद शवांस भक्षण करीत असतांना वसघेस
वावध व धार नादाने नादित करून हसूं लागले. पुष्कळ रक्तप्राशन करणारे पि्चाच
ब राक्षस शवांचा अगं शिखेपर्यंत भक्षण करूं लागले. हे राजन, मांसभक्षण करणाऱ्या
राक्षसादकाप्रमाणेच रणानं संतुष्ट झालेले दारुण काक, बलाका, गध, इयेन. गोमाय
( कोल्हे ) इत्यादे सर्वे त्या नगरींत जणुं काय थे थे नाचं लागले व यथेच्छ मांराभक्षण
करू ठागळ, इतक्यांत त्या वीर निषाधाची मूर्च्छा उतरली. तो देहमानावर आला १-४
पवतात संचार करणाऱ्या आपल्या सवे अनुयायींस मारढें आहे, असें पाहून रागावलेला
ता गदा धऊन रामावरच गेला ५. हे जनमेजया, त्यानें आपल्या गदेनें बळरामाच्या
छत्रमदेशी ( मस्तकावर ) प्रहार केला. तेव्हां मदमत्त हलायुध गदी रामानेंही बाहुशालठी
कर नषादास गढून प्रातंप्रहार कला. त्यांचे तुमुल गदायुद्ध प्रवृत्त झालें ६, ७. हे महा-
भुज राजा, त्या दोघांच्या युद्धामध्ये आकाशांत मोठा शब्द झाला. हें महाराज, कल्प-
कायाचे वळा एकत्र हाणाऱ्या सवे ससुद्रांचा जसा घोष होतो तसा तो त्यांचा ध्वाने आते-
शय तुमुल होता. त्यामुळें नागराज क्षुब्ध झाला. सर्व नाग घाबरले. पथ्वी ब अता रक्ष
अस सव शब्दमय झाल. इतक्यांत तिकडे रणपोर्डेत पोळूक राजा वाष्णिनदन सात्यकीस
गढून सत्वर मारू लागला. बलाढ्य सात्यकानेही वासुदेवावर प्रतिप्रहार केले. हे राजन
परस्परांच्या वधाची इच्छा करून लढणाऱ्या त्या 'चोघांचाही महारणांत तमल, आति
दारूण व अह्माडास क्षुब्ध करणारा शब्द झाडा. त्यानंतर त्या संग्रामप्रदेशीं आतिशय धूळ
उड्ड ढागढा ८-१३. पण हे राजा, इतक्यांत उषःकाळ होऊन नक्षत्र फिकी
पडला, त्यामुळ अधकारहा क्षांण झाला, उषःकाल होतांच तर तो नि:शेष नाहींसा
झाला १४. काहावळाने भगवान् सूय उद्य पावला, चंद्र क्षय पावला. आणि हे राजन्;
३२९ महषिंध्यासप्रणीतं श्रीहारवेशपुराणं । [. अध्याय!
रभूव्वतुंणा बाहुशालिनांम ॥ देवासुरसमं राजज्ञादेते भास्करे महतव १५ [ ४४२६ ] इति
भ्रीमहा२ खिळे० हार० भावे० पोण्डकयद्धे नवनवतितमो$ध्यायः ॥ ९९ ॥
वेशंपायन उवाच ॥ ततः पभाते विमळे भगवान्देवकीसुतः । गंतुमेच्छज्जगक्नाथः पुरं
बदारिकाश्रमात् १ नमस्कृत्य सुनीन्सर्वान्ययो दारवतीं नृप । आरुह्य गरुड विष्णुवेगेन
महता प्रभः २ सुमहाच्छुथुवे शब्दस्तेषां सुद्ध प्रकुर्वतास् । गच्छता देवदेवेन पुरा दारवती
चूप ३ आंचिन्तयज्वगन्नाथः कोन्वयं शब्द उत्थितः । संग्रामसंभवो घोर आर्यदोनेयसंयुतः: ४
व्यक्तसागतवान्पाण्डा नगरी दवरकामसनु । तेन युद्ध समभवत्पीण्ड्केन दुरात्सना ५ यदूनां
चाष्णवाराणां य॒ुद्धतासितरतरस् । शब्दो यं सुमहान्व्यक्ती नात्र कार्या विचारणा ६ इत्येधं
चिस्तायत्वा तु दृष्पा छ6ंखं महारवस् । पाश्भजन्यं हरिः साक्षातीणयन्याष्णपुंगवान ७
रांदर्सा प्रयामास तेन ठाब्दून केशवः । यादुवा वृष्णयश्लैव थ्रुत्वा शांखस्य ते रवस ८
व्यक्तमार्यांत भगवान्पांचजन्यरवो ह्ययस् । इाते ते मेनिरे राजन्वृष्णयो गदवास्तथा ९
निभयाः ससपद्यन्त बृष्मयो याद्वाश्व ते । तस्सच्षेव क्षणे दृष्टस्वाश्ष्यश्व पततां वरः १०
ततश्र्व देवकीसनुईसस्वेयांदवश्वरः । सताश्व मागधाश्वेव परो यान्ति जगत्पतेः ११ स्तुत्या
स्तुत हार वष्णुसाश्वरं कमलेक्षणस् । गताश्व यादवाः सर्वे पारवजुजनादनम् १२ कृष्णस्तु
भरुड भ्रूया मच्छ त्व नाकस॒चमम् । इत्युक्तवा गरुडं बिष्णाविसूज्य यडनन्दनः १५ दारुक
पपपॉॅशारशःशारशाररशारशाशिशिशशा?ा”?णणण?प्---....-त.िननूूू
ता भास्कर उद॒य पावला असतां त्या चारा बाहुशाली पुरुषांचे, देव व देत्य यांच्यासा-
रख, फार माठ युद्ध सुरू झाले १५. झते श्रांमहा. खि. हरि० भावे० पोंड़कयद्धांतील
नेव्याण्णववा अध्याय समाप्त झाला ॥ ९९ ॥
वेशपायन*--त्यानंतर 'चांगळ स्वस्थ उजाडलं असतां भगवान् देवकीनंदुन जगन्नाथ
बदर काश्रमाहून निघून आपल्या पुरास जाण्याची इच्छा करता झाला १. हे राजा
सव मुनास नमस्कार करून व मरुडावर आरूढ होऊन प्रभु विष्णु मोठ्या वेगानें द्वारव-
तास आल्य २. ह राजा, आपल्या हारवतीपुरीस जात असलेल्या त्या देवदेवानें त्या नगरी-
पाशा युद्ध करणाऱ्या त्यांचा फार मोठा शब्द एकळा ६. तेव्हां जगन्नाथ मनांत हणाला
हछ शब्द काटून व कशाचा बर ऐकू यंत आहे ? आमचे दादा व शेनेय यांचाही संग्रा-
मम्नसगा होणारा घार शब्द माझ्या कांनी पडत आहे ४. यास्तव खचित पोंडराजा
दारकवर चाढ करून आला असावा ब त्यामुळे त्या दुरात्म्या पोंडूकांशीं त्यांचें य॒द्ध
होत अस्मवें ५. शत्रंंशीं मिडून लढणाऱ्या वष्णिवीर यदंचा हा आते मोठा शब्द आहे,
यात काहे संशय नाही. असा विचार करून साक्षात् हरीने घृष्णिवीरांस आनंदित कर-
ण्यासाठा ज्याचा ध्वाचे फार मोळ आहे, असा पांचजन्य वाजांवेला ६,५. केशवाने त्या
शब्दान यावापृथ्वांस भरून सोडळे. तेव्हां सजन, तो शंखाचा ध्वान ऐकन यादब व
चे दाष्णा खचत भगवान् येत आहे. कारण हा पांचजन्याचा ध्वाने आहे. अ असें
ह्मण ल्यगळे. भगवान् येत आहे, असं कळतांच यादव ब वष्णि निर्भय झाले इतक्यांत
पल्यांतील श्रेष्ठ गरुड त्यांच्या दृष्टी पडला काहावळानं त्याच्यावर बसलेला देवकीसून
यादवश्वरहू त्यांच्या दृष्टिगोचर झाला. त्याबरोबर सूत व मागध त्या जगत्पतीच्या पुढ॑
गरळ ८-११. त्यांना त्या कमलनयन इश्वर, विष्णु, हरीची स्तोत्नांनी पष्कळ स्ताते केली,
अ तो &
खन यादव त्याच्यापाशी गेले व त्यांनी भर्मावर उतरलल्या जनादूंनाठा परिवेष्टित केठ १२
१५० ] भविष्यपर्व । ३२९.
पुनराहेदं रथमालय से प्रभो । स तथोते प्रातज्ञाय रथमादाय सत्वरस ५४ रथो$्यं भगव-
न्देव किमतः कृत्यसांस्त से । इल्युक्त्वा रथमादाय प्रणम्याग्रे स्थितो हरे: १५ गते$थ गरुडे |
चेष्णू रथसा[रुह्य सत्वरस् । यत्र युद्ध ससमभवत्तत्र याते स्स केशव, १६ तत्न गत्वा महा-
राज युध्यतः च महात्सनार् । पाचजन्य महाशख दुध्मा यदुवृषांतसः १७ पाण्डाथ वासु-
देवस्तु कृष्णं इथूबा रणात्सुकस । सात्यांके पष्ठतः कृत्वा वासुदेवसपागसत १८ क्रद्धाषथ
सात्यका राजन्वारयामसास पाण्डकस । न गन्तव्यासता राजन्ेष धमस सनातनः १५ ॥जत्वा
या गच्छ राजन्द पर याद महारण | क्षावयाठीस महावार [स्थत पाय रणात्सपुक २० एष
ले अवसाखलळ नाशायध्याम सयुग । इत्युक्त्वा चाम्रतस्तस्था गच्छतां यादवश्वरः २१९
पाण्डस्य (शानचयप्ता दु पश्यतः कलवस्य ह । अवक्षाय शिन: पाच कृष्णसमंब जगाम ह २९
नभत्थ्य सहता अूसमर सात्याकः कावमाच्छतः | गदंया पराहरत्पाण्ड बासुदवस्य पश्यतः २३
खथाप्राण यथायांग सात्याकः सत्यावक्कसः । टधवाथ भगवानच सात्याक प्ररादास ह र्ट
निवार्य सात्याकि कृष्णो यथेष्टं क्रिवतासतो । उपारसदथ्थायोनं साव्याकिः कुष्णवारितः २'५
स ततः पौण्ड्को राजा वाझरेवसुवाच ह । भो भो यादव गोपाळ इदानी कल गतो
अबानू २६ त्वां दष्टमथ संभराही वासुदेबोडास्स सांभतस् । हत्वा त्यां सबलं कृष्ण बठेबहु-
नंतर गरुडास “ तूं उत्तम स्वर्गास जा. ' असे वारंवार आग्रहाने सांगून व त्याचे
विसजन करून यडनंदन कुष्ण विष्ण १३ पनः दारुकाला “* हे प्रभो, माझा रथ आण. /
असें ह्मणाठा. त्याबरोबर बरं आहे, असें बोलन तो सारथि सत्वर रथ घेऊन आला १४. आणि
हषणाळा, “ हे देवा, हा रथ आणला आहे. आतां मला आणखी कोणतें काम आहे? > असे
खोळन व प्रणाप्त करून दारक रथ घऊन हरीच्या पढें उभा राहिला १५. नंतर गरुड गेला
असतां विष्ण सत्वर रथावर आरूढ होऊन जथें मोठें यद्ध चाललं हाते तेथें गेला. आणि हे
महाराज जनमेजया, युद्ध करणाऱ्या महात्म्यांना आपलें आगमन कळावे हणून यदूत्त-
मझानें पांचजन्य महाशंख वाजाविला १६,१७. तेव्हां पोंडू वासुदेव रणोत्सुक कुष्णाला
याहून, सात्यकीला मागे सोबून पुढें कृुष्णापा्शीं येऊं लागला १८. पण हे राजन्, कुड
झालेल्या सात्यक्रीनें त्या पोंडूकाळा अडविलं. तो झणाला, “ राजनू, येथून जाऊं नकोस.
हा सनातन धम नव्हे १९. हे राजेंद्रा, मळा जिंकून मग या महा र्णांत दुसऱ्याशी लढा-
वयास जा. हे महावीरा, तं क्षात्रिय आहेस. मग मी रणाविषयीं उत्सुक असतांना मळा
सोडन कसा जातोस १२०. हा पहा मी तुझा सर्वे गव या संग्रामांत नाहींसा करता, 7 अस
ब्रोळन तो याद्वेश्वर शेनेय कुष्णाकडे जाणाऱ्या वासुडेवाच्या पुढे कुष्णाच्या समक्ष उभा
राहिला. पण तो राजा शिनीच्या त्या पोत्राची अवज्ञा करून कुष्णाकडेच गेला २१,२२. तेव्हा.
क्रोधानें मूच्छित झालेल्या ( सवे भानराहित झालेल्या ) सात्यकांन पुस: पुष्कळ निभेत्सना
करून, वासुदेव पाहत असतांना, अकस्मात् पोंड्राला गेन मारले. सत्यपराक्रमी सात्यकार्न
आपली सर्व शक्ति खर्चन यथायोग्यरीतीनें त्याला गदा मारली आहे, अस पाहून भगवा-
नानें त्याची पुष्कळ प्रशंसा केली २३,२४. आणि त्याचे निवारण करून याच्या इंच्छ-
प्रमाणे त्याला करूं दे ? असें सात्यकीस हटले. तव्हां कुष्णान ज्याच नंबारण कळ आहे,
असा सात्य़ाके मकाट्यानें बसळा २५. नंतर पोंढरक राजा वासुदेवास ह्मणाला, “ अरेरे
यादवा, गोपाला, एवढा वेळ तूं कोर्ठे गेला होतास ! २६.. तुळा पहावयास मा. आक
१
। 1.
चे२९ सहषिंव्यासमणीतं श्रीहारेवंशपराणं । [ अध्याय
भरान्वत: २७ अहसेको भांविष्यासि वासुदेबो महीतळे ! यच तव गोविन्द प्राथितं
खपभ महत् २८ अनेन तव चक्केण पीडितो$स्मि च तणे । चकसस्ताते तदी्ये तव माधव
सांप्रत २९ नाशयिष्यासे तत्सर्वे सर्वक्षतस्य पड्यतः । शा्डुनतिर्मा विजानीहि न त्वं
शाद्भभात ॥शष्यसे ३० शंखमस्ताति तद्वार्ये तव माधव सांमतम् । नाशयित्वाहवे चाहं गदी
चाह जनादेन ३१ माझव हि सदा बूयुजानन्तो वीर्यशालिनः । आदो त्वं बलळवदवद्धान्हत्वा-
खात्रालकान्बहूर ३२ गाअ हत्त्वा सहागर्वस्तव संप्राते वर्तते । तत्तेइहं व्यपनेष्यासे यदि
इतषछ्ास मत्डर: ३३ शस्र गृहाण गोविन्द यदि यो व्यवश्थितः । इत्युक्त्वा बाणसादाय
तस्था पार्श्वे जगत्पतेः ३४ एतरचनमाकर्ण्य बासुदेवेन भाषितम् । स्मित कृत्वा हार: कृष्णो
अभाप पाण्डक नृपस् ३५ कामं षद नृप त्वे हि पातक्यास्स सदासूप । गोघाती बालळघाती
च स्राहता सदथा नुप ३६ चक्की भव गदी राजज्छार्जीक् च सततं भव | नासधेयं वृथा म्ह्यं
चाखुदवात च प्रभा ७ शा्ूध चक्की गदी इांखीत्येवसादे वृथा मस । किं तु वक्ष्यासि
ग्काचसु श्एष्व यादे सन्यते । क्षत्रिया बाठिनो ये त स्थिते साय जगत्पतौ 3८ तथानुब-
वते त्वां हि जीवत्येव मयि परमो । यत्ते चकं महाघोरससरान्तकरं सहत ३९ तत्तल्यं मम
चक्क तु दृत्तता न तु वीयतः । आयुषंष्वथ सर्वच शब्दसादृश्यसस्ति ते ४० गोपो हं सवदा
आहे. मी वासुदेव आहें. हे कृष्णा, पुष्कळ सेन्यानें यक्त असलेला हा मी आतां तला
सेन्यासह मारून या भलोकीं एकटाच वासुदेव राहीन. हे गोविंदा, तुझे जें प्रख्यात
आतप्रभासपन्न व मोठे चक्र आहे त्याच्या योगाने रणामध्यें मी पीडित झालो होतों. पण
हे माधवा, मार्झे चक्र आहे, या विश्वासावर तुझें जें वीर्य आहे, तें सर्व मी आतां या
सव क्षात्ररयांच्या समक्ष नाहींसं करून सोडीन. मी ज्ञा्टी आहे असें समज. तंच गाडी
आहेस, हे हणण सुळाच याग्य नाहीं २७-३०. मजजवळ शंख आहे, असा जो तझा
गव आहे ताहा हे माधवा, मी. आतां संग्रामांत घालवून हे जनार्दना, गदावान मीच
उकटा राहान ३१. आजपासून ज्ञानी वीयशाठी मलाच सदा गदी ह्मणतील. मागे
मठाढ्य वृद्ध व सत्रा, बालक व वृषभासुर यांस मारून तुला मोठा गर्व झाला आहे; पण
मजपुढ जर आता उभा राहुशाळ तर मी तुझा गर्व धालवीन. गोविंदा, यद्ध करण्याचा
जर तुझा [नश्चय झाळला असला तर हातांत शस्र घे. ” असें बोळन व हातांत बाण
बऊन ता जगत्पताच्या बाजूस उभा राहिला ३२-३४. वासुदेवानें बोललेले हें वचन ऐकून
पथाडस समत करून कृष्ण हॉर पोंडरूक राजास हणाला, ३५. “राजा, मी सर्वथा पातकी
गाठता, बाळषाता, खराहेता, इत्यादि आहें, असं तूं खुशाल झण ३६. हे राजन. तं सतत चक्री
हा, गडा हा का, शाद्टा हा. हे प्रभो, वासुदेव असें माझें नांव वथ आहे, असेही तं खुशाल
झण ३७. माझी शाद्धा, चक्री ,गदी, शखी.-इत्यादे नांवें व्यर्थ आहेत, असेही तला
चाटत असल तर वाढू दे. पण पी तुला थोडेसें सांगून ठेवतों तेवढें ऐकावयाचें असल्यास
ऐक. मी जगत्पाते स्थित असतांना जे बलाढ्य क्षानेय आहेत ते तुला वासुदेव असें
अहून हणत असतात. कारण हे प्रभो, मी जिवंत असतांना तला तसे हणतात यावरूनच
'त सद्ध आहे. तुस ज॑ असुरनाशक महा घोर चक्र आहे हणन तं झणतोस तं माझ्या
_ चक्राततारख वतुलाकार आहे एवढच. वायान तं याच्यासारखं मळींच नाहा. तुझ्या सवं
आडुवास माझ्या आयुधांचीं नांवं आहेत ३८--७४०. हे राजन मी प्राण्यांस सदा
१०१ |] | __ भविष्यपर्व । ३५४
राजन्माणिर्नां प्राणदः सदा । गोष्ठा सर्वेषु लोकेषु शास्ता दृष्टस्य सर्वदा 2१ कत्थन सर्वदा-
काय जित्वा दाकूज्षूपाथम । अजित्वा किं भवांन्नूते स्थिते माये च दशाख्रािणि ४२ हत्बा माँ
वूहि राजेन्द्र यदि शक्तोठरसि पोण्डूक । स्थितोइहं चकमाश्रित्य रथी बापी भदासिमाज ४३
रथमारुद्य युद्धाय सन्द्धाा भव समानट् । इत्युकत्वा भगवद न्विष्णुः सिहनादं ब्यनीनदत ४४
[| ४४७० ] इति श्रीम० खिले० हरि० भवि» के० कृष्णप[ण्डकयुद्ध नास दाततला०॥९- ना.
वेशंपायन उबाच । ततः झरं समादाय वासदेवः प्रतापबाव । पॉण्डं जघान सहसा.
निदितेन शरेण ह १ पोण्ड़ोथ वासुदेवस्तु शरेददाजिराशगेः | बासुवेवं जघानादा वार्ष्णेयं
बुष्णिनन्दनस्र २ दारुकं पैचाडेशत्या हयान्द्शभिरेव च । सप्तत्या वासुदेव तु यादवं बासु-
देवक; ३ ततः प्रहस्य सुचिरं केदावः केशिरदनः । हृष्टो$साविति भनसा संपूज्य यदुन-
न्दनः ४ आकृष्य शार्क बलदान्संधाय रिपुदनः । नाराचेन सुतीक्ष्मिन ध्वजं चिच्छेद
केशव: ५ सारथे9्व दिरः कायाढाहत्य यठुनन्दन: । अश्वांश्व चतरो हावा चतुर्भिः सायको-
त्तमे: ६ रथं रालः समाहत्य तदाभो पा्ष्णिसारथी । चक च तिळदाः कृत्वा हसन्किचिदिव-
स्थितः ७ पीण्ड्को बासदेवस्तु रथाहुत्प्लुत्य सत्वरः। आदाय निशितं खडु प्राहिणोत्केडावाय
सः ट स खडु शतचा कृत्वा तष्णांमासाच् केशव: । ततः परं महाघोर परिंघं कालसंमि-
तम् ९ यृहीत्वा वासुदेवाय वासुदेव: प्रनापवास् । प्राहिणोत्रुणिवीराय सर्वसभस्य पश्यत:1०
प्राण देणारा गोप आहें. मी सव लोकांमध्यें गोष्ठा ( रक्षस ) व दुष्टांचा सदा शास्ताः
आहें ४१. पण हे अधम राजा, शत्रेंस जिंकून नंतर आत्मश्लाघा करावी हे चांगलें
पण मी हातांत शस्र धारण करून उभा असतांना मला न जिंकता व्यर्थ बड-
बड कशाला करतोस ? ४२. हे पोंडूका, जर समथ असशीस तर मला मारून नंतर
तुळा काय बोलावबराचें असेल ते बोळ. मी चक्राचा, गदेचा, रथाचा, चापाचा कः
खड्गाचा आश्रय करून स्थित आहे. हे मान देणाऱ्या, रथावर चढून युद्धास सज्ज
हो. » इतकें बोलून भगवान् विष्णूने तिंहनाडू केला ४१,४७४. इहाति श्रीम० सि० हरि०
भावि० 'कुष्णपोडकयुद्धनामक शंभरावा अध्याय समाप्त झाला ॥ १०५०. ॥
वेशंपायनः -- त्यानंतर प्रतापवान् वासुदेव शर घेऊन, त्या तीक्षण बाणाने अकस्मात्
पोंड्राला वेध करितां झाळा १. तेव्हां पोंडू वासुदेवानेंही वृष्णिनंदून वार्ष्णेय वासुदेवाला
सत्वर दहा बाणांनी वेध केला २. दारुकाला पंचवीस बाण व घोड्यांना दृहा बाण मारले.
त्यानें यादव वासुदेवाळा सत्तर बाण पुनः मारले ३. तेव्हां कोश निष्दन सढुनंदून केशव
बराच वेळ हंसून व या मर्खालठा आतां बराच आनंद झाला आहे, असें पाहून मनानें
त्याचा गौरव करता झाला १,७%. नंतर शाळू धनुष्य आकर्ण ओढून त्या बलवान् जत्रनाशक'
केशवारने आतितीक्ष्ण नाराच बाणानें त्याचा ध्वज तोडला ५. सारथ्याचें शिर तोडन. घडा-
पासून वेगळें करून पाडले. चार उत्तम बाणांनीं चार घोड्यांस मारलं. रथाचा चूर उड-
विला, पाष्णि-साराथे या दोघां रक्षकांस मारलं व त्याच्या चक्राचे तिला एवढाले तुकडे
करून तो देव हंसत उभा राहिला ६.७. तेव्हां पोंड्रक वासुदेव सत्वर रथांतून उडी टाकून
व तीक्ष्ण खडूग घेऊन ते वासुदेवावर फेकता झाला ८. पण त्याचें शतशः तुकडे करून
केडव गप्प बसला. तेव्हां पोंडरक वासुदेवानें काळासारखा महाधोर पॉरेध घेऊन सवे क्षावे-
यांसमक्ष वृष्णिवीर वासुदेवावर फॅकला ९,१०. पण जगन्नाथ. यदुनंदूनाने त्यांच दोन
२३२४ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशणुराणं | [ अंध्याय$
तदद्दिधा जगता नाथश्वकार यदुनन्दनः । ततश्रवके महाघोरं सहखारं महाप्रमस ११
निंडद्भारसमायुक्तसायसात्यमसित्रञा । आढायाथ महाराज केशव वाक्यमत्रवबात १२
पश्येद् निदितं घोरं तव चकतदिनादानस् । अनेन तब गोविन्द दर्प द्पवता वर ३३६ अपने-
घ्या वार्ष्णेय सर्वक्षत्रस्य पश््यतः । त्वासुहिश्य सहाधोरं कृतमन्यददरासदम १४ यादे
शक्तो हरे कृष्णदारयेदं महास्पदम् । इत्युकवा तच्छतगुणं आमयित्वा महाबलः ५ चिक्षे-
पाथ महावार्यः पोण्ड्को लपसत्तमः । अवप्लुत्य तहो देशासदुत्सृुज्य महाबलः ष् सिंह-
नाद महाघोरं व्यनदददीर्थवांस्तदा । ततो विस्सयसापक्षो भगवान्देवकीसुतः १७ अहो वीर्य-
महो धेर्यमस्य पोण्डस्य दुःसहस । हाते मत्वाजगचाथ उत्थितश्व रथोत्तमात् १८ ततः शिलां
ससादाय &षयासास केडवम । तां शिलां प्रेपयामास तश्से यदुझळोहहः ३९ पोण्डेण सुविरं
कालं विक्तीड्य भगवान् हारः । ततख्वकं समादाय निदितं रक्तमोजनभ २० देत्यसांस प्रादि-
ग्धार्ग नारीगभीविसोचनळ । शातकुंभमय घोरं देत्यदानवनाशनस २१ सहस्रार शातारर॑
तदः्छतं देत्यभीबणर । ऐश्वर्यवर्सपरसं नित्यं सुरगणार्विंतस् २२ विष्शुः कृष्णस्तथाशा जरे
नित्ययक्तः सदा हॉरेः । जघान तेन गोविन्दः पोण्डकं मपसत्तस् २$ तस्य देहे वबिदायांशु
चर्के पिरितभोजनन् । कृष्णस्याथकरं भूयः पाप सर्वेश्वरत्य ह २४ ततः स पोण्ड्को राजा
गतासुः प्रापतळ्धांवे । निहत्य भगवास्विष्णुडीविज्ञेयगातः प्रमुः । प्रतिपदे सुधा तु यादवेः
पाजितो हारे: २५ ४४९५] हाते श्रीमहाभारते खिलेषु हारवंदी भाविज्यपर्वाणि केळासया-
जायां पोण्ड्कवासुदेववधो नाभेकाधिकशततमोदध्याय: ॥ १०१ ॥ |
य त य ह य 1 1
तुकड कल. त्यानंतर महाघोर, सहस्र अरसंपत्न, महाप्रभ, तीसभारयक्त व ज्याचें तोंड
ढाखडा आहे, अस चक्र घेऊन ता शदुनाशक राजा केशवास ह्मणाठा ११,१९२, ' हे
दपवान!ताल श्रष्ठ गोंविदा, ह तुझ्या चक्राचा विनाश करणारं तीक्ष्ण व धोर चक्क पहा
हे वाष्णेया, याच्या योगाने मी तुझा दुर्प सर्व क्षत्रिय पहात असतांना घालवीन. तला
उद्दशून म! ह दुसर असह्य चक्र कळ आहे. हे हरे, हे कुष्णा, तं जर समर्थ असलास तर
या महास्पद चक्राला ताडून टाक. 2 असं बोलून व त॑ शंभरदा किरवन, त्या महावीर्य-
वान् पाडूक राजाने आपल्या स्थानावरून उडी मारून कृष्णावर फॅकर्ल १३-१६. आणि
त्या वीयंवानानें महाघोर सिंहनादही केला. त्यामळे मगवान देवकीपत्र विस्मित झाला १७
ता हणाला, ' काय हा हया पांड्राचे दुःसह थेय व वीर्य ! » असें बोलन जगन्नाथ
उत्तम रथातून उठळा १८. नंतर पोड़ानें शिला घेऊन केजवावर टाकली. पण यढुकलांइ-
हान ताच [शला त्याच्यावर उलट टाकली १९. याप्रमाणें भगवान् हरि पांड्रा्शा फार
वळ क्राडा करून शेवटा ताक्ष्ण व रक्ताचे भोजन करणारं चक्क घेता झाला २९०, त्याच
अग दुत्याच्या मांसाने अनेकदा भरलेल होतें. तं स्रियांचे गर्भपात करणारे होतें. ते घोर
चक सान्याचं असून देत्य व दानव यांचा नाश करणारें होतें २ १. त्याला प्रसंगोपात
राभर अर, व सहस्र अर होत असून तें अद्भुत चक्र देत्यांस भयंकर वाटत असे. त॑.
एस्वयाच परम कवच होतं. सुरमण त्याची नित्य पजा करीत असो, अस तं घोर
चक घऊन ।देष्णु कृष्ण, तसाच शाम, नित्ययक्त हरि, गोविद त्याच्या यांगाने पोॉडक
नावाच्या उत्तम राजास मारता ज्ञाठा २२ २२. मास भक्षण करणार तं चक्क त्याचा देह
विदा करून पुन: सवेश्वर कृष्णाच्या हातांत आलें २४. नंतर तो गतप्राण झालेला
भी
१०२ ] भविष्यपर्व । ३२५
वेशोंपाथयन उवाच ॥ निषादेशं ततो. रासः दाक्षन्या दीर्यततां वरः । आजघानस्त-
नहंहे (सेंहनाद् व्यनानदत १ ततः क्रद्धो निषादशो रासं मत्त महाबळम् । गदया लोकांवे-
ख्यातो जघान स्तनवक्षासे २ आहतः स तु तेनाशु बळभजो महाबल: । उभाथ्यां चैव रामस्तु
कराभ्यां वृध्णिपुंगवः ३ गदां गद्य महाघोरामायांती प्राणहारि्णाम् । दुडावाथ निषा-
देशः सड मकराळयस्र ४8 धघावत्येवं तदा राजि एकळवन्ये निषादपे । धावत्येवं च रासो$पि
यत्र यातो निषादपः ५ सागर स प्रविश्याशु गत्वा थोजनपंचकम् । भीत एव नदा राजने-
कळव्यो निषादपः ६ केंविदह्दीपान्तरं राजन्मविश्य न्यवसत्तदा । ततो रास्लो निषादेशं
जिंगाच यदुनन्दतः ७ तां सभां सणिरनाठ्यां प्रविवेशा हलायभः । सात्यकिपद्धससक्तस्तां
सर्भा प्राबेवेश ह ८ अन्ये च यादना राजन्यथायोगमपशल्थिताः । आसीनेषु च सर्वेधु
बृश्णिवीरेषु सवतः ९ अभिवादय यथायोगे वष्णीन्सवाश्व केशवः । उवाच वचनं काळे
भगवान्दवकासुतः १२ इष्ट केलासाशखर शकरो नीललाहित;। स तु मह्यं यढुवराः प्रीति-
मांश्व दृदी वरस ११ तत्र देवा: समायाता दुनयश्व तपोघधनाः । दृष्ट्या सां शंळरश्वेव प्रीत
स्तुत्वा समाययां १२ अत्यझुतं सया दृष्ट रात्री यादवसत्तसाः । पिशाचो डो महाघोरो
वद्न्तो सामिकां कथास् १३५ सूगयां चकतुस्ती तु विन्तयन्तो तु सां सदा ! हृहूवा सांतों
पॉडूक राजा भूमीवर पडला, ज्याची गति दुर्जञेय आहे असा भगवान् प्रभु दिष्ण सुधर्मेस
प्राप्त झाळा. यादवांनी त्या हरीचं पूजन केढें २५. इति श्रीमहा. शि. हारे. भ. वोंडकव-
घनामक एकशे पाहिला अध्याय समाप्त झाला ॥ १०१ ॥
वैशंपायन:--इकडं इतक होत आहे तो तिकडे वीर्यवानांतील श्रेष्ठ रामानें शक्तीने
निषादेशाच्या दोन्ही स्तनांच्या मध्यभागीं प्रहार केला आणि मोठा सिंहनाद केला १.
पण तितक्यांत लोकप्रसिद्ध निषादेशानेंही मत्त महाबळ रामाला गदेनें वक्षःस्थळावर
उलट प्रतिप्रहार केला २. पण ती महाघोर प्राणह्मारणी मदा येत असतांना मध्येंच महा-
बळ बलभद्रानें सत्वर तिळा दोन्ही हातांनी धरळें व तो वृष्णिपुंगव तीच उठवून निषा-
देशाच्या अंगावर धांदून जाऊं लागला. तेव्हां भ्याळेला निषादाधिपाते मकरालळय
सभुद्रांत शिरून पळन जाऊं लागला ३,४. याप्रमाणे निषादपाते एकलव्य राजा धांवत
सुटला असतां रामही त्याच्या मार्गे लागला. जेथें भिळराजा होता तेथेच समद्रांत प्रवेश
करून तों त्याला मारावयास धांबला. ते पाहून हे राजन, म्यालेळा ए$ळव्य पांच योजने दर
पळून गेळा आणि एका लहानशा बेटावर चढन तेथें गहिळा. पण रामानेंत्याच्या मागोमाग
जाऊन त्याचा तेथें पराभव केला ५-७. नंतर तो हळायध तेथन परतन रत्ने व माणे यांनीं
संपन्न असलेल्या सुघमां सभेत गेला. यद्धामध्ये संसक्त असठेडा सात्याकिही त्या सर्भेत प्रविष्ट
झाला ८. हे राजन, दतरे यादवही यथायोग्यपीतीनें सभेंत जाऊन बसलं. नंतर स्व
वीर स्वतः बसळे असतां यथाक़रम सवे वृष्णींस अभिवादन करून भगवान् देवकीपुत्र
केशव त्या काळाला उचित असें भाषण करूं लागळा ९-१०. “ हे यदवीरांनो, मी केला-
सशिखर पाहिलें. नीललो/ित शंकराचे दशन धेतळं. त्या प्रीतिमान देवानें मळा बर
दिला आहे ११. तेथें देव व तपोधन मुनिही आले. मला पाहून शंकर आतिशय प्रसन्न
झाला. व स्ताते करून [नघून गेला १२९. अही उत्तम यादवांनो, मौ राजी तेथें एक मोठे
आते आश्चवयं पाहिळे. माझ्याविषयी गोष्टी बोठणारे दोन महा घोर पिशाच मुगया करीत
३२६ महषिंव्यासप्रणीतं श्रीहारेवंशपराणं । [. अब्याय£
तु राजेन्दाः प्रातिमन्तो तपास्विनी १४ भक्तिनम्रो महात्सानी प्रयास चकतुस्तदा । ततो५हे
सवथा प्रातस्त| नांता स्वगसुत्तसस् १५ तोषयित्वा महादेव मया चाय समागतळू । वेठा-
पायन उवाच ।। ततस्ते वृष्णयः सवे देवदेवं शोशतिरे १६ सवथा कुवकृत्यास्ते वृष्णयः
केशवाश्रयाः । यादवाः सव एवेते स्व स्॑॑ जग्हर्यथालयस. ३७ अभ्यन्तरे जगन्नाथःप्रवि-
श्यहरिरीश्वरः । रुक्मिणीसत्यभामान्यासा चचक्षे यथाभवतू शट ते प्राते प्रीतियुक्तेन केश-
वेन ससन्विते । एतत्ते सर्वमाल्यातं केशवस्य विचेटितम १९ शशास पाथिवी कुल्खां दुष्ठानू
हत्वा महाबळान् । नरकं घोरकर्माणं पोंडूकं चृपसत्तसस २० हयप्रीकं निशुंभ॑ च तथा
सुन्दोपसुन्दको । ररक्ष विभरान्देवेशो हुनीन्झांनेवराचितः २१ विमेभ्यथ्व ददो वित्तं माश्व.
दृत्वा स केशव: । अभिहोतं प्रयुंजानो बाह्मणांत्द सुतर्पयन् २२ उनींश्ववह्मचर्येणदेवान्यक्षे-
रनकधा । स्वधयाचा पतुन्सवान्भाणपन्नवत्तवदा २३ तास्मज्छासात दूवेरां राज्य निष्कंटकं
पभा । सुखमेवप्रजाः सर्वाजीवातजाह्मणादयः १४ [ ४५१९ ] हाते श्रीम० खिळे० हरि ०
भावे० कलासयाज्रायां पोण्ड्कवधसमात्ती द्यथिकदाततमोडध्यायः ॥ १०२॥
जनमजय उवाच । भूस एब :दजभ्रेष्ट पाखचकगदानतः । चरित श्रोतासेच्छासि विश्त-
रण तपावधन २ न हं मे तृशिरस्तीह श्वखत; केशवीं कथाम् । को यु नाम हेरेविंष्णोदेवदे-
वस्य चकिणः ५ श्वृण्वेस्तथारमन्वापि तार्भि याति दिवानिंशस् । पुरुषार्थ ;यमेमे को यत्क-
अ ही चय च डड ल आकड तस रीती वचक हती अलक ीनही
मजपाशा आल. ते आनंदाने सदा माझं चिंतन करीत होते. हे राजेंद्रांनो, मला पाहून
तपस्वा कार प्रसन्न झालं. भक्ताने नम्न झालेल्या त्या महात्म्यांनी त्यावेळीं मला प्रणाम
कला. त्यानतर सवथा प्रसन्न झालेल्या मीं त्यांना उत्तम स्वगांस नेढं (पाठविले ). आणि
महादवाला सुप्रसक्च करून मा आज येथे आलां. वेशंपायनः--त्यानंतर सर्व वाष्ण
दुवर्वाच| प्रशत्ता करू लागल, कशवाचा आश्रय करून राहणारे स्व वाष्णि सर्वप्रकारे
केतकृत्य झाल. नंतर ते सवे आपापल्या घरास गेले १ ३--१७. इश्वर जगन्नाथ हरिही
अतन्युसात जाऊन राक्मर्णा व सत्यभामा यांना घडलेले वृत्त सांगता झाला १८. फ्रीतै-
युक्त कशवान युक्त झालल्या त्या दोघीही ते ऐकून आतिशय आनंदित झाल्या. हे राजन.
मा ह तुळा सव कशवाच विशेष चेष्टित सांगितलें आहे १९. महाबलाल्य दष्टांना मारून
त्यान सव पुथ्वार्च अनुशातन कलं, घोर कर्म करणाऱ्या नरकास, उत्तम राजा
पाडूकास २०, हेयआावात, निझुंनास, व त्याचप्रमाणें सुंदोपसंंदास मारून त्या माने-
वराकडून पाजला जाणाऱ्या दूवेशाने मुनि व विप्र यांचें रक्षण केलें २१. तो केशव
विप्रात वित्त देऊन व गाई समपंण करून अगिडोञाचें हवन करीत सर्व ब्राह्मणांस आति
शाय तृप्त करता झाला २२. जह्मचर्यांच्या योगाने मनींना, अनेकप्रकारच्या यज्ञांच्या
यागान दुवास ब स्वभच्या यांगारने पितरांस सदा संतु करीत तो देवेश निष्कंटक राज्याचे |
शासन करू लागला असतांना हे प्रभो, बाह्मणादवि सर्व प्रजा सुखार्न कालक्षेप कीत
साहल्या २२,२४. हाते श्रीम ० [र्स० हारे भावि० केलासयात्रेंतीठ पोंडकवधसंबंधी
एकर दुसरा अध्याय समाप्त झाला ॥ १०२९ ॥ |
जनमजय---- हे इंजश्रेष्ठ तपोधना, शंख-चक्र-गदाधराचें चरित्र मी पन: सविस्तर |
ऐकण्याची इच्छा करतों १. केशवाची कथा एंकतांना माझी तृप्ति होत नाहीं. देवाधि-
व
दव चा विष्णूचा कथा अहोरात्र ऐकत सयाहळ तरा काणाठा ता परशी वाटणार
'पैळ४] भविष्यपर्वे । ३२ऊ
थाश्रवणं हरेः ३ कथमासौज्नगद्धेतोहेसत्य डिंभकस्य च । सामाते: सवंभूतानां सदा विस्स-
यदायना ४ वचक्रस्य कथ युद्धं दानवस्य महात्मन: | स तयोर्मित्रतां यात इत्येबसनशु-
झुम: ५ता खता वायसपक्षा शिष्या भूखसतस्य ह । सर्वाबऊदालो वारी हरलंब्धवसे
"कळ ६ सप्राम; स समहानासा दित्युक्त भवता पुरा । तयोश्व नृपयोबिंभ केशवस्य जगत्पते:
कस्य डुबा ससुत्यक्षा यथाभाद्वग्रही महान् ( अष्ठाशीति सहसत्राणि दानवानां तरस्विनाम् ट
बलान्यथ बचक्कस्य शतझूलपराबथे च । आसन्युद्धे सहाराज दानवस्य महात्सनः ९ यदृ-
नामन्तर परप्छ॒यहूना युद्धकाक्षया । देवासुरे महायुद्धे देवाजयांते दर्षरः । तद्वधार्थ सदा
यत्नमकराव्वेव केशव: १० [ ४५२९ ] हते श्रीमहा? खिळे० हारे? भांवे० हंसर्डिमको-
पाख्यवने ञयाधेकशततसोडध्यायः ॥ १०३ ॥।
बदापायन उवाच ॥ आसाच्छाल्वेषु राजेन्द बह्मदत्तो वृपोत्तमः । नाघ्चा राजन्स पतात्मा
सवभूतदयापर* १ पचयक्ञपरी नित्यं जितात्माविजितेन्दियः । बह्माविडेदाविेव सदा यज्ञ-
मय; ॥शवः २ तस्य भार्ये महीपाळ रूपौदार्ययणान्विते । बभूवतुः सुसंपक्षे अनपत्ये नपो-
त्तम ३ स तार्भ्या मुखुदे राजा शाच्या शक्त इवांबरे । नाघ्ला मित्रसही नाम सखा चासी-
दाहजातससः ४ तस्य राज्ञी महायोगी वेदवेदांगतत्परः । अनपत्यः स बिप्रेन्दो यथा राजा
बकश्षव ह ५स राजा साहेतस्ताभ्यासर्चयामास शंकरस् । पुत्रा्थे ूलिनं शवे ददावर्षाण्यन
न्यधाः ६ स वमा वेष्णव सज पुत्राथे समयोजयत् । आर्वितस्तेन राजेन्ध दांकरो नील-
आहे । हसच्या कथेचं श्रवण करणें हाच एक पुरुषार्थ आहे २, ३. सर्व भूतांस सदा
'वस्मय दुणारा हस व डिभक यांचा संग्राम जगाच्या कल्याणासाठी कसा झाला ? ५.
महात्म्या चक्र दानवाच युद्ध करस झाले. तो त्या दोघांच्या मिञ्रतेस प्राप्त झाला. असें
आह्या एऐकळ आहे ५. ते दोघही वोयसंपत्न सुत भुगुपुत्राचे शिष्य होते. ते सर्व अस्रां-
मध्य कुशळ, वार व ह्रापासून वर मिळावेळेळे होत. त्यां दोघां राजांचा व जगत्पाते
कशवाचा फार मांठा संग्राम झाळा असे तूं पूर्वी सांगितलें होतेस &,७. पण ते कोणाचे
पुनर व त्यांचा संग्राम कसा झाला. विचक्राच्या सेन्यांत अह्यायशीं सहस्र अतिवेगवान
दानव हाते. त्या सर्वांनी आपापल्या हातांत तीक्ष्ण शूळ धारण केले होते. त्या महात्म्या
दानवाच असलं भयंकर सन्य यादवांचे छिद्र पाहण्याची इच्छा करीत त्याच्याशीं यद्ध
करण्याच्या उद्देशाने समरांगणांत येऊन उभें राहिलें. तो दुर्धर दानव देवासुरांच्या महा-
युद्धांत देवांना सदा जिंकीत असे. ह्मणून त्याला मारण्यासाठी केशव सदा यत्न करं
ढागढळा ८--१०. इत आमहा ० भा० सिळ० हरि० भावि० हंसडिंभकोपाख्यानांतीळ एकशे
[तिसरा अध्याय समाप्त झाला ॥ १०३. ॥
_ वैशपायन:-- हे स्जेद्रा, शाल्वदेशांत बह्दत्त नांवाचा उत्तम राजा होता. तो पावि-
जात्मा सवे भूतद्यापरायण होता १. तो नित्य पंचयज्ञपरायण, जितचित्त, जितेंद्रिय
अह्मवत्ता, वेद्वेत्ता, सदा यज्ञममय व शिवस्वरूप होता २. हे राजा, रूप व ओदार्य यांनी
युक्त अशा त्याच्या दोन सुसंपत्न भार्या होत्या. पण हे जनमेजया, त्यांतील एकीलाही
_ अपत्य नव्हत ३. स्वगोत श्चीच्या योगाने जसा इंद्र तसा तो राजा त्या दोन्ही भार्याच्या
यागान मुदत होत असं. त्या राजाचा मित्रसह या नांवाचा एक द्विजोत्तम सखा होता
"09
ता [वमद् महायासगा वबद्वदागतत्पर, व राजाप्रमाणंच अनपत्य हाता ४,५. असा, ता
डस्ट सहर्षिब्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशपराणं । [ अध्याय:
स्डाहिवः ७ आत्मानं दरायासास स्वप्ने राजानसनजवात ! प्राताडास्स तब भड त वर बदय
सुत्त ८ अथ राजा जगन्नाथसवाचेदे स्मयानिव । पत्ता मस भवत्ता ह तथत्सुकत्वा वूष-
घ्वजः ५९ अन्तधानं गतः दां मः प्रतिबडस्तता नृपः । सोषडाप [मत्रसहा ववठ्टान्द्ब करवबस-
वच्ययस् ?० पचवर्ष जगन्नाथमर्चयासास भाक्तेतः । आचतस्तन विपरण दवदवा जनादूनः9 १
पुत्रमेकं ददा तस्ने स्वात्समना सहर्श हॉरः । ते भाये ग्रमंमाधत्ञा तजसा शकरस्य ह ११
विप्रभार्या महाराज वेष्णबे तेज आदधत् । महिष्ये ते महावीर्ये पुत! रांकरानामिती १३
असखुयेतां महीपाळ कसनणेव नृपस्य ह । स तयोख्य महाराज नाम कमादकाः कयाः १४
ववकार विधिवतत्या विप्रभ्याइदःन्सहद्धूनस । स च बंप्रा वनातात्सा जखुत्रलक (ह लब्ध-
वानू १५ साक्षादिव जगन्नाथं स्थितं पुत्रात्सना चुप | जातकमादक सव ब्राह्षमः स चकार
ह १६ तो कझुनारावर्य चैव उयः सवयसो$भवलू । बेदानर्धात्य ते सर्वाच्छुत्वा चान्बीक्षिकीं
तथा १७ धनुवेदेतथाख्रेचनिएुणास्तेनवंस्तदा ! हंडी ज्येठा नूपसुता 5िभकाइनन्तरा ७मचतू शट
स च विप्रसुती राजभ्नादुन डाते स्मृतः | अन्यान्य सित्रता याताः सवं चब कुलारका: १९
[४५४८] इति श्रीम खिळे ०हारि०्भावि हं साडे भकात्पत्तीचतुराधिकराततसोषध्यायः ॥ १०४ ॥
वेरांपायच उद्याच ॥ हंसख्वेव तपथ्वहे तथा डिंभो महासमातिः । मनश्वक्त्रात्मांशी रांक-
रस्य त्वपोचस २ गवा त हिनवत्यार्श्वे तपश्वकतुरं जसा । उदहदृश्य दांकरं शवे नीलग्रीव-
राजा दोघी राण्यांसह पुत्राकरितां दहा वर्षे अनन्य चित्ताने शूलवान् शर्व शंकराचे पूजन
करता झाला ६. त्या ब्राह्मणाने पुत्राकारेतां वेष्णव सत्र आरंभिले. राजान॑नीळलोहित
शंकराचे पृ॒जन केलं अततां त्या देवाने राजाला स्वमञांत दर्शन दिलें. व हटले, “ राजन
.मी तुजवर प्रसंन्न झालां आहे. हे सुवता, तूं वर माग » ७,८. नंतर राजा जगन्नाथाला
हंसतसें असे बोलला, “ देवा, मला दोन पुत्र व्हावे. ” त्यावर वृषध्वज शंभु ठीक आहे,
असें बोलून अंतर्धान पावला. त्यानंतर नृप जागा झाला. मित्रसह विद्वान् बाह्मणानेही
अव्यय केक्नव देवास पांच वर्ष मोठ्या भक्तीने पूजले: त्या विप्रानें याप्रमाणें अनन्यभा-
'वार्ने पूजळेळा देवाधिदेव जनार्दन हारे त्याला आपल्यासारखा एक पुत्र देता झाला.
शंकराच्या तेजानें त्या राजभायौनीं गर्भ धारण केळे. बाह्मणाच्या भार्यनं वेष्णवतेज
आपल्या गर्भाशयांत घारण केलें. हे राजन, कांहीं दिवसांनीं राजाच्या त्या दोन्ही महा-
चीर्यसंपक्न भायींना शंकरानेमित पुत्र झाले. तेव्हां राजानें त्यांच्या नामकमादि सर्व क्रिया
यथाशास्त्र केल्या. ब्राह्मणांस पुष्कळ धन दिलें. त्या शिक्षित ब्राह्मणाला एक पृत्र
झाला ९-१५. हे राजन्, साक्षात् जगन्नाथच त्याच्या पुत्ररूपानें त्याच्या येथें आला
असतां ज्ाह्मणानें त्याचें जातकर्मादि सवं केळे १६. राजाचे दोघे कुमार व हा ब्राह्मण-
युत्र असे तिघे मित्र झाले. सरव वेदांचे अध्ययन करून, तकंविद्या शिकून १७, ते
तिघेही धनुर्वेद व अस््रशास्र यांत निपुण झाले. ज्येष्ठ राजपुत्राचें नांव हंस, कानिष्ठाचें
डिंभक व हे राजन्, तो बाह्मणपुत्र जनार्दैन या नांवानें प्रासेद्ध झाला. ते सर्व कमार पर-
स्पर मित्रतस प्राप्त झाले १८,१९, इते श्रीमहा० खि० हरि० भावि० हंसडिंभकोत्पत्ती-
विषयीं एकरे चवथा अध्याय समाप्त झाला ॥ १०४. ॥
_ वैश्ंपायनः--हे नृपोत्तमा, शंकराचे आत्मांश असे ते हंस व महामाते डिंम तप कर-
ण्याचा शिक्धय करते झाले १. हिमाल्याच्या पार्श्वभागी जाऊन त्यांनीं-शंकर, शिव,
३०५]. , भविष्यपर्व । ३२९
सुमापातिस् २ बीर्याखे चेव नो स्यातानित्याधाय तु सानसे । एकाशी प्रयती भूत्वा वाय्वंबु-
भ्रादिनो नृप ४ नसस्ते देवदेवेति दोंकरेति दिवानिशमस् । हर इर्व शिवानंद नोळग्रीव उमा-
'पते ४ वृषध्वज विरूपाक्ष हर्यक्ष जगतां पते । भक्तांप्रेय गिरीझेश वासुदेव शिवाच्युत्त ५
सद्योजात महादेव देवदेव यहाराय । भरूतभावन देवे प्रणवात्मन्सदारशिब ६ इत्यादिनाम-
िनिंत्यं स्तुचंतो दांकरं भवस । ह्ांदे छत्वा विरूपाक्षं तपस्तेपतुरेजसा ७ निर्ममी निरहंकारी
सोनत्रतसमास्थितो । व्षाणीह तदा राजन्पंच चक्कततुरोंजसा ८ ततः प्रीती ;भवच्छवन्ताभ्या
संयसनेन च । स दुदो दर्दानं नेजं व्याघच बरा हरः९ वियक्ष: शंकरः शर्व: शूळपाणिरुमा-
पांतेः । अग्रतः संस्थितं शवे चन्दार्धकृतशेखरम् तो दृ्टवा धीतमनसो नमश्वकरतुरंजस( १०
श्रीभगवानुवाच॥ वरं बरुय भड वां यथेच्छा बां तथास्तु वे । तावूचतुस्तदा राजन्मीतस्त्वं .
भभवन्यादि ११ देवासुरचभूसुस्येर्यक्षेर्गन्थर्वदानवेः । आवासजय्यो सर्वात्सज्ञेष नोप्रथमो वरः१२
द्वितीयो नौ विरूपाक्ष रौद्राखाणां च संग्रह: । माहेश्वर तथा रोद्रमतं अह्माशिरोसमहत १३
अभेयं कवचं दिव्यमच्छेयें चापे कार्हकस । परझुं च तथा शार्व सदा रक्षर्थसेव च १४
सहायी दो महादेव भूतो युद्धे हि गच्छताख । एवमाश्त्वात देवेश आह भुंगिरिटी हरः १५
कुंडोदरं विरूपाक्ष सर्वप्राणिहिते रवस् । युवासथ च भतेशी सहायो सततं रणे १६ संप्रामं
चीलळोहित उमापतीस उद्देशून तप केळं २. आहांठा वीर्य व अस्त्रे असावोत, अस! हेतु
मनांत ठेऊन हे राजा, ते एकामय्नचित्त, पवित्र व वायु आणि जलभक्षक होऊन तेथें राहिले ३.
ते अहोशत्र, हे देवदेव, हे शंकर, हे हर, हे शव, हे शिव, आनंद, नीलग्रीव, उमायते. वृष-
ध्वज, विरूपाक्ष, हर्यक्ष, जगत्पते, भक्ताप्रेय, गिरिश, इश, वासुदेव, शिव, अच्युत, तला
नमस्कार असो ४-५. हे सद्यांजाते, हे महादेव, हे देवदेव, मुहाशय, हे भूतभावन, हे देवेश, हे
प्रणवात्मन् , हे सदाशिव, इत्यादि नांवांनीं ते शंकराची नित्य स्तुति करीत असत. विरूपाक्षास
हृदयक्मलांत धारण करून त्यांनीं निझहानें मोठें तप केळे ६,७. ज्यांना शरीराचीही
ममता नाहीं, ज्यांनीं अहंकारास सर्वथा सोंडळें आहे व ज्यांनीं मोनवत घरें आहे अशा
त्या दोघां राजएत्रांनीं पांच वर्षे घेयानं तप केळं ८. त्यांच्या संसमनानं शव आतिशय संतुष्ट
झाला. व्याघचम हेंच ज्याचें वर्न आहे असा हर त्यांस आयले दू्शन दता झाला ९. ज्याला
तीन नेत्र आहेत, असा शंकर, शर्व, झूलप्राणि, उमाप्राते त्यांच्या दृष्टी पडला. तेव्हां अध-
चंद्राला ज्यानें आपला मस्तकमणि केला आहे, असा शवे अग्रभागी स्थित आहे असें पाहून
ते दोघेही राजपुत्र संतुष्टांचित्त झाले. त्यांनीं लागळाच त्याळा प्रणाम केला १०. श्रीमगवानू:-
वर गागा. तुमचें कल्याण होबो. जज्ञी तुमची इच्छा असलेल त्से होवो तं ऐकून, हे राजन् ते
दोघे राजष॒त्र झणाले “ भगवन, तूं जर आह्यांवर प्रसन्न झाला असशी[ळ तर १९, देव व असुर
यांच्या चमंतील मुख्य, यक्ष, गंधर्व, दानव यांस आही अजिक्य व्हावे हा, हे सवात्मन्
_ आह्मांठा प्रथम वर दे १२. हे विरूपाक्षा, आता आमचा दुसरा इष्ट वर एंक. राद्राखांचा
संग्रह, माहेश्वर. तसंच रोद्र, ब मोठें बह्मशिरोस्त्र, अभेद्य [दिव्य कवच अच्छेद्य कामुक, परश]
व त्याचप्रमाणें हे ज्षर्व महादेव, य॒द्धामध्यें सदां रक्षणाकरिता दोन भूत आमचे सहायकर्ते
होवोत. > तेव्हां ' तथास्तु * असें त्या दोघांस म्हणून देवेश हर--कुंडोद्र, विरूपाक्ष व सर्वं
आण्यांच्या हिलामध्यें रत अश्या भंगी व रटी या नांवाच्या गरणांस हणाला, “ तुझी
- अतेश यांना रणांत सतत साह्य करा १३-१६. संग्रामांत जाणाऱ्या या बळशयाली ब आवि-
भनक
३३५ महर्षिव्यासभरणीतं श्री हारिवंशपुराणं । | [ अध्याय
'गच्छतां घोरमेतयोबंलझालिनो: । इत्युकतवा भगवाच्छबस्तत्रेवान्तरधीयत १७ ततस्ती वौर्य-
'सेपच्षो हंसो डिंभक एव च । कुताखी शखसंपत्ची चापिनी वौर्यवत्तरी १: आखक्त्कवचो
चीरावजय्यो देवदानवेः । अत्यन्तभक्ती देवेशे दोंकरे नीललोहिते १९ नित्योत्सवकरी देवे
भस्मोद्धूळनशोभिनो । कृताबपुंडकी नित्यं जटायुक्तशिरोधरी २० रुवाक्षार्पितसवॉगी व्याध-
चर्माबरावृतो | नमः शिवाय शान्ताय महादेवाय धीमते २9 इत्यादिभिर्महादेवं स्तुवन्ती
'नामभिः शिवरू । साक्षादिव महादेवी रेजतुर्जळधारिणो २२ ततः स्वभवनं गत्वा पितुः
थादावग्रह्मतास् । पितुञ्व सख्युवीलेनो सातुश्व चरणी तदा ९३ जनारदनोपे धर्मात्मा काळन
महता नृप । विद्यापारं महादुद्धियुक्तेनासावृषेयिवाच २४ स च विष्णु हर्षाकेशं पातिकोशे-
-यवाससस । नह्मतत्त्वपरो नित्यसुपास्ते विजितेन्द्रियः २५ हंसश्व डिंभकश्वेव कृतदारो बभू-
वतुः ; जनार्दनो रि धर्सात्मा कृतदारो वभूव ह २६ सर्वेतेय ज्ञनिरताः पंचयज्ञपरास्तथा ।
स्वदारनिरताः सर्वे यरुशुश्रूषणे रताः । धर्म एव परं श्रेय हाते ते मेनिरे नृप २७ [ ४५७५]
' हते श्रीम खि० हरि० भादे ० केला ० हंसडिंभकोपाख्याने पंचाधिकदाततमो$ध्यायः: ॥१०५॥
वेझपायन उवाच ॥ ततः कदाचिती वीरो मगयामटतुः किल । जनार्दनेन साहेतो रभै-
स्वैरगजेरापे १ वनं गत्वा तु तो वीरो सिंहव्याप्रांश्व जघतुः । शितेर्बाणेमंहाराज वराहानथ
सर्वशाः २ व्यालानन्यान्मृगावहिंभ्नाजछुवाभिश्व साहितो नप । एष आयात विपळो वराहो
दीर्थेळोचनः ३ एनं बाणेन सोडिंधि याति चायं मुगाधिपः । अयमन्यो5थमाहिषः श्वंंगपोत-
घोर वीरांना तुमचें सदा साह्य होवो. 2” असं बोलून भगवान् शर्व तेथेंच गुप्त झाला १७.
त्यानंतर हंस व डिंभक असे ते दोघे वीर्यसंपत्च, कुतासर, शस्त्रसंपत्ष, चापवान, अतिशय
वीयेवान् १८, ज्यांनीं अंगांत कवचे घातली आहेत असे, वीर, देव-दानवांस अजय्य
देवेश शंकर-नीलळोहिताचे ठायी आतिशय माक्ते ठेवणारे १९, देवाचा नित्य उत्सव
करणारे, अंगांस भस्माचा लेप करून अतिशय शोभणारे, नित्य त्रिपुंडू लावणारे, जटायुक्त
मस्तकांनीं भूषित होणारे २०, ज्यांनीं सर्वोगावर रुद्राक्ष घावळे आहेत असे, व्याघ्रचर्म
परिधान करणारे, ' नमः शिवाय शान्ताय महाद्ंवाय धीमते ? इत्यादि नाममंत्रांनीं महा-
देव शिवाची स्ताति करणारे, आणि मस्तकावर जल धारण करणारे ते दोघे साक्षात् महा-
देवासारखे शोभले २१,२२. त्यानंतर आपल्या घरीं जाऊन त्यांनीं पित्यांचें चरण धरलें
पित्याचा मित्र व दोघी माता यांचेही चरण त्यांनीं धरळें २३. हे राजा, महामात.धर्मात्मा
जनादूंनही पुष्कळ काल लोटला असतां महाबुद्धियोगानें विद्यापारंगत ह्याला २४. तो जह्म-
'तत्त्वपरायण व जितेंद्रिय जनार्दन हृषीकेश, पीतांबरधारी विष्णची नित्य उपासना करीत
अस २५. हेस व डिंभक यांचें विवाह झाले. धर्मात्म्या जनार्दनांचाही विवाह झाला २५
सव यज्ञामध्यं निरत, पंचमहायज्ञपरायण, स्वर्चीपरायण, व गरुशुश्रषेमध्ये निमग्न होऊन
राहिले. हे राजा, धमच परम श्रेय आहे, असें ते मानंं ठागठे २६. इते श्रीमहा० सि
-हर० भावष्य० हंसडिभकोपाख्यानांतील एकशे पांचवा अध्याय समाप्त झाला ॥ १०५. ॥
वेशंपायन:-- त्यानंतर एकदा त दोघे वीर जनार्दनमित्र रथ, गज, अश्व यांसह
मग्र्या करांत वनांतून फिरू लागले १. हे महाराज, तीक्ष्ण बाणांनी त्यांनीं पष्कळ व्याध
सह व वराह यांस सर्वतः मारले २. हे राजन्, कुञ्यांना बरोबर घेऊन गेलेल्या त्यांनीं
ळांडर व इतर हारणादे पशु यांनाही मारून पाडले. हा पहा दौर्घनेत्रांचा धिप्पाड वराह
१०६ ] मविष्यपर्व । ३३१
सरीसपः ४ एते खलु सगाः साधे शाविर्धावन्ति सर्वशः । एतद्धसाते सर्वच भीत शादाकुलं
महत < शावस्तन पंबत्साधु न हतब्यांसद् शुभम । ग्रुहातव्यांसद् सव निरुध्यश्वगण<
रह ६ इत्याद्शब्द सुमहान्सगया कुवता वृष । क्षात्रयाणा नूपश्रेष्ट व्याधाना चव 'घाव-
ताम ७ हत्वा मगान्सुबहुशा व्याभधान्सहानूपातमा | श्रलचजग्मतुवा रा सध्ययात दवा-
करे ट अल ४88 मगयास्माक श्रमः ससपजायते | इत्यचतमहाशज पुष्कर जग्मतुः सरः ९
सरः सरपमागम्य झानासंद्धांनषावतद्र । वाज'मसादहतसानप श्रसात्तत्र सुखास्थता 9० तता.
जनाः सरः सव बिंगाह्य श्रमकाशताः । विसान्प्रवालान्पद्माना भक्षयामाझ्रातवत १९
जनादेनेन सहितो हंसो डिंभक एव च । सर: क्वचित्तसात्रित्य श्रम संत्यज्य तिष्ठतः १२९
विश्वम्य सरसतस्तारं तदासात सुख नृपा । अश्वण्वतां पर न्नह्ल डानंडखणख्य॑ः ससारतस १३
मध्य दूंन तथा सनेः सवन सस्वर नुपी । तत प्रीती लपो भूत्वा थरुत्वा वेद्ध्वांन तदा ३38
पच्छतां ता तदा दृष्ट यज्ञ छानकृत तदा | स्थापायत्वा ततः संता सवा मूृगससान्वतास् _'*
आादाय च महाचापे दारान्कातेचिदेव च । जनादनस्तदा वारा हसा डंभक एव च १७
पदातेनी महाराज जग्मतश्वाश्रमं किळ । मह्षः काइ्यपस्याथ सत्त बेष्णवसाज्ञकम | यजता
सनिभिः साधे जपहोमपरायणेः १७ [ ४५९२] इते श्रींम- खि० हॉरे० भाद हसाडमक!-
पाख्याने मगयावणने नाम षडाधकदाततमाइध्याय: ॥ ०६ ॥
००0 य स य प य क म तात्या पसन ्दस्य्न स्कोप णे लोण केणोण टच कणोणणणण ण
येत आहें. याला बाणाने तोड. हा पहा सिंह जीव घेऊन निसटून जात आहे. हा पहा
दुसरा रानरेडा आपल्या शिंगावर सापाला टोंचून घेऊन पळत आहे ३. ४. खराखर हा.
घहा हरणे आपल्या पोरांसह वाट फुटेल तिकडे पळत आहेत. हा. भयभीत. झालेला सशांचा
माठा कळप इतस्ततः पळत आहे ५. त्यांतील पोरं आपापल्या आयांच स्तनपान करात
आहेत. यास्तव या शुभ जीवांच्या संघाला मारूं नका. तर कृन्यांच्या संघाकडून त्या.
_ सवीना अडवन जिवंत धरा ६. हे राजा, मृगया करणाऱ्या त्यांचा इत्यांद् प्रकारचा माठा.
शब्द तेथे झाला. हे जनमेजया, क्षत्रियांचा व घावणाथ्या व्याघांचा तेथे फार माठा कालाहेठ,
झाला ७. ते दोघ वार राजपत्र पुष्कळ पद्चूना, व्याधाना व [पहाना मारून सूय मध्यावर
आला असता आतरशय श्रांत झाल ८. आण “ आह्यांला मगया परं झाठां. कारण तच्या
योगानं फार श्रम होतात. /? असे ते ह्मणाल. नंतर ते दाघहा ह महाराज पुष्कर सरावरावर
गेले. माने व सिद्ध यांनीं ज्याच संवन कळ आहे, वाहणारा व व जळमय प्रडश याना
जें मनोरम झालें आहे अश्शात्या सरांवरापार्शी जाऊन श्रांत झाळल त सखान राहल ५,१९०
त्यानंतर मगयाश्रमाने थकलले सवे लोक त्या सरीवरांत स्नान करून क्षुवन- पाडलल्या । भकाटा
ऱ्याप्रमार्णे कमलाचीं बिसे व कोमल पुव खात सुठल ११. जनादनासह हसतच [डभक त्या
सरोवराच्या एका बाजस बपून श्रमपारहार करू लागळ १२ त्यावेळ त्या दाचा राजपुत्राना
सरांवराच्या तारावर सुखानं बसून मानमुख्यांना हछटललळ परबह्मस्ताच ऐंकळ १२३. त्याचप्रमाण
- सस्वर झटलेलं मध्यंदिन सवन त्यांच्या कानी आठ. त्यावळा त वेदूध्वाने एकून दाघडा
. राजपत्र आतिशथ संतष्ट झाळे १४. मुनींनी केलेला यक्त आपण पहावा, असं त्यांना वाट्ठ
त्यानंतर हे महाराज, मारलेल्या पश्षूसह सर्व सेना तेथेंच ठेवून दोन महा वनुष्य व काहा
थोडेसेच बाण घेऊन जनार्दन, वीर हेस व डिंभक पायांनींच महि काश्यपाच्या आअमा "' लें.
| महर्षि जव-होमपरायण मुनींसह् वेष्णवरसज्ञकर सत्र करीत होता १५-१७. इत श्रामहा ०
खरि० हरि० माबि० हसाडि० पुगवावर्णनन। म एकशे सहावा अध्याय तमात झाला ९०६.
३३२ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपराणं । | अध्यायः
बेशेपायन उवाच ॥ जनार्दनश्व धर्मात्मा हेसो डिंभक एव च । सद' प्राविशय सञस्य
नमव्वकु्खुनीश्वराच १ तानागतान्महात्मानो मुनयः शिष्यसंयुता; । अर्ध्यपाद्यासना दी ने
चकतुः जां च यनतः २ तो नो स च विप्रेन्दः सप्यॉ प्रातिगृह्मय च । _प्रातात्मानो महा-
त्मान आसते ससुखं नृप ३ ततो हेसो बभाषे तान्मुनीन्संयतवाश्रूप । पिता हि नो खनि-
श्रेष्ठा यष्टमेच्छत्ससाधनमस् ४ गंतव्यं तत्र युष्साभिः सत्रान्तेसनिसत्तमाः । राजस्रयेन यज्ञेन
क्ः्वा दिग्विजय वयम् ५ याजविष्यासहे विभाः पितरं धार्मिक वूपम् । आयास्तु तत्र
विप्रेन्ाः सशिब्याः सपारिच्छदाः ६ वयमयैव सहितो दिशो जेष्यामहे वयम् । शाक्त बय-
मिहेवेतत्कर्त सेनिकसंचयेः ७ आवयोः एुरतः स्थातुं न शक्ता देवदानवाः । केलासानेल-
याद्देवाहूरं लब्धाः स्म यत्नतः ८ अजय्यो शात्रुतंघानामत्रागि विविधानि च । इत्यकता
विरराभव हुसो मदवलान्वितः ९ मुनय ऊचुः ॥ यादि स्य'त्तत्र गच्छामो वयं शिष्येनूंपो-
त्तम । आस्महु वान्यथा राजनिव्यूचुः किल तापसाः १० वेशण्यन उवाच ॥ ततो
दंशान्महाराज गंतु निश्वितमानसो । पुष्करस्योत्तरं तार वुर्वाता यत्र तिष्टाते ११
यतया नियता भूत्वा संतञह्मानेषाविणः । बह्मसूजपदे सक्तास्तदरथांलोकतत्पराः १२ निर्ममा
निरहंकारा; कोपीनाच्छादनजताः । तमात्सानं जगयोनिं विष्णु विश्वेश्वर बिसुस् १२ नह्म-
वेशंपायन:--- धर्मात्मा जनार्दन, हंस व डिंमक असे ते. तिथे सत्राच्या मंडपांत
जाऊन मुनींना नमस्कार करते झाले १. शिष्ययुक्त महात्मे माने सञरशाळेत आलेल्या
त्या महात्म्यांना पाहून अध्यपा्यासनादे उपचार समर्पण करून मोठ्या यत्नानें पजा
करते झाले २. हे राजा, तेव्हां त दोघे राजपुत्र व एक जाह्मणम्रेष्ठ असे ते तिवे महात्मे
त्यांच्या सत्काराचा स्वीकार करून संतुष्ट झाळे आणि सुखानें बसले ३. कांहीं वेळ
स्वस्थ बसून संयमी हंस त्या मुनींस हणाला, “ हे मुनिश्रेष्ठहो, माझ्या पित्याच्या मनांत
असा साधनसंपक्ष यज्ञ करावयाचा आहे ४. यास्त उत्तम मुनींनो, हें सत्र संपळें ह्मणजे
तुझा तेथ चढा. ह्मणजे आह्ली दिस्विजय करून राजसूययज्ञानें आपल्या धार्मिक पपित्या-
कडून होम-हवन करवूं. यास्तव अहो उत्तम ह्रिजांनो, शिष्य व सर्व सामग्री यांसह
तुझा तर्थ या ५,६. आह्मी दोघे मिळून आजच सर्व दिशांस निंकु. आह्मी सैनिकांच्या
समुहांना युक्त आहे. यास्तव येथूनच दिग्विजयास आरंभ करूं शक ७ आह्मां दोघां-
पढ दवदानवहा उभे राहण्यास समर्थ नाहींत. केलासावर ज्याचें वसतिस्थान आहे
अशा दुवापासून माठ्या यत्नानें वर मिळवून आह्यी शत्रुसंघांस अजय्य झालो आहो.
आण्ह्याठा वेविध अखेंही प्राप्त झालेलीं आहेत. असें बोलून मद॒ व घल यांनी यक्त अस-
छा हस मुकाट्याने बसला ८. ९. मुनिः:- हे उत्तम राजपत्रा, तमच्या येथें राजसूय जर
हाळा तर आहा शिष्यांसह तेथे जाऊं. नाहींतर येथेंच राह. हे उत्तमराजा जनमेजया
पव तापस असं बोलले १०. वेशंपायन:-- हे महाराज, याप्रमाणें त्या कठ ब्राह्मणांशीं
सकत करून व नष्कम्ययुक्तांचा उच्छेद करण्याचा निश्चय करून ते तेथन निघाले,
अण पुष्कराच्या उत्तर तीरावर जेथें दुर्वास रहात होता तेथें गेळे १ १. त्या पवित्रप्रदेशीं
गक याते [नयताचेत्त होऊन मंत्रमय वेदाचें ( अथवा प्रणवाचें ) सेवन करीत राहिले
हात. त सवे अह्ञषविदामोतिपरं ! या अह्मसूत्रामध्ये ज्याचा निर्देश केला आहे अशा वस्तू-
मध्य आसक्त झाले होत. ते त्या अह्षपदाचा अर्थ साक्षात् जासण्यास उयुक्त झाले होते १२.
१०७॥ भविष्यपर्व ।॥ ३३३
रूप शुभं शान्तमक्षरं सर्वतोसुखस । वेदान्तमृतिंमव्यक्तमनन्तं शाश्वत दिवस १५ नित्य-
युक्तं विरूपाक्ष भ्रूताधारमनामयस । ध्यायन्तं सर्वदा देवं मनसा सर्वतो छखस ५५ दुर्वा-
ससं सदोपास्य वेदान्तेकरसं गुझुम् । तकानेश्विततत्वार्था ज्ञाननिर्मलचेतसः १६ हंसा: पर
महहसाश्व शिष्या दुवाससः अभ । गत्वा तज महात्मानो तो दृष्टवा तूर्थ्वरेतसस १७ दुर्वा-
ससं महाबुाद्ध विचिन्वानं परं पद्म । कुद्धो यदि स दुवासा दृग्धं ठोकानिमान्क्षमः १८
देवा अपि च यंउष्ट कुद्धं वे न क्षमाः सदा । रोषमर्तिः सदा यस्तु रुवडात्मा विश्वरूप-
धुक १९ रक्तकोपीनवसनो हेस: परम एव च । दृट्टेने च तयोरेवं बुद्धिरासीन्महामते २९०
को नामासी महाभूत: काषायी वर्णवित्तमः । कश्वायमाश्रमो नाम विहाय च ग्रहात्र-
मम २१ गृहस्थ एव धमात्मा गृहस्थो घमवित्तम; । गहस्थो घ्मरूपस्त गहस्थो वर्ण एव
ऱच ९२ गरृहस्थश्व सदा माता प्राणिनां जीवनं सदा । तं विनान्येन रूपण वते यो5तिमूर्ख-
वत् २३ उन्मत्तो$य [विरूपोयसथवा मूख एव च । घ्यायाव्निय सदाचायमास्ते वंचायितापे
वा २४ किमेते प्राकृतज्ञाना ध्यायन्त इति किंचन । वयमेतान्दुरारोहानाश्रसान्तरकल्प-
कानू २५ स्थापयिष्यामहे सर्वान्मंदवुद्धीनिमादगहे । बलादेव द्विजानेतान्गूढविक्षानतत्प-
ममताशून्य, अहंकारराहित आणि कोंपीन व एक आच्छादून अशीं दोनच वस्रे जवळ बाळग-
ण्याचें ज्यांचे तरत आहे असें अनेक महात्मे तेथें होते. ते सर्व त्या आत्मरूप, जगदोनि
विष्णु, विश्वेश्वर, विमु, बह्मरूप, शुभ, शांत, अक्षर, सवतासुख, वेदांतर्माते, अव्यक्त, अनंत
शाश्वत, शिव, नित्ययुक्त, विरूपाक्ष, भूताधार व अनामय, अश्या देवाचें सदां ध्यान
करणाऱ्या, सदां उपास्य व वेदांत-एकरस अशा दुर्वास गुरूची सेवा करीत होते. तकानें
तत्त्वार्थाचा ज्यांनीं निश्वय केला आहे अशा त्यांचें चित्त ज्ञानाच्या योगाने अतिशय निर्मल
झाले होतें १३-१६. हे प्रभो, दु्वासमुनीचे ते शिष्य हंस व परमहंस होते. तेर्थे जाऊन
त्या राजपुञ्रांनी महाबुश्धिमान् व नेशिकि बह्मचारी दुर्वासास पाहिलें. तो परमपदाचे ध्यान
करीत होता. तो दुवास मुनि क्रद्ध झाल्यास या सर्वे लोकांस जाळण्यास समर्थ
होता १७, १८. त्या क्रुद्ध मुनीकडे पाहण्यास देवही सदां समर्थ नव्हते. तो. सदां क्रोध-
मर्ति, रुद्गात्मा व विश्वरूप धारण करणारा होता १९. लाल रंगाची लंगोटी हॅंच त्याचें
वस्त्र होते. तो परमहंसच होता. अश्ा त्या ज्ञानी महात्म्याठा पाहून, हे महामते जनने-
जया, त्या दोघांच्या मनांत असा विचार आला २०. हा कोण महाभूत आहे. हा काषा-
_ यवस्त्र परिधान करणारा कोणी वणीविभागवेत्त्यांचा महा गुरुच दिसतो ! ( ह वाक्य
उपहास करण्याकरितां उच्चारलेले असल्यामुळें वर्णविभागवेच्यांतील श्रेष्ठ झणजे सर्वे वर्ण
बहिष्कृत असे जाणावें ) गृहाश्रम सोडून याने धरलेला हा. कोणता विचित्र आश्रम
आहे ! २१. गृहस्थच धर्मात्मा आहे. गृहस्थच घर्मवेत्ता आहे. गृहस्थ धमरूप आहे
गृहस्थ हाच खरा वर्ण आहे २२. गृहस्थ ही सर्व प्राण्यांची माता व जीवन आहे. यास्तव
त्यावाचून ( त्याला सोडून ) जो आते मूर्खासारवा अन्य मार्गानें वागतो २३, तो
खचित उन्मत्त, विरूप, अथवा मूर्खच आहे. हा सदां ध्यानसें करीत असतो. पण हा
बकाप्रमाणें प्राण्यांना फिसविणाराही असेळ २४. हे सर्व प्राकुत सानसंपत्न याते ध्यान
कशाचं करीत आहेत, कांहीं कळत नाही. आह्मी आतां या आते आग्रही व अन्य आश्र-
माची कल्पना करणाऱ्या सर्व मातिमदांना ग॒हस्थाश्रमामध्ये स्थापूं या. गूढ विज्ञानामर्ध्ये
४३४ महषिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिवराप्राणं । [ अध्याय£
रान् २६ असद्ग्राहग्रहीतांच्व वालिजानुर्भतीनिमाच । एषा शास्ता च को झ््ढो न विप्रो वय-
सत्र ह २७ धर्से वत्मींने संस्थाप्य पनर्यास्याव निवृती । हते संचिन्त्य तो वारो विप्रणसहितो
नूप २८ जनादूनन राजाना साहाद्ाग्यक्षपा्यप । समाप तस्य राजन्ह यतः, सयतचतस: २९
गत्बा च पाचतुरुभां दुवाससमतान्तरियस । यताश्व नियतान्कुद्धा राजाना राजसत्तस ३९
[ ४५२२ ] इति श्रींस० खिळ हरि- हुसडिं० सप्ताधिकराततमो$ध्याय: ॥ ३०७ ॥
हंसाडेभकात्रचतुः ॥ ज्ञानलेशाहिहीनात्मच् किं ते व्ववसितं द्विज । कश्वायमाश्रनो विप्र
भवता यः समाश्रितः १ ग्रहमेधं परित्यज्य कि त्वया साधिते पद्द् । दर्भ एव भवा-
न्वक्त॑ झके नास्त्यच कारणन् २ लोकांश्वेसान्सदा सूढ नाशयिष्यस्रि निर्वृतः । एतान्सर्वा-
न्विनेतासि नरके पातयिष्यासि ३ स्वयं नष्ठ: परान्मूर्ख नाशयिष्याति यक्षतः । अही शास्ता
कथं नास्ति तव मन्दमतोाहेंज ४ सर्वथा त्वाहिनेता च पापो नास्तयत्र संशयः । त्यक्त्वेससा-
भ्रम विप्र ग्रही भव यतात्मवान् ५ पंचयज्ञान्तदा विप्र कुरु यनपरो भव । ततः स्वर्ग परं
शत्वा स्वर्ग हि सुमहत्सुखस् ६ एष श्रेयः पथो विप्र जीविते चेल्पुहा तव । इत्युक्तवन्ती
धर्मात्मा थ्रुत्वा विपो जनार्दनः ७ उवाच च यतिं दृष्टवा अणम्यासी सुर्नातवत् । साजता-
मीदृश॑ं वाक्यं राजानो मन्दतेजसी ८ अश्राव्यमीदृशं घोरे ठोकयोरुभयोरांपे । को वक्तु-
तत्पर असलेल्या या द्विजञांना आपण बलात्काने गृहस्थ करूं्या. कारण यांचा मिथ्या
अह झाला आहे हे बालिश व दर्बद्धि आहेत. यांचा हा शास्ता गुरु कोणी मर्ख आहे.
हा कांहीं विप्र नव्हे. यास्तव आह्मी यांना धर्ममार्गामध्यें स्थापून व सुखी होऊन पुढें
जाऊं. हे राजा, जनादन बराम्हणासह त्या दोघां वीरांनी असें चिंतन करून, मोहानं व
'भाग्यक्षीण झाल्यामुळें त्या नियतचित्त जाह्षणापाशीं जाऊन, जितेंद्रिय दुर्वासास क
दुसर्या नियमवान् मुनींस क्रोधाने असं हटले २५-१०. इते श्रीमहा० सि० हरि भवि-
ष्य० हंसडिंमकोपाख्यानाचा एकशे सातवा अध्याय समाप्त झाला | १०७. ॥
हुसडिंभक झणतात: -ऱज्याचें चित्त ज्ञानलेश शून्य आहे अशा हे द्विजा, हा काय
तुझा व्यवसाय चालला आहे ! तूं ज्याचा आश्रय केला आहेस हा कोणता आश्रम ? १.
गृहमेधाचा पारित्याग करून तूं कोणतें पड साघठेंस £ निःसंशय तं देभमति आहेस. या
तुझ्या अनुष्ठानांत दुसरं कांहीं कारण असेळ अश्याविषयीं मला शंकाही येत नाहीं २. हे
मूढा, तूं स्वतः सुखित होऊन सतत या लोकांचा नाश मात्र करशील. यांचा तं शिक्षक
झाला आहेस खरा. पण यांना नरकांत पाडशील ३. अरे मुर्खा, स्वतः नष्ट होऊन तं मोठ्या .
यत्नाने यांना नाहींसें करणार आहेत. अरे द्विजा, तुला शासन करणारा आजवर कोणीच
कसा निपजला नाहीं, याचें आहझ्यांला मोठें आश्चर्य वाटत आहे. सर्वथा तक्ता शिक्षकही
कोणी पापी पुरुषच असावा, यांत संशय नाहीं. अरे विप्रा, हा आश्रम सोडून गहस्थ व
यताचेत्तवान् हो ४,५. हे विप्रा, सदां पंचयज्ञ कर. यत्नवान् हो. ह्मणजे मरणोत्तर तुं
सव।तम स्वगास जाशील. स्वगातच फार मोठें सुख आहे ६. हे विप्र, तुला जीविताची
जर स्पृहा असेल तर हा श्रेयस्कर माग आहे. पण त्या दोघांचे हे भाषण ऐंकन
धर्मात्मा जनादन बाहझमण यतीस पाहून व सुशिक्षिताप्रमाणें प्रणाम करून त्या दोघ
हणाला, “ हे मंद्तेजस्वी राजांनो, यांना असें बोलं नका. दोन्ही ढोकांमध्ये कल्याण
न करणार् ह धोर वाक्य अश्राब्य आहे. ज्याला बांधवांसह जिवंत रहावयाचे आहे,
9५०९ ] | भविष्यपर्व । ३८५
माशा सऱ्दात्मा याद जावत्सबान्यवः ५ सर्वथा काळ एवायंयुवयोमेदचेतसो: । समापत
आयुष: दषा बह्मदण्डहता युवास् १० एते हि यतयः शुद्धा ज्ञानकाफ्तिचेतस: । ज्ञाना-
मिदरबकसाणः पाणान्याणेषु जुह्ाते ११ कते वार्माहदी वाक्यं कः समर्था हनुत्लवन ।
सव या शगतमस्माम: समाप्तामह जावितरू १२ चत्वार आश्रसाः पूर्वसृषिभिविहिता नृपी ।
मह्मचारा य॒हस्थश्व वानप्रस्थश्व भिक्षुक: १३ तेषामप्रश्वतुथोयमाश्वमो भिक्षक: स्मतः
आस्त तास्सन्महाहाद्धू: स ह डुण्यतर: स्मृतः १४ नोपासिता भवया च वद्धाः सम्याग्व-
नातवतू ॥ ज्ञान नाततततस्तभ्यस्तथा चेवं बेत कः १५८ अभ्राव्यमीहशं घोरं सया प्राणभता-
चूप । कि कारष्यास सन्दात्मन्मिञजत्वाळूवतो तुप १६ ज्ञानं यदाप्तं भवता युरुभ्यस्तद्ञ्र
डःखाव हं कवळ बुप। ज्ञाने हि घसप्रभचं यथेष्टं बळाद्विपापस्य विधातृरूपम १ ७्युवां विहाय
पास्या वा पतय वा शलळातळ्य । पबेयं वा विषं घोरं पतेयं वा महो्सिषु १८ आत्मानं वाच
सत्यह्ष्य पश्यता श्वृण्वत पुनः । इत्युक्वा विलालापेवं मा जतामिति तौ वदन १९[४६४१]
डात आराम [खळ हार मावर हुसाडेभकोपाख्याने छाधघिकडाततमो5ध्याय: ।। १०८ ॥
तशपायन उवाच 1 तत; कुद्धो$थ दुर्वासा धक्षत्रिव तयोरसूस । एकेना क्ष्णाथ दर्वासा
देणाभियुजा सदा २ पश्यंस्तो च दरात्मानी राषव्याझालतान्दयः । कुर्वक्षिव तदा ठोका-
भस्सक्षतानमाद्यप २ आह्मण चळुषा पश्यन्सोम्येनान्येने केवळस् । उवाच वचनं राज-
ऑर्शिशार्शिशिर्शिसिशिशिश्श्शिणिणा-----.__________
असा काण मदात्मा अस बालण्यास समर्थ आहे ? ९. संथा तुह्ञां मंदमतींचा हा कालच
आढा आहे, तुमच्या आयुष्याचा शेष संपला आहे. तुही दोघेही बह्मदडाने मारले गेले
आहा १०. कारण हे यात फार शुद्ध आहेत. त्यांची चित्ते ज्ञानानें दीपित झालीं आहेत
त्याचा कम जानाझान दग्ध झाला आहेत. ते आपल्या इंद्रियांचा प्राणांच्या वर्तींमध्ये होम
करात असतात ११. तुझया दांघां उन्मत्तांवाचून असें भाषण करण्यास कोण समर्थ आहे ?
तुमच यंथाड जावित सवेथा समाप्त झालं आहं, हं आह्यांस कळलें १२. अहो राजपत्रांनो
क्षाना पूर्वा सार आश्रम कले. बह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ व भिक्षुक १३. त्यांतील
मह्लुक हा चवथा आश्रम सवात मुख्य हणून सांगितला आहे. महाबुद्धिमान परुषच त्यांत
राहेता. ता आतशय पुण्यवान ह्मणून हृटळेळं आहे १४. तुझी दोघांनीं नम्रभावानें
दृद्धाचा संवा कळळा नाही. तसच त्यांच्यापासून ज्ञानसंपादन केलेलें नाहीं. नाहींतर असॅ
कोण बोलता ?! १५ हे राजा, प्राणधारण करणाऱ्या मला हे असलें घोर वचन अश्राव्य
आहे; पण काय करूं ! हे मंदात्मन् राजा, तुझ्या मित्रत्वामळें मळा ते एकार्वे लागत
आहे १६,१७. आतां मा तुह्या दोघांना सोडून जाईन किंवा शिलळातलावर पडेन. अथवा |
घोर विष पिइन. किंवा महा उमींमध्यें पडेन. अथवा हे सर्व ऐकत व पाहत असतांना
आत्मत्याग करान. अस बोठून त्या मुनांना असं हणू नका असे वारंवार सांगणारा तो
जनादून [वठाप करू लागला १८,१९. हाते श्रीमहाभा० खि० हरि० भावदिष्य० हंसडिं-
भकांपाख्यानांतांल एकर्शे आठवा अध्याय समाप्त झाला. || १०८ ॥
वशपायन:--- त्यानंतर कुद्ध झालेला दुवांस त्या दोघांच्या प्राणांस जाळीत असल्या-
प्रमाण एका भयंकर आअम्नियक्त नेत्राने त्या दोघां दरात्म्याकडे पाहू लागला. हे राजा
जनमेजया, रोषानें ज्याची इंद्रेयें व्याकुळ झालीं आहेत असा तो या सर्व लोकांस जणु
काय भस्माभूतच करात आहे, अर्स भासळ १,२. तो महात्मा दुसऱ्या सोम्य नेत्राने केवळ
३३६ सडषिव्यासप्रणीतं श्रीहारेवंशपुराणं । [ अथ्यायः
न्ध्वंसत ध्यंसताते च ३ इतो गच्छथ राजानी किं विलंबित मा चरस । न बा वचनसंभूतं
रोष धारायंतु क्षसे ४ अन्यथा वा समहांपालान्सवान्दग्युसह क्षमः । !कॅमतः सहस चक्त कश्रव
शाक्तकाते मत्परः ५ दर्प बा ळोकविख्यातः रांखचक्रगदाधरः । व्यपनष्यात सन्दक्ञा किंवा
वक्ष्यामि सांगतस् ६ ततउत्थाय धर्सांच्मा गन्तुसंच्छयतीश्वरः । तता. निषडु हस्स्त यतते
स्स यतीश्वरस् ७ तस्य बाहु समादाय हंसो नृपवरोत्तमः । कोपीन चाच्छिद कूरः कृतान्त
इव' सत्तम ८ यतयो$5न्ये पलळायांन्त दशा दशा ॥३वचतस.* । कष्ट हात वदान्वप्रा सत्र भावा-
ए"नादंन: ९ न्यवारययथाळयाक्त ।कांमद साहस [त्वात । दुवासा, सत्यधमस्तु हतुमसा-
शो$वे तं ततः १० सन्द मन्दसुवाचेदं हंस डिंभकसेव च । झ्ापेनाहं समर्थापि हंतु शाज-
कुलाधसो ११ तथापि न करोस्यन्त यतयो ह्यज़ ते वयम । यो हि देवो जगन्नाथः केशवो
याद्वेश्वरः १२ दोखचक्रगदापाणिगंवे वाँ व्यपनेष्याते । ळोके तास्सन्यदुश्रेष्ठे रक्षत्येवं
जगत्यती १३ युवयोः सर्वथा जींवः सज्जीव हाते मे माते: | जरासन्योर्पिवां बन्यु. सच
वक्त न चेच्छात १४ इच्का लाकांवाइदट साह धथमप्थ सदा । एतावता स बा बन्धन ह
भरूया भावध्यात १५ [वबहूषा ह्मस्तु वा तस्य मागधस्य महापतः ! थुत्वद घाररूप तु स ह
बन्धयु* सहत चेत् १६ धसनाशा भवत्तस्य नांतर कार्या बचारणा । इत्युकत्वा गच्छ गच्छाते
हसं पाह एुनः पुनः १७ जनार्दनसवाचेद दुर्वांसा यतिसत्तमस: । स्वस्त्यस्तु तव विप्रन्द
डल ली तन तिक हशील :000000060ततक डड सी लका
त्या जनार्दन बाह्मणाकडे पहात आपल्या इतर शिष्यांस “ हे सत्वर येथून निघून जावात,
सत्वर आपलें तोंड काळें करोत ? असे बोळडा ३. राजांनो, येथून चालते व्हा. विलंब कां
लावितां. उज्ीर लावं नका. तुमच्या भाषणापासून उत्पन्न झालेला रोष धारण करण्यास मी
समर्थ नाहीं ४. नाहींतर तुमच्यासारख्या अनेक राजांनाही मी जाळण्यास समर्थ आहे.
यापेक्षां साहस तें कोणतें ! माझ्यापुढे नुसतें बोलण्यास तरी कोण समर्थ आहे १ ५. हे
मंद् पुरुषांनो, तुमचा दुर्प ढोकविख्यात शंखचक्रगदाधर नाहींसा करील, आतांच
सी तुझांठा काय सांगू? ६. इतकं बोठून तो धर्मात्मा यतीश्वर तेथून उठन.
जाण्याची इच्छा करता झाला, पण हंस त्या यतीश्वराला निषेध करूं लागला. त्याचा हात
घरून नृपश्रेष्ठ हंस कुतांताप्रमाणें त्याचीं कोपीन तोडता झाला ७,८. तेव्हां दुसरें याते
भयभीत होऊन तेथून दशदिशेस पळून गेले. पण ' अरेरे फार कष्ट, हाय हाय ! असें
भित्रभावामुळें झणणारा जनाद्न बाह्मण “ कोण हें साहस ! असें ह्मणत त्याचें यथाशक्ति
निवारण करूं लागला, स॒त्यधमंवान् दुर्वास माने त्याला मारून टाकावयास समर्थ होता;
पण तो हंस व डिंनक यांस हळु हळु ह्मणतो. अरे अधम राजपुत्रांनो मी शापानें तुझांला
मारण्यास समर्थ आहे, प्रण मी ते करीत नाहीं. कारण आह्मी प्रख्यात याते आहो. जो
प्रख्यात देव केशव यादवेश्वर शंख-चक्र-गदापाणि तो तुमचा गर्व घालवील. तो यदश्रेष्ठ
जगत्पति अशा रीतीनें या लोकांचे रक्षण करीत असतांना तुमचा जीव हा सर्वथा सज्जीव
आहे असें मला वाटते. जरासंघही तुमचा बांधव आहे. पण तो असे लोकांच्या द्वेषास कारण
होणार अयांग्य वचन बोलण्याची इच्छा करीत नाहीं. तो सदा धर्ममार्गामध्ये रत आहें.
पण असल्या संन्यासिद्रोहानें तोही तुमचा बंधु होणार नाही ९-१५. त्या मागध राजाचा
तुमच्याशी माठा द्वेष होवो. हं तुमचें घोररूप कुत्य ऐकनतो जर तें सहन करील तरत्याचा
श्रमनाश हाईळ, याविषयी कांहीं (विचारच करादयाऊ नको. असं बोठून तो मुनि हसला,
१०२] | ' भविष्यपर्व । २९७
भक्तरस्तु जनार्दने १८ संगांतेस्तव तस्यास्तु शांखचक्रगदां भते: । अदश्वो वा परश्वो वा
साधुरेव सदा भवाउ १५ न हे खाधाधिनाशोस्त ळोकयारुभयोरापे । गच्छ सवे [पितत्नाहे
ज्ञात्वा वृत्त यथाखिळम् १७ [ ४६६१ ] हाते श्रीम? खिले० हरि० भावि? हंसर्डिभको पॉ-
ख्याने दुर्वासोंभाषखे नवाधिकडततसो5ध्यास: |। १०९ ||
वेदंपायन उवाच । ततश्तो हंसडिभको कुद्धो कालेन चोदिती । शिक्यं कमंडलु चेव
इदददलं दारुमेब च १ दुंडान्पाञ्राविशेषांश्व छित्वा भित्वा च सर्वराः । तस्सन्देदही महाराज
व्याघेमासान्यदीदहस २ भक्षयित्वा ततो देशा त्स्वपुरी तो शग्रजग्मतुः । जनार्दनश्व धर्मात्मा
खेहादनुययो तयोः & नष्टाबिमाविति तदा स मेने दुरुखतः परम । गतेषु तेषु सर्वेष दुर्वासा
यत्तिसत्तेमः ४ पळायनपरान्सर्वानिदं पाह यतीश्वरानू । इतोदेशाहिनिर्गल्यपुष्करात्पुण्यसंयु-
ताव् ५ मन्दमन्द्समाश्वास्य विश्रभ्य च ततस्ततः । पविश्य द्वारका देवं शेखचक्रगदाधरस् ६
दृष्टवा च तस्मे प्रभवे वक्ष्याभा यांतेसत्तसाः । स हि रक्षक्गदिदे धमवत्मांने सॉस्थतः ७
आद्यो लोकणरुविष्णुर्यतार्मा तत्त्ववित्मियः | उद्धल्य केंटकान्सर्वाज्छशास पथिवीमिमाम द
सच पायान्महाघोरान्सर्वान्पापकृतान्प्रभुः । रक्षेच्ःः सकलान्सवांउज्ञानेशू नियतात्मनः ९
इदमय क्षसं विप्रा यानसद्य विधीयतास । साहसं यत्कृतं ताभ्यां पात्रभेदादे सत्तसाः १०
पतत्सर्वेसशेषेण दूर्दायाम जनार्दुनस् । तथांते ले प्रातिक्षाय यत्यो ज्ञानचक्षषः ११ छिन्न
जा जा ? असे वारंवार बोलला १६, ९१७. नंतर उत्तम याते दुवीस जनादेनाला
झणाला, “ हे विपरेंद्रा, तुझें कल्याण होबो. तझी जनादनावर मोठी भक्ति असो १८. त्या
कुंव-चक्र-गदाधराक्षी तुझी संगति आज, डब्या किंवा परबां ( हणजे लवकरच ) होवो
कारण तूं सदां साधुच आहेस १९. दोन्ही लोकांमध्यें स्मघूचा विनाश होत नसता. तू
जा व हँ सर्व वृत्त समजून घेऊन पित्याला सांग २०. इते श्रीमहा० [खसि० हरि» भावि%
ईसडिंभकोपाख्यानांतील एकशे नबवा अध्याय समाप्त झाला ॥ १०९. ॥
वैशंपायन: -- त्यानंतर कालानेंव ज्यांस प्रेरणा केळी आहे असे संगावळेले ते दोघे
हंस-डिंभकाशिक्य, कमेडळ, वेळचे भोजनपात्र, दृंड, व यतींची आणखी पात्रादै
विज्षेष सामग्री सर्वशः तोडून व फोडून टाकते झाले. हे महाराज, त्यांनीं त्याप्रदेशी
व्य़ाधांकडून मांस जाळविलें१, २. आणि तें तेथेंच बरसून खाऊन ते दांघे आपल्या नगरीस
वरत गेले. धर्मात्मा जनार्दन स्नेहाने त्यांच्या मागून गेला ३. अतिक्षय दुःखित झालला
तो त्यावेळीं हे दोघे मेळे आहेत, नष्ट झाले आहेत, अर्स मनांत समजता झाला. नंतर ते
सर्व निघन गेले असतां उत्तम याति दुर्वास पळत सुटलेल्या सर्वे यतींस असे हणाला
“: या पण्ययक्त पृष्करप्रदेशांतून निधन मंद्र मंद् गतीनं विश्रांति घत द्वारकेस जाऊ या
व्वळा. हे उत्तम यतीनो, तेथें शंख-चक्र-गदाघरास भेटून त्या प्रभूला आपल दुःख सांगू
या. कारण या जगाचे रक्षण करणारा तो धनमाग[मर्ध्य स्थित आहे. ४-७. ता आद्य
लोकगरु, यतात्मा, व तत््ववेत्त्यांस प्रिय असलेला विष्णु सवं केटकांस उपटून टाकून या
पृथ्वीचं शासन करीत आहे <. तो प्रभ् या सवे महाधार पार्ण्यास मारून ज्ञानामध्य
[नियतवित्त झालेल्या आहां सर्वोचे रक्षण करील ९. सांप्रतकाळा हच करण याग्य आहे
यास्तव हे विप्रांनो, आज त्याच्याकडे जाऊं या. हे उत्तमांनो, त्या दोघांनीं पात्रे फोडणे
इत्यादि जे साहस केढें आहे ते सवे आपण जनाईइनांच्या निद्शेनास आणू या. ”
>
ज्र्ट 'सह्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारवेशपुराणे । | | अध्याय!
तार्भ्यां ससांदाय शिक्यं दाहसयं तथा । ह्विवलं कर्पटं चेव कोपीनसथ वल्कळस १२ कमे-
डलुं तथा राजन्नर्धभोतकपाळकम् । .एतानन्यान्ससादाय बघ्ठं केदावसाययुः १४ पंच चेव
सहस्ताणि एरस्कुत्य महाझनीर । दुर्वाससं तपोयोनिमीश्वरस्यात्ससंभवम १४ अहोराचण ते
सद्दे हारकां कृष्णपालितास् । यय्युदांता महात्मानो लोसक्ाः केशवाजताः १५ प्रातः प्राविश्य
राजेंड वापिकायां यतीश्वराः । सरात्वोपस्पृश््य ते सर्वे यक्षेन सहता तदा १६ बघ्धसभ्युयता
विष्णुकण्टकोडधतितत्परर् । एकरूप समास्थाय सुधर्मायामवस्थितस १७४६७८] हाते श्रा०
खिळ हार भवि ० इंसडिं० य॒तीर्ना द्वारकागमनं नास दशाधिकडाततमोझध्यायः॥ ११०॥
वेशपायन उबाच ॥ अथ सवेश्वरो विष्णुः पह्याकिजल्कलोचन: | शयासः पौतांबरः कीमा-
न्मळबांबरथूषण: ५9 किरीटी श्रापातः कृष्णो नीलळळुांचितमूधंजः । अव्यक्तः शाश्वतो देवः
सकळा [नष्कलः ।शोवः २ कौडाविहारोपगतः कदावविदभवद्धॉारे: । कुमारेरपरेः सार्थे सात्य-
किप्रडुखंचूप ३ गालकाडां छुथमांया मध्ये यादवसत्तमः । चकार ियकृत्कृष्णी युयधानेन
केव: ४ मसायं प्रथमा गरोलस्तव पश्चवाद्धाविष्याते । इति बुवंस्तदा विष्णुः सात्याके
केमलक्षण: ५ पार्श्वेस्था ब्रादवार्तस्य वसुदेबपुरोगमाः । उद्धवपरझुखा राजन्नासेडः क्रचिदत्न
चे ६ अन्यड्यापारराहेतो भूनात्मा भूतभावनः । विजहार यथा रामः सुभ्रीवेषा पुरा . नूप ७
मध्य [दन महाविष्णुः शेनेयेन सहाच्युतः । विक्तीड्य सुचिरं कृष्ण उपारेसीत्स यादव: ८
तेव्हां ' बरे आहे, ! असें हणन ते ज्ञानहा£ याति त्या दोघां उन्मचांनीं तोडले-फोड-
लेढें शिक्य, काष्ठमयपात्रादे, वेणूचें पात्र, कर्पट, कोपीन, वल्कल.. कमंडल याच प्रमाणे
ह जनमजेया, अध फुटका कपाल इत्यादे अनेक पदार्थ घेऊन ते केशवाचे दर्शन
घ्यावयास आठ १०-१३. इश्वराचा पुत्र असा जो तपोयोने दुर्वास महामाने त्याला परे
पाळून पाच हजार माने तेथून निवाळे १४. अहोरात्र मार्ग चालन ते सर्व कुष्णपाठित
दवारकस पचले. ते सवे महात्मे दान्त, ठोमश व केशराहित ( झ. जटावान व मंडन
केलेले ) मुनीश्वर प्रातःकाळी तेथें जाऊन पोचले. त्या नगरांत प्रवेश करून व हे
राजद्वा, तेथाळ वापात स्नान करून मोठ्या श्रद्धेने आचमनादि करून ते सर्व कंटकांचा
डार करण्यास तत्पर असलेल्या व एकरूप धारण करून सुधर्मा सभेंत स्थित झालेल्या
विष्णूस भेटावयास तयार झाले १५-१७. इत श्रांमहाा० खि० हॉरे० भवि० हंसडिं०
यताच द्वारकस गमन याविषयीं एकशे दहावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ११०. ॥
नशपायन:--- नंतर कमलाम्धील किंजल्काप्रमाणें ज्याचे नेत्र. आहेत असा. सर्वेश्वर
श्यामवण,, पीर्ताबरधारा, श्रीमान्, दोन्ही. खांदयावरून खालीं सोडलेळं उत्तरीय
हच ज्याच भूषण आहे असा, किरीटी, श्रीपाति, कृष्ण, ज्याचे काळे व करळे
कस आहेत, असा अव्यक्त, शाश्वत, देव, कलावान, निष्कल. व शिवरूप असा हारि,
है राजा, सात्याकिप्रभाते दसऱ्या यादव कुमारासह क्राडा विहार करीत बसला होता.
'ता. -सुवा्चे . प्रिय करणारा . यादवोत्तम केशव कृष्ण सुधमा सभत बसून त्यावेळीं
सात्यक्राशा अक्षक्रांडा करीत होता १-७. कमलनयन विष्ण तेव्हां सात्यकीस “ माझा
हा प्रथम गोल आहे. तुझा मागून होईल. ! असें ह्लणत हाता ५. हे राजन् , त्य़ा सभेतच '
त्याच्या बाजूस वसुदेवादे व उद्धवांदे यादव बसळे हाते ६. जनभेजया, पूर्वी सुग्रीवा-
शराबर रामाने जसा विह्यर केळा त्याप्रमाणें तो भताव्मा न. भूतभावन महाविष्ण सात्य-
$५११'] | भविष्यपर्व॥ २४्ट्ं
दास्थेन वारिताः पूर्व द्ायव च समास्थिता:। इदसन्तरमित्येवाविविशस्ता सभा नृप , यतयो
दाघतपसः पुरस्कृत्य तपांधनस_ । दुवांसत सुसनसा दटशुयांदूवेश्वरस् १० गांलक्रांडास मा-
सक्त करसस्थितगांळकम । पद्षपडावेशालाक्ष विष्णु तं सात्यांक हार् ११ एकनाक्ष्णाहलाद-
यन्तं परणान्येन गोडकम् । यतयश्रव महाराज प्रत्यद्दव्यन्त तत्पुर: १* वृषिपः. पण्डरी-
काल: सात्याकिर्बेळभद्रकः । बसुदेवस्तथाकर उग्रसेनस्तथा नृप १३ अन्ये च यादवाः सर्व
संभ्रसं प्रतिपेद्रे । इद किमिद्नित्येवं ब्याशंकमनसो भवच १४ पष्ठतो$प्यनुगच्छन्तं द्घि-
न्त॑ जगत्रयर् । अरधकौोपीनवसनं स्मरन्तं कस पे. द्विनस् १५ अंतस्तापसमाझुकं छिक्षदुं-
डघरे यातिझू । अन्तज्ब लन्तंरोषेणहंसांसादितकल्समषभ् १६ नेत्रोत्थितमहावाह्े पेक्षन्तं याद
बेश्वरस् । दुर्वाससं ते दर्श भाता यादवसत्तमाः १७ किं करिष्यत्यसी कड किं वा.
बक्ष्यति नः प्रशुः । इतिं मांजळ्यः सवे यादवा: प्रातिपेदिरे १८ इदमासनमित्येवं
किविदचु्य वृष्णयः । ततः कृष्णो हृषीकेश किंचिदुत्प्ळुत्य तत्पुरः १९ इदमासनामेत्येवं
स्थायतामिह निवृतः । अहमद स्थितो विभ किंकरोस्माते. चानजवीत. २० ततः
किंचिद्िवासीन आसने यतिविग्रहः । आसने संस्थिते तस्मिन्यतयो. बौतसत्सराः २१
आसनााने य्थायोंगं भेजिरे निर्वृताः किळ । अ्धादिसमुदाचारं चक्रे ळछष्णः किरीटभूत् २२
र क्याावान
कीशीं अन्य व्यापारराहैत होऊन मध्यान्ह समयी क्रीडा करीत होता. याप्रमाणे पुष्कळ.
वेळ क्रीडा करून नंतर तो यादव कुष्ण ती ससाप्त करता झाला ७,८: तोपर्यत द्वारपालानं
निवारण केल्यामुळें मुनि दवारांवरच उभे होते. ते हे राजा, हाच उचित काळ आहे, अर्स
जाणून सभेंत शिरले ९. ते दीर्घतपस्वी व शुभ मनानें यक्त असलेले याति तपोधन दुर्वास
मुनीला पुढें करून याद्वेश्वरास पाहते झाळे १०. गोल क्रौडेमध्यें अत्यंत आसक्त
झालेल्या ज्याच्या हातांत गोंळ ( गोलाकार फांसा ) आहे व कमलपत्राप्रमाणें ज्याचे
नेञ विशाळ आहेत अक्शा सात्याकयक्त हरीस त्यांनीं पा(हिळ॑ ११. त्यावेळीं एका जान
मुनींना आल्हादित करीत दुसऱ्या नेत्राने गोलास पाहणाऱ्या त्या. हरंपुढें ते सवे याते
गेळे १२. हे महाराज जनमेजया, वृष्णिपाल पुंडरीकाक्ष, सात्याके, बलभद्र,. वसुदेव,
अक्रर, उग्रसेन, व दसरे यादव यांची ते मानि दृष्टी पडतांच मोठी गडबड उडाली. हे
काय, हं काय, असं हणून ते साश क झाले ९३२१४. मागून यणाऱ्या, जगत्नयास जाळ-
ण्याची इच्छा करणाऱ्या, अर्धकोपीन हेच ज्याचें वसन आहे व स्मरण करीत असेलेल्या
एका द्विजाला त्यांनीं पाहिळें १५. तो याति त्यावेळीं आंतल्या आंत अंतिशय संतप्त झाला
होता. त्यानें तटका दंड हातांत धारण केला होता. हुसानें ज्याला दुःख दक्लिंआहें असातो
रोषानें मनांत जळत होता १६. ज्याच्या नेत्रापासून महा आग्नि निघाला आहे व जो याद-
वेश्वराकडे पहात आहे. अक्का त्या देवास मनीला भयभीत झालेल्या उत्तम यादवांनी पाहल १७
हा रागावलेला मुनि आतां कायं करील ? हा प्रभ आह्यांठा काय हणेल! असं मनांत
बालन सर्वे यादूव हात जोडन बसले१८. ' ह आसन ? असं वष्णिंवीर त्याला हळुच हणाले.
नंतर हृषीकेश कृष्ण कांहींसा वेगानें त्याच्यापुढे जाऊन १९, मुनिवय, हेआसन आहे,
यावर आयण सुखाने बसावें. हे विप्रवर्य, मी आपला किंकर आहे. व काय सांगाल तं.
करण्यास तयार आहें ? असें ह्मणाला २०. त्यानंतर ते यतीचे शरीर कांहींसं आसनावर
स्थिर क्वाले. तो. अग्रेसर माने आसनावर बसतांच दुसरे मत्सएराहित मुनि माठ्या' संतोषान
३४० महषिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुराणं । | [ अण्याय2
आह शूयो हृषीकेशो याते दर्वाससं पसुम । किम्थे ब्राहि विमेत्र अस्मिन्पत्यागमो हि
वः २६ दृ्ठं बा ह्ययवा किंचित्कारणं च त्ति वो महद । संन्यासिनो द्विजश्रेष्टा यूयं विग-
तकल्सषा: २४ [न:स्पहाअ्व सदा ययमत्मक्तोह्विजपुंगवा: | प्राथ्य नाम न चेवा स्त स्पृहा
नेवास्त वो यत; २ स्पहाप्रेरितकसांण: क्षत्रियान् यान्ति सुळताः । निरूप्यमाणमस्मा-
भनावभ काचच रुऱयत १४ न जाने कारणं नह्मन्यष्मदागमने पति । एतावता चानमेयं
काचत्कारणसांस्त व २७ तद्नाहे यांदे वियंत त्वत्ता ज्ञास्यामहे वयर् । इत्युक्तवांत देवेश
पवक्रपाणां जनादूने २८ तस्यापे राजन्विपस्य सूय: कोपो महानभूत । तस्मादभ्याधिकः
पयूवात्काप: संजायत महार २९ द्धक्षांक्षित लोकांखीन्भक्षयात्षिव पश्यतः । रोषरक्तेक्षणः
कुद्धा हसानव दहात्रेव ३० उवाच वचनं विष्णु दुवासाः क्रोधमूच्छितः । न जाने इति
कॅस्मात्व जूष नां यादवेश्वर ३१ जानारंमि त्वां महादेवं वेचयत्षिव माषसे । पुरातना वयं
विष्णा पूवदृत्तान्तवादूनः ३२ तथााहे देवदेवोडरीसे मायामानुषदेहवाच । निग्रूहसे भभुरत
कस्माचा जगतांपते ३३ साहास अह्मविदां सूतिस्तदेतत्यरसं पद्म । यदभ्यर्च्य परा ञ्ह्मा
यच्े ज्ञाना वय पुरा ३४ यता विश्वामिद भूतं तदेतत्परमं पद्म । य्य स्थूल [वजानांन्त
मोप जयो नळ लाव व ०७०
यश्चाय'ग्य रातीन आसनावर बसले. नंतर किरीट धारण करणाऱ्या कृष्णाने अधघ्यादे उप-
चारान| त्याचा सत्कार कंठा २१,२२. नंतर हृषीकेश पुनरापे प्रभ दर्वासयतीस ह्मणाला
हे विम्रेंद्रा, तुमचें आगमन येथें कोणत्या हेतने झालें आहे ? २३. आपण कांहीं कारण
पाहेळ कवा एंकळ असेल. व त्या मोठ्या कारणानेंच येथें आठा असाळ ! कारण तुम्ही
दइवजभ्रष्ठ, सन्यास, निष्पाप, ब सदा निःस्पृह आहां. तुम्हांला स्पहा कशी ती मळींच नस-
“याठुळ हे ॥दजश्रडठांना, तुम्हांला आमच्यापाशी मागण्यासारखें असें कांहींच नाहीं २४,२५
ज्याना स्पूहन प्रेरणा केळी आहे, असे उद्यमी सुवत दिजच क्षत्रियांकडे जात अस-
तात. आपल्या येण्याचे कारण काय असावें. म्हणून पुष्कळ विचार करूनही तें आमच्या
ठढढ्य़ात यत नाह २६. हे अरम्हन्, तुमच्या आगमनाचे कारण मला कळत नाहीं कांही
पस कारण असावे एवढें मात्र अनुमान होत आहे २७, यास्तव, कांही कारण
असल्यास सागावे. म्हणजे तुमच्या शब्दावरूनच ते व्यक्त होईल. ” असें देवेज्ञ
चेक्पाप्रण जनादन हणाला असतां त्या विप्राचाही कोप आणखी अधिक वाढला
पथम जा राब होता त्याच्याहून तो आणली कितीतरी वाढला २८.२९. तीन लोकांस
जाळण्याचा इच्छा करीत असल्याप्रमाणे व पाहणारांस भक्षण करीत असल्याप्रमाणे.
कापान ज्याचे नेत्र लाळ झाळे आहेत असा रागावलेला व देहमानही विसरठेला दुवास
हसत व जाळातचसा विष्णूळ! असेंवचन बोलला, “हे यादवेश्वरा. तं आह्यांडा असं कशा-
साठ! बाठत आहेर, तें कांहीं कळत नाही ३०.६१. मी तज महादेवास ओळसतों.
आह्याठा ठकविण्यासाठी असें भाषण करीत आहेस. हे विष्णो आह्मी परातन व पर्व
शचान्व जाणणार आहा ३२. कशावरून हणून म्हणशील तर सांगतां- तं देवाधिदेव
आहेत. मायच्या आश्रयाने मनुषदेहवान् झाला आहेस. हें आह्यांठा ठाऊक असतांना
₹ जगत पत, आह्ञांपासून आपलं तत्व लपवितोस कशाला ? २१. तो तं इश्वर जह्म-
केत्याचा मात आहेस. हच तें परमवद आहे. ज्याची अर्चा करूनच ञह्मापूर्वी साष्टिकर्ता
साठा व आह्या ज्ञानवान् झाला ३४. ज्याच्यापासून हे विश्व निर्माण झालं तंच हें पर-
१११ ] मविष्यप्ब ॥. ३४१
एरातत्त्वेन चेतसा ३५ एपरावेदो$थ विश्वेदा तदेतत्परम वपः । कर्मणा प्राप्यते यत्त
यत्स्सृत्वा निदुंता वयम् ३६ प्रत्यक्षमापे यद्पं नेव जानन्ति मानुषा: । न हि मढधियो देव
म वयं ताइ्ा हर ३७ न जाने इति यद्ूषे किमतः साहसं वचः । य हि सूळ विजानन्ति
तेषां तु प्रविधेचनस् ३८ कुर्वतः किं फळं देव तव केशिनिषूदन । वेदान्ते प्राथिततजस्तव
वेदं विचायंते । ३९ ये च विज्ञानतृत्तास्तु योगिनो वोतकल्सषाः । पश्यान्त हृत्सरोजे&ये
तदेचेद्ं वपु: प्रभो ४० वदूर्यद्वीयते तेजो बह्मांति प्रस्तिपाय वे । तदेवेदं विजानेहं रूपमेश्वर-
मेव च ४१ घेष्णवं परमं तेज इति वेदेषु पठ्यते । अवगच्छाम्यहं बिष्णो तदेवेद् वपस्तव ४० य
ओमित्युच्यते शब्दो यस्य वा्गिति गीथते। स एवासि प्रभो विष्णो न जाने इतिमा वद् ४४
परोक्षं यांदे किंचित्स्यात्तव वक्ते प्रयुज्यते । न जाने इति गोविंद मा वादीः साहसं हरे ४४
विश्वे यदा प्रादुरासीयास्मिलीनं क्षये साते । इदं तदेश्वरं तेजरत्ववगच्छ, सि केदाव ४५ कर्ता
त्वं भूतभव्येश प्रातिभासि सदा ह्ृदि । ययद्रपं स्मरेन्षित्यं तत्तदेवासि से हृदि ४६ वायुरेव
यदा विष्णारोते मे धीयते मतिः । तदा तद्वूपमेवासि हन्मध्ये संस्थिती विभो ४७ आकाझो
विष्णारत्येव कदावचिद्धीयते मातिः । तदा तद्रूपमेवासि हृन्मध्ये संस्थितो विभो४ प्रथिवी-
विष्णुरित्येतत्कदाचिद्धीयते मातः । तदा पार्थिवरूपस्त्वं प्रतिभासि सदा ममं ४९ रसोई&्यं
मपद् आहे. हे जे स्थूल दिसत आहे तेही प्राचीनतत्त्व्व आहे असं ज्ञानी सूक्ष्महष्टीनें जाण-
तात ३५. हे विश्वेशा, पुराणवेत्ते ज्याला जाणतात तेंच हे परम शरीर आहे. तें कर्माने प्राप्त
होते. त्याचें स्मरण करूनच आह्ली सुखी झालां आहो ३६. हे देवा, ते रूप प्रत्यक्ष असूनही
सूढबाद्धि मानुष त्याला जाणत नाहींत. पण हरे, आही तसे नाही. ३७. अर्स असतांना
: तुमच्या येण्याचे कारण मी जाणत नाहीं ? असें म्हणणें यांहून अधिक साहस तं.
कोणतें ? ज्यांना मूळ ठाऊक असते त्यांचें विस्तृत विवेचन, हे देवा केशिनाशका, काय
कामाचें ! कारण त्यांनीं तें कितीही जरी केलें तरी व्यर्थच होय. वेदान्तामध्यें तुझ्या
या तेजाचाच विचार केंला जातो. ३८,३९. जे विज्ञानाने तप्त झालेळे असतात ते
निष्पाप योगी, हे प्रभो, हच तुझें स्वरूप हृद्यकमलांत पाहतात ४०. अह्म असें प्रति-
पादन करून वेदामध्ये जे तेज गायले जातें त॑ हे इश्वरसंबंधीच रूप आहे, असें मी
जाणतो ४१. हे विष्णो, वेदांमध्ये वेष्णवपरमतेज म्हणून जें गायलें जातें तेंच हे तुझें
शरीर आहे, हें मी जाणतो ४२. असा जो शब्द उच्चारला जातो, क्रखेदादिलक्षण-
वाणी ज्याची आहे म्हणून वेद् हणतात. हे विष्णो, हे प्रभो, तोंच तूं आहेस. यास्तव मी
जाणत नाहीं असें हणं नकोस ४३. तुला जर कांहीं परोक्ष असते तर त्त हझणणं
शोभते. पण हे हरे, तसें नसतांना मी जाणत नाहीं, असें साहसवचन, बा गोविंदा, तूं
बोलं नको ४५४. हें केशवा, हें बिश्व ज्याच्यापासून प्रादुभूत आरळे व प्रलय झाला असतां
ज्याच्यामध्ये लीन होऊन राहणार आहे तेंच हे इंश्वराचे तेज आहे, हें मी जाणता ४५
हे भतभव्येक्ा, तं कर्ता असून सदा हृदयांत भासतोस. नित्य ज्या ज्या रूपाचे स्मरण
करावें तें तेंच माझ्या हृदयांत ते॑ होऊन राहतोस ४६. वायुच विष्णु आहे, अशी
-भावना म्राझी माते जेव्हां करते तेव्हां हे विभो, माझ्या हृदयामध्ये तूं त्या रूपानेंच अव-
स्थित होतोस ४७. जेव्हां एकादेवेळीं माते आकाशच विष्णु आहे, असा निश्वय करते
'तेव्हां हे विभो, तूं माझ्या हृदयांत आकाशरूपार्नच संस्थत होताय ४८. एकारदम्र्मा एय-
३४्र महषिंब्यासप्रणीतं भ्रीहरिवंदापराणं । [ अध्यायः
देवः इत्येच कडदाविअ्विन्त्यते मया । तदा रसात्मना विष्णो हन्मध्ये संस्थितो विभो ५०
यदा त्वं तेज इत्येवं स्मर्ता स्यां पुरुषोत्तस । तदा तट्टपसंपन्नः प्रातिभासि सदा हृर्दि. ५५
पसा हरिरित्येवं तदा चांदमसं वपु: । निरीक्ष्य चक्षुषा देव ततः प्रीतोइस्मि केशव '५२ यदा
सोर बपुरिते स्मर्ता त्यां जगतीपते । तदा तक्भावनायोगात्सूर्य एव विराजसे ५३ तस्सात्सवे
त्वसेबासि नित्रविता मतिरीदृशी । अतो न जाने$इहमिति वक्ते नेशोजनार्दन ५७ इत्यथे
सास्थतो विष्णा पीडां नोनेव विन्ल्यसे । अत्यन्तदःखिता विष्णो वयं त्वाननुसंस्थिताः ५५
इडशीयमवस्था नो नेतां स्मरासे केशव । एतत्पुनर्भाग्यसतो नष्टसित्येव चिन्तये ५६ मन्द-
भाग्या वयं विष्णो यतो नो नः स्मरे: प्रभो । कोचित्क्षब्ियदायादी शिरीशवरगावेती ५७.
नासा हंसडिंमको च बाघेते नोजनारदून । गाहंस्थ्यं हि सदा श्रेयो बदन्तावाते केशव पट
इतस्ततश्व धावन्ती वदन्ती बहुकिल्बिषस । अयुक्त डहुभाषन्तो धर्षयन्ती च नः सदा एर.
मन्यत्कृतेड्वअसाह्यंपापसुच्यते । परश्येदं बहुधा देव भिज्ञं भिक्षं सहस्शः ६० शिक्यं
च दारवं पाच हिदलानवेणुकान्बहूच । इद्मध्यपरं पश्य तयोः साहसचेशितस् ६१ कोपीनं
बहुधा च्छिन्न तद्स्माकं महद्धनम् । कृतं कपालमात्रेिण कसण्डलुजघत्मभो ६र त्वं तु नो
रक्षसे नित्य क्षाअ॑ वे जतसास्थितः । चित्रं चित्रमिद् देव रक्षस्यांसे सदा निदास ६३ किं
वीच विष्णु आहे, असे माझ्या मतीला भासते. त्यावेळीं हे देवा, तूं मळा सदां पार्थिवरूप
भासतोस ४९. हा देव रस आहे, असें मी एकादेवेळीं चिंतन करतों. तेव्हां हे विभो. विष्णो
[ रसरूपानें माझ्या हृदयांत स्थित होतोस ५०.. हे पुरुषोत्तमा, तृ तेज आहेस असें जेव्हां
मी तुझ स्मरण करतां तेव्हां तूं तेजोरूप होऊन सदां माझ्या दृदृ्थांत व्यक्त होतोस ५१. मी
जेव्हां हारे चंद्रमा आहे, असं समजता तेव्हां हे देव, हे केशव, या नेत्राने तुला पाहून मी
संतुष्ट होतो. ५२. हे जगतीपते, जेव्हां मी “ हा देव सर्यरूप आहे, ? असें स्मरण करतों
तेव्हां त्या भावनेच्या योगानं तूं सूय होऊनच (3राजमान होतोस ५३. तस्मात् सर्व तंच
आहस, अशी माझी निश्वित माते आहे. यास्तव हे जनादूना, मी जाणत नाहीं, असे म्हण-
ण्यास तूं समर्थ नाहींस, अते मी स्वतः जाणून राहिलों आहे. पण हे विष्णो, तं आमच्या
पाडिविषया मुळींच चिंता करीत नाहींस. हे भगवन्, अत्यंत द:ःखित. झालेले आही तळा
शरण आलां आहा ५४,५५. आमची ही अश्टी दशा झालेली असूनही केशवा, तं तिचें
स्मरण करीत नाहींस. त्याअर्थी आमचे भाग्यच नष्ट झाले आहे, असे मी समजतो ५६. हे
विष्णा, आह्मी मंद्भाग्यवान् आहो. हणूनच तुळा आमची आठवण होत नाहीं, शंकराच्या
वराने गर्वित झालेळे कोणी हंस व डिंभक नांवाचे क्षत्रियपुत्र आझांठा इ:ख. देतात.
है कशका, गृहस्थाश्रमच सदा श्रेयस्कर आहे, असा ते आह्यांला उपदेश कारितात ५७.५८
ते काळच आमच्या आश्रमांत येऊन इतस्तत: धावत, पुष्कळ पाप-बोलळत, अथोग्य भाषण
करात घच आह्यांला भिववीत सुटळे ५९. हे दूवा, त्यांनीं केलेलें हे॑आणखी एक असह्य
. पाप मा सागता. हे इश्वरा, त्यांना सव यतोर्ची सहस्रावाचे शिंक, काष्ठपात्रें व वेळच्या
कामट्यांचीं पान, तोंडून फोडून टाकळीं आहेत तीं पहा. हेंही आणसीं त्यांचें साहसाचे
कृत्य पहा ६०,९६१. आह्मां यतीर्चे कोपीनच कायतें महाधन; पण त्याचेही त्या द्टांनी
' तुकडे तुकड करून टाकळे आहेत. हे जगत्पमभो, आमच्या कमंडलंचीं त्यांनीं खापरे
. करून सांडली ६२. क्षावबत घरून तूं तर आमचे सतत रक्षण करीत असतोप. पग हे
३१५ ॥] __ भविष्यपर्व । ी 3४३
करिष्यासि मंदात्मा मन्द्भाग्या वर्यावेभो। किंन: शरणमद्येब तठ्राहे जगतापतते ६४ जीवन्ती
ती यादे स्यातां न्ठा लोका इभे जयः | न उिप्ना न चराजानान वेश्या नच पॉदजा. ६७
अत्यन्तवाळना मजा ताझ्णदण्डधरो जूप। न तयोः पुरतः स्थातु शक्ता देवा; सवासवा: ६६
न च भाज्या न बा राजा बाहीको भीमविकमस:। यो हि बीरो. जरासन्य: क्षेब्रियाणां
अयकर: ६७ नेव च पायडाः स्याठतुं भिरीशवरदर्पिणो: । तयो कृष्ण हरे शक्तो .नित्यमप्र-
[त सागना; &८ तस्मात्वं जाहे ती बीरो रक्ष ढोकानिमान्मभो । अन्यथा रक्षसीत्येचं व्यर्थ:
शाब्दाःज जायते ६, बहुनाच किसुक्तन रक्ष रक्ष जनव्रयम् । इत्युकतवा विररामैव दवसा:
काघमू'छत; ७० [ ४७४८ ] हाते श्रीम? खिळे हारे- हंसडि० दुधास; कृष्णसभागमो
नासमकादशाधिकशततसोदध्याय: ॥ १ १९॥ य
वगापायन उवाच ॥ यतेबेचनमाकर्ण्य संदसुच्छुस्य केदावः । दुर्वासत समाठळोक्य बभाषे
पादवश्वर; ३ क्षेतव्यं भवता यूर्वे दोष पव ममेव हि । श्रणुवाक्यं मरसेतत्तु धुव्वा शान्ति-
परा अव २ जेष्यासे तो रणे विभ हसं डिंभकभेव च । गिरीशो वा बरं दृद्याच्छको वा
धनदापथा ३ यसो वा वरुणो वापि जह्मा वाथ चंतुखः | सबला सानुजी हत्वा पुन-
दास्याम वा. रांतेस् ४ सत्येनेव शपास्यद्य मा रोषवडागो' भव । रक्षा वाइहं करिष्यासे
हुत्वा ता च नृपाधमो ५ जानामे तो दुरात्मादी धुष्सद्दोंषकरा हि तो । थुतं च पूवमस्मा-
पभस्ताक्ष्णदृण्डवराविति ५ अत्यन्तवलिनी मतो गिराशवरदापिती । नाल्प्रप्रयन्नसंसाध्यो
क हवीत चीकी क 00१040ॉभा
दवा, तू असतांना घ अहोरात्र रक्षण करीत असतानाहा आमची अशी दृक्या व्हावी हे
माठ, फारच मोठ आश्वय आहे ६३. आतां म्या मंदात्म्यानें काय कराव : हे विभा. आह्मी
मद॒भाग्यवानू आहा. हे जगत्पते, आम्ही आतां शरण कणाला जावे तेवढं सांग, म्हणजे
साळ ६४. पण त दोघे जर निवंत राहिळे तर हे तन्हा लॉक नष्ट झाले म्हणन समज
ह राजन, त्या अत्यंत बलाढ्य, मत्त व तौक्ष्ण दंडधर अशा राजपुत्नांपुढ उभे राहण्यास
शाम्हण, राजं, वेश्य, शूद्र व फार काय पण ंद्ासह दव6| समर्थ नाहींत ६५. महापराक्रमी
भीष्म, राजा बाल्हीक व क्षातयास भ्यकर वाटणारा वीर जरासंध यांताहहीाी कोणी
शंकराच्या वराने हत्त झालेल्या व नित्य अपातद्वद्र अशा त्या दोघांपुर्ढे उभा राहण्यास
प्राय; सनथ नाहे[. यास्तव, हे कृष्णा, हरे, हे प्रभो. तं त्या दाधा वौरांना मार. आणि
या ढाकाच रक्षण कर. नाहींपेक्षां तं रक्षण करतोस हे म्हणण वब्यथ हाइईल ६६-६९
आकेषया पुष्कळ सांगून काय करावयाचें आहे ? प्रभो, त्रिमवनाचें रक्षण कर, रक्षण कर.
इतक वाळून करांधमाछित दुवाससुनि गप बसला ७०. इति ऑआम० खि० हॉर० भविष्य
हसाडभक० दुव[सकृष्णसमागमनामक एकशे अकरावा अध्याय समाप्त झाला॥ १११
वरापायन:--यताचं ह भाषण ऐकून, मंद उच्छवास साहून आणि दुवोासमनीकडे
पाहून यादवश्वर ह्ॅणाळा १, स्वामिन्, अगोदर आपण मला क्षमा करा. यांत माझाच
अपराध आहे. हे माझ वचन ऐकून शांतिपरायण व्हा २. मी हेस व [डेभक यांना रणांत
॥जकान. त्यांना शकर वर देऊं दे, को इंद्र, कुबेर, यम, वरुण. व चेतुमुंख नम्हा वर
दऊ दु. मात्या दाघांना त्यांचें सेन्य व अनुज यांसह मारून तुझाळा संतोष दूइन ३,४.
मा सत्याचा शपथ घेऊन हे तुझांला सांगत आहे. रोषवश हाऊ नका. त्या अधम
पडताना मारून तुमच संरक्षण करीन ५. तुमचा अपराध करणाऱ्या त्या दुरात्म्यांना
2४४ मह्षिब्यासपरणीतं श्रीहारिवंशपुरारण । [ अव्यायः
औक
जरासन्थहितोषेणौ ७ प्राणानांपे तयोराजा दास्यत्येव न संदाय: । जरासन्थो महीपालो
विनावेनयतेताहि ८ जये तयोबिंमवर्य तत्रश्रेयो भवेत्तनः | यत्र यत्र तु तो गत्वा स्थितावि-
स्यनु्युश्चुमः ९ तत्र तज च हन्ताहं नात्र कार्या विचारणा | गच्छध्वं यतयः स्वेरं निजका-
येपरायणाः १० अचिरेणेव कालन जेष्यांमि रणपुंगवी । ततः प्रांत: प्रसन्ञात्मा यादवेश्वर-
माह सः ११ स्वस्त्यस्तु भवते कृष्ण जगतां स्वस्तिकुर्वते । किं नु नाम जगन्नाथ दूःसाध्यं
ततव केशव १२ त्रिलोकेडा त्रिधासाते सर्वसहारकारकः । देवानामापे देवेश सर्वच समद-
शन: १२ विष्णो देव हरे कृष्ण नमस्ते चक्रपाणये । नमः स्वभावशुद्धाय झुद्धायानियताय
व्य १४ शाब्दगाचर देवेश नमस्ते भक्तवत्सल । अज्ञानादथंवाज्ञानादयन्मयोक्तं क्षमस्व ततू १५
त्वमेवाहं जगक्माथ नावयोरन्तरं एथक । अतः क्षसस्व भमगवन्क्षमासारा हि साधवः १६
भ्रीभममदानुवाच ॥ क्षेतव्यं भवता विप्र क्षमासारा वयं सदा । संन्यासिन: क्षमासारा: क्षमा
तेषां परं बलम् १७ क्षमा मोक्षकरी नित्ये तत्वज्ञालासिेव द्विज । क्षमा धर्म: क्षमा सत्यं
क्षमा दानं क्षमा यशः १८ क्षमा स्वर्गस्य सोपानासात वेदाविदा बिदुः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन
क्षमां पालठयत स्वकार् १९ पव्यक्षज्ञानसंयुक्ता यूयं सर्व यतीश्वराः । य एते यतयो विप्नाः
बापा णा प१0 0११0 णाचा २०५ ०... अन्न
क ५४ ५१७00७ ॥00070000000000000000000ी/ 0000 ११00000 ण णकर
मी जाणतो. ते तीक्ष्ण दंड धारण करणारे आहेत, अत्यंत बलाढ्य आहेत, मत्त व शंक-
राच्या वराने हृप्त झाले आहेत, अल्प प्रयत्नाने साध्य होण्यासारखे नाहींत, जरासंधाच्या
हिताची इच्छा करणारे आहेत इत्यांदे आह्मी पूर्वीच ऐकळें आहे ६,७. त्यांच्यासाठी
तो जरासन्ध राजा प्राणही देईल, यांत कांहीं संशय नाहीं. यास्तव आह्मी त्याच्या-
वाचूनच त्यां दोघांना गाठून मारण्याचा प्रयत्न करूं ८. हे विप्रवर्य, त्या दोघांना
जिंकल्यानें त्यांत आमचे कल्याणच होणार आहे. जेथें जेथें ते जाऊन राहिळे आहेत.
असें आह्लया ऐक्ं तेथें तेथें मी जाऊन त्यांना मारीन; याविषयीं तुझी तिळभरही चिंता
करूं नका. अहो यतांनो, तुही आतां आपल्या कार्योमध्ये परायण होऊन स्वस्थानी
खुशाल जा. थोडक्याच कालांत मी त्या रणपुंगवांना जिंकीन. श्रीकृष्णाचे हे भाषण
ऐकूम ज्याचें चित्त प्रसन्न झालें आहे, असा तो मुनि यारवेश्वरास हणाला, “ हे छुष्णा,
जगाचं कल्याण करणाऱ्या तुझें कल्याण होवो. हे जगन्नाथा केशवा, तुला दुःसाध्य काय
आहे ? ९-१२. हे त्रिलोकेशा, तं त्रिथधामा व सर्वसंहारकारक आहेस. तं देवांचाही देवेश
आहेस. सवेज समहाष्टे ठेवणारा आहेस १३. हे विष्णो, हे हरे, हे देव, हे कृष्ण, तुज
'चक्रपाणीला नमस्कार असो. स्वभावशुद्ध, शुद्ध, व नियत्त अश्या तुला नमस्कार
असां १४. हे शब्दमांचर, हे दूवंश, हे भक्तवत्सेलळ, तुला मी प्रणाम करता. मा ज्ञानाने
( बुद्धि पुःःसर ) अथवा अज्ञानाने जें कांही तुळा बोललो आहें त्याची क्षमा कर १५
हे जगच्याथ, तूच मी आहे. आमच्यामध्ये भेदभाव मळॉंच नाहीं. यास्तव हे भगवन्
क्षमा कर. कारण साधूचे क्षमा हेच बळ आहे १६. श्रीभगवान:- हे विप्रवर्य, आपण
क्षमा करा. आह्मी सदां क्षमाप्रवानच आहो. संन्याशांचें सारही क्षमाच असते. क्षमा हेच
त्यांचे उत्कृष्ट बळ आहे १७. .हे द्विज, तत्त्वज्ञानाप्रमाणच क्षमा ही नित्य मोक्ष देणारी
आहे. क्षमाच धरम, क्षमाच सत्य, क्षमा हच दान, व क्षमा हेंच यश होय १८. क्षमा
स्वर्गाची शिडी आहे, असे वेद्देत्ते समजतात. यास्तञ सर्व प्रयत्नाने तुझी आपल्या क्षेमेचे
थरिपाठन करा १९. तुझी सव यतीश्वर प्रत्यक्ष ज्ञानसंपन्न आहां. हे जे विप्र याति आहेत.
१६ - __ भविष्यपर्वे। १2३४५
पूजनीया मयाद वे ० सोक्तव्या यतयो विभा भिक्षुका: सथ एव हि । तर्थेति ते म्ातिज्ञाय
भाकुमच्छन्हरचुह २१ ततः स्वभवन विष्णु; प्रावेश््य हरिरीश्व(: । चतुर्विध तथाहयार कार-
यत्वा यर्थावाच २२ भाजयामास तान्सर्वान्यतीन्यतिवरार्चित: . छडित्वा छठित्या च देवेशो
कुकुलानन मृदूनि सः २३ ददो ते*-स्तदा विष्णु: सर्वेभ्यो जनसेजय । ते च प्राता यथायोगं
यथाघूर्व ततो गना: २ श् ४७७२] इति श्रीम- खि० हॉरे० भावे हैसडिंभकंपपास्याने
यातेभाजननाम दादद्याधिकरशततमोरध्याय: ॥ ११२॥ |
_ वैडंपायन उवाच ॥। दुर्वासास्त्वथ तथेव जारदेर महात्समना । चिंतयन घहाणस्तज्व
पवजहार यथाघुख4 १ भगवानांचे गोविन्दस्तयोवांसममन्यत । ततस्तो हंसडिंभको तास्म-
'म्काळे महीपांतेस २ बहाद महीपालं पितरं वीर्यशालिनस् । प्रावोचतामदं वाक्यं सस-
'ताज्जनसंसादे ३ राजसूयं महायज्ञ पित; कुरु सुयत्नतः ) अस्मन्मासि चृपथेष्ठ यतावो
यज्ञसिद्धछे ४ आवां तेय महाराज दिशा विजयतत्परी । यतिष्यावो बळे: साप गजे-
१ रथेरपि ५ संभारायज्ञसिद्धयर्थमानेतन्या चृपोत्तम । तथोति स महाबाहो बह्यदत्तो$ज-
चात्तदा ६ जनाद्नस्तु विपेन्दो दृष्टवा साहसतत्परी , अशक्यामिति मन्वानो वयस्यं हंसस-
बवीत् ७ श्वंश हंस वऱछो मह्य थुत्वा निश्चित्य वीर्यवाच । आयुष्मन्साहसं कर्तुसुद्यतोसे
रेपातस ट स्थित भाष्मे जरासन्ये बाहलाके च चृपोत्तमे। किं च. बारेषु सर्बेषु यादवेषु
ने सर्व मला आज पूजनीय आहेत. यास्तव सर्व भिक्षुक, यवि व ब्राह्मणा यांनी आज
'आमच्या येथें भोजन कराबँ. कृष्णाच्या या प्रार्थनेस आपली संमति देऊन ते हरीच्या
घरीं भोजन करण्याची इच्छा करते झाले २०,२१, तेव्हां विष्णु, हारे, इश्वर अपल्या घरीं
जाऊन यथाशात्र चबुविध आहार करविता झाला. यतिश्रेष्ठांकडून पूजला गेठेळा तो त्या.
सर्व यत्तींना भोजन घालता झाला. त्या देवेशानें मदु रेक्षमी वस्रे तोडतोडून हे जनमे-
ज्नया, 'त्या सवीस कोपीनी करण्याकरितां वाटून दिलीं. त्यामुळें आतिज्ठाय संतुष्ट झालेले
'ते सर्व आल्यामार्गीनें स्वस्थानी गेळे २२-२४. हते श्रीमहा० खि० हॉरे० भावि हंस-
/डिभ० यंतिभोजननामक एकशे बारावा अध्याय समाप्त झाला | ११२. ॥
वैशंपायन: -- त्यांतील एक दुर्वाससाने मात्र महात्म्य़ा नारदाश्ीं बह्मतत्त्वाचा विचार
'करीत मोठ्या आनंदानें तेथेंच विहार करीत राहिला १. भगबास् गोविंदानेंही त्यांचा
'तेथीळ निवास भान्य केला. इतक्यांत निकडे हंस व डिंमक आपल्या राजा अहद्त्त
'नांवाच्या वीर्यशाठी पित्यापाशीं जाऊम जनसभेंत अक्ष वचन बोलळे २ ३. “ बाबा,
'तुझी मोठ्या प्रयत्नाने राजसूय मह्ययज्ञ करा. हे श्रेष्ठ राजा, याच महिन्यांत त्याच्या
'सिद्धीकरितां आही यत्न करूं ४. हे महाराज, आझी आजच दिशांचा विजय करण्यास
'तयार आहों. गज, अश्न्न व रथ यांसह आह्लीं सेन्यांच्या योगानें यत्न करणार आहों ५.
हे उत्तम राज्, यज्षस्रिद्धयर्थ संभार आणावे. » पुत्रांचें हे हणणे बह्मदत्तरजास मान्य
झाले. हे महबाहो, त्यानें“ बरें आहे, » असें हटले ६. प्रण पविप्रेंद्द जनार्दून त्या दोघां
पमेत्रांस साहसतत्पर पाहून त्यांचा उद्देश सिद्ध होणें अशक्य आहे. असे जाणणारा तो
हंस मित्रास हणाला ७, “ हंसा, माझें वचन ऐक. ते ऐकून त्याचा चांगला
निश्चय कर; नंतर कार्याला आरंभ कर. बा आयुष्मन् नृपोत्तमा, तू साहस
करावयास , प्रवृत्त झाळा आहेस ८. भीफम, जरासंध, नुपोत्तम आल्हीक तसेच
(8 .& ।
कलन
बज
३४६ महषिंव्यासपणीतं श्री हारिवशाप्राण 1 [ भध्याय३..
नक
6 आ,
'नृपातस ९ भाष्मा हं बलवान्वृद्धः सत्यसंधा जितोन्दयः । 1तःसपकृत्वः पाथेबा यो
"'जगाय भूगयूतम: १० त युद्ध जितबान्माष्मः सवक्षत्रस्य पशश््यतः । जरासन्धस्य यद्दी्य
'ततक्भवान्वात्त संयुगे ११ वाष्णवारास्तु ते सर्वे कृुतारखा युद्धदुसंदाः । तत्र कृष्णा हू्षीकेशो
|जितशत्रः कृती सदा १२ जरासन्थेन साहितः सदा यद्धे जितभमः । प्रसुखे तस्य न स्थातं.
'शक्तां जावन्ञूपीत्तमः १३ बलभडस्तथा मत्तः कुद्धो यादि भवेहलां । ढोकानमान्ससाहतु न
"शक्कातात मातेसंम १४ तथा च सात्याकेवार; शाक्ता जतु रण [रपून । तथान्ये यादव!
“सव कृष्णसाश्रत्य दाशताः १५ अस्सा भेव कृतः पूर्व वेरांधा यांताभः सह । दुर्वांसा
र््याताभः साध गतो दृष्टा स केशवस १६ हाते श्रुत नूपश्रेष्ठ ञाहणाद्धाक्तमागतात । तथा
सात यथासद्ध्येत्तथा चिन्त्य च मोत्रोभेः १७ ततः पश्रवाद्दुधास्यामी राजसूयं मदाकतुम । :
हेस उवाच. ॥ का नाम भाष्मा सन्दात्मा वृद्धा हीनबलळः सदा १८ आवय़ोः पुरतः स्थातुं
शक्त* स [कल वृद्धळः । यादवा इत चित्रं न: आक्ताः स्थातु रणे ट्रिज १९ कश्व कृष्णः
“अर. स्थातु बलडदवश्व सतकः । दोनेयश्वाप विप्रेन्द स्थातु न हते चिन्तय २५८ जरास-!
'न्धस्तु धसात्सा बन्घुरब सदा मस । गच्छ विप्र यदुश्रेष्ट बाहे समद्दचनात्वरत ९१ दोयता.
"करसवस्व यज्ञाथं सुदर बहु । लवणानि बहून्यद्य ग्रह्म केशव मा चिरम् २१ आगच्छ
"सवारत कृष्ण न ते कायर विलबनस् । हाते नाहे यदुश्रेष्ठं याहि त्वारिताविकमः २३ न बया-
दव तडका लिहत हाडा ताची 0000000710,
सव यादववीर इत्याद स्थित असतांना तुझा हेतु तडीस कसा जाणार ? ९. कारण भीष्म
जसा वृद्ध असला तरी महाबलाढ्य व जितोंद्रेय आहे. ज्या भार्गवरामानें एकवीस वेळां
बृथ्वाळा [कळ १०, त्याला या भीोष्मानं युद्धांत सव क्षत्रियांसमक्ष पराभत केलें, जरा-
सधाच वाय समरांगणांत किती असतं तंतुला माहीत आहेच (१. संर्व यादववीर कुवारर
अ युद्दुमद आहेत. त्यांतठा दषाकश कृष्ण शज्रूंना जिंकून सोडणारा व कशल आहेर २.
जरासपाशा सतत युद्ध करात असतांनाही तो श्रांत झाला नाहीं. ( अर्थात. तो जितश्रम
आहे. ) तो उत्तम राजा, त्याच्यापढें जिवंत उभा राहू शकत्र नाहीं १३. त्याचप्रमाण
सत्त व बढाढ्य बलभद्र जर क्रुद्ध होईल तर तो या सर्व लोकांचा संहार करूं शकेल.
“अस साझ्या मनाळा वाटत १४. वताच वीर सात्याके रणामध्ये शत्रंना जिंकावया स
समथ आहे. दुसर सवं यादवहीा कृष्णाचा आश्रय करून सज्ज झालेले आहेत १५. आही
"यूवा यतासह वराध कला आहे.. दुवासमाने त्या सवे संन्याज्ञांना बरोबर घऊन कृष्णाला
* भटावयास मला आहे, असे आमच्या येथें जेवावयास आढल्या एका ब्राह्मणाच्या तोडन
"मा एकढ आहे. यास्तव, अज्ञा अडचणी असतांना तुमचें इष्ट कार्य कसें सिद्ध छझेईल
यात्रा मञ्याबसबर चांगला विचार करा १६, १७. नंतर आपण र [जसूय महायज्ञ करूं
हसता मातमंद भाष्म आहे कोण ? तो वृद्ध व॑ सदां बलहांन आहे १८. तो ह्मातारा
आमच्यापुढ काय उभा रहाणार ? यादव हें तर आह्यांठा मोठें आश्चर्यच वा टते. ब्राह्मणा,
त आमच्यापुढ उभे राहण्यास कसे समर्थ असणार ? १९ कुष्ण हा आमच्या समोर.
येणारही नाहीं. मत्त बलदेव तरी कसा उभा रहाणार ? हे विप्रेंद्रा, शेनेयही आमच्या
'युढ उभा राहण्यास समथ नाहों, असं तूं समज २० जरासंध तर धमात्मा व माझा सदा.
अघु आहे. आहझ्मणा, तूं माझ्या सांगण्यावरून त्वरेने यदश्रेष्ठाकडे जा. व त्याल सांगकीं २१,
साकारता चुद्रव पुष्कळ 'कर सद्स्व दे. हे केशवा, आतां पुष्कळ ठछवण पेऊन ये. उश्लीर लावू
कव] | भंविष्यपर्व' । | इ
ञरवोत्तर विप्र शपेयं त्वां प्रियो;सि मे । मित्रभावादिदे बाह शपास त्वा. पुनः पुनः २४
इति संचोदतो विमा नोत्तरं प्रत्यभाषत । मिवभावात्तथा राजन्स्नेहाच जनमेजय ५१५
_ जनादनस्तु धमात्मा' नित्य गंतु ससुद्यतः । अद्य श्वो वा परश्वो वा गच्छामीति यतेतसः २ नै
देव इष्ुघ. जमद्यांन शखचक्रगदाधरस् । एक एव च धर्मात्मा हयमारुह्य सत्वरदूः ९७ प्रातरेव
जगामाशु-दष्ट दारबती द्विज: । हरि कृष्णं हृषीकेश सनसा संस्मरच द्विजः २८[ ४८०२ 1
डात त्रांस० खिले० हॉर० भांवे० हसडेभको ० तरयोदशशाधिकदाततसोदुड्याय; ॥ ११३ ॥
_ बशपायन उवाच ॥ ततः प्रायाद्धार विष्णु वहाणा जहावित्तसः-। ह्यनेकन राजेन्द
त्वारते स यया चूप १. यथे निदाघसमये सूयाशुपरिपीाडितः | पान्थो. याते जळ ह्वा
त्वारंत ताःपपासया २ धावत्येव तथा व्यि हरि. दष्टं जनार्दन: । गच्छन्स चिन्तयामास
चांदयनूहयसुत्तमम ३.हेस एव प्रियो मह्यं, कुर्यात्मियाहेतं मम ।.तथाहे. प्रेषितस्तेन हरि
पश्याम्यह प्रशत ४ अहसंबर सदा धन्यो मत्तो ह्यभ्यधिको न हि यतो दक्ष्याम्यहं विष्णु
' ससन्त ह्वोरकाणुर ५सा हि ते जननी धन्या हारिं दृष्ट्या पुनर्गतस् । कृतार्थ सर्वदा देवी
मेक्षत्यंपा मनस्विनी, ६ सखखछानमहमाब्लाकजल्कसरडाप्रभम | वक्ष्याम' देवदेवस्य चक्िण!
शाद्धधन्वन: ७ वपुढल्याम्यहं विष्णानीळात्पलदलच्छबिम..। शुेंखचक्रगदाशार्डु-वनमाला-
विभाषंतस् ८ नेत्रे ते देवदेवल्य पद्माकिंजल्कसप्रभे । पश्याम्यहमदीनात्मा नष्टदूःखखो$ स्स
५0१४४७७४७0 1000000 घ66ले्लात हणतील“. ी
नका रर. हे कृष्णा, सत्वर ये. उशीर लावे नको. असें. जाऊन तं. त्या यदवीराळा सांग २३
महझण्य', यावर एक अक्षरही बाळू नकोस. तुला शपथ आहे... मित्रत्वामुळे' तूं हे त्यांना
जाऊन सांग, मा तुळा पुन: पुन: शपथपूवक हे सांगत आहे २४. हे राजा जनमेंजया, असें
बाळून प्रेरणा केळा गळला तां विप्र कांहीं एक उत्त बोलला नाहीं २५. तो धर्मात्मा जनार्दन
कृष्णाच्या दूशनाकारतां जावयास नित्य उदयुक्तच. होता. मी आज.,, किंवा. उद्यां. अथवा
षरवा त्याच्याकड जाईन, असं हणून तो सतत यत्नच करीत होता २६. यास्तव तो
घमांत्मा एकटाच घोड्यावर बसून मोठ्या त्वरेने जगाने. शेखचकगदाधर देवास पाहण्या-
साठा दुतऱ्या द्विशीं प्रातःकाळांच निघाला. तो द्विज हरि, कुष्ण व हृषीकेश या नांवाच्या
देवार्च मनान स्मरण करीत: केवळ त्याचे दशन घेण्याच्यांच उद्देशानं द्वारवतीस गेळा २७,२८
हात श्रामहा० खि० हारे भवि० हंसडिं०» एकशे तेरावा अध्याय समाप्त झाला 1११३. !
१शेंपायन:--- हे राजेद्रा, त्यानंतर लो वेदुवेत्ता जाझषण एका घांड्यानिशी तेथून
नघून हरालां भेटावयास मला. ज्याप्रमार्ण ग्रीष्मसमयीं सूयाकिग्णांनी आतेशय पीड-
लला एकादा पन्थ जल पाहून ते पिण्याच्या इच्छंनं सत्वर त्याच्याकडे जातो त्याप्र-
माण तां विप्र जनादून हरीलापाहण्यासाठी घावत चालला. जातांना उत्तम घोड्याला प्रेरणा
करून ता. मार्गात असा विचार करूं लागला १-३. हंसच माझाः आते प्रिय आहे.. तोवव
माझ. [प्रिय व हित करणॉर.! कारण त्यानें पाठविल्यामळेंच मी आज प्रभः हरीला
पाहणार ४. माच सदा धन्य आहे. मजहून अधिक धन्य दुसरा कोणी नाहीं. कारण
मा. आता. द्वारकापुरांत रहाणाऱ्या विष्णूप्त पाहीन ५. ती माझा जननी धन्य आहे. कारण,
हरीला पाहून. व.कृता्थे. हांऊन परत आलेल्या मळा ती मनास्वनी देवी सवदा पाडील ६
मी त्या शादधनुधरचक्रवानू देवदेवाच्या फुठळेल्या कमळाच्या पत्राप्रमाणें ज्याची प्रभा आहे,
अशा मुखाला पाहीन ७, मी आतां त्या विष्णूचे नीलकमलद्लाप्रमाणें ज्याची छावे आहेव
३४८ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुराणं । [ अध्याय?
सिरवृतः ९ आपि दक्ष्याते योगात्मा सोम्येनेव स्वचक्षषा । आपि वा मत्पियं कयात्स्वास्त चावते
च वा; वदेत् १० दक्ष्यासे चक्िणो वर्ष्म ततखरेलोक्यसंनिभस् ! पादाब्जं चक्रिणो दृष्ट त्वर-
त्यव॑च मं मनः ११ वक्षःस्थलं सदा दिष्णोः स्फुरडनप्रभायुतस् । पर्यज्षिव च गच्छामि स्मरं-
शवानिदामीश्वरस् १: पॉतकोजयवसनं लंबहारविभ[षितस् । इपत्त्मिताधरं विष्णु पश््यामे च
चुन: पुनः १३ स्मरतश्र्व हरे रूपं रामहषा$यमाददाः | गंच्छतश्व पुरो भाते शंखचक्रगदासि-
मान् १४ याताव च पुरा भात सह्ये देवा जगदुरूुः | एषाड्यामात मे वक्तं जिह्वा प्रस्फुरतीव-
तेस १५ इद डुःखतर मन्ये कर देहाते सद्दच: । इद॒ तल्साहस मन्ये यद्वदचरतस्य भूपते; १ ६
इंसस्य करदां वष्णुस्तदाह्ञापा ऱचारक: । तस्य सवं पुरो गत्वा वक्ताहं किल निर्दय: १७ मढा-
नामग्रण।रास्म निंलजजश्र्व तथा वदय । करं दोहे हरे विष्णो हंसस्य यवुपुंगव १८ लवणााने
बहून्याथु दातव्याईनं करात्मना । हत अकुं नमे युक्त परतस्तस्य शाद्धुभमः १९ तथापि
मत्रभावाचु वक्तव्यं घारसाहरशम । करष्टा ह्ययं मित्रमावो मनुष्याणां ळुतात्मनास ९७
अथवा सवावाद्वष्णुः सवस्य हाद संस्थितस् । जानांव्येव सदा भावं प्राणिनां शोभभे
रतः ११ तथा साते न मे दांषो मित्रभावो यतो ह्ययम् । सर्वथा रक्षतां विष्णुघॉर वक्त
शन 20606006010006000लााा ताजा कस
ज शंख, चक्र, गदा, शाद्ध॑ व वनमाला यांनीं विभूषित झालें आहे असे शरीर पाहीन ८
कमडाच्या किजल्काप्रमाणें ज्यांची गरमा आहे असे देवदेवाचे दोन्ही नेत्र मी अदीनात्मा
आज पाहांन. व त्यामुळ आज दुःखरहित होईन ९. तो योगात्मा. मजकडे आपल्या
साम्य दृष्टानच पाहाठ का ! तो मला प्रिय असेंच भाषण करील काय ? * स्वस्त. ”
अस हणेल काय १ १०, त्या चक्रधारी देवाचें त्रेलाक्यतुल्य शरीर मी पाहींन. आणि
त्याच आशेने त्या इश्वराचे चरणकमल पाहण्यास माझें मन त्वरायुक्त झालें आहे १९
दिष्णूच वक्षस्थळ सर्दां स्फुरण पावणाऱ्या रत्नप्रभेने युक्त आहे. जणं काय ते पहात
अतल्याप्रमाणच मा त्या इश्वराच सतत स्मरण करीत जात आहे १२. ज्याचें पिवळें वख
रशामा आहे, जा लांब हारान आतिभ[षित आहे व ज्याच्या अधरोष्ठावर किंचित स्मित
चमकत आहे अशा विष्णूला मी पुनः पुनः पाहतो. १३. त्या हरांच्या . रूपाचे स्मरण
करणाऱ्या माझ्या अगावर हा पहा कसा रोमह्षे (कांटा ) उठत आहे. तो ज्ंख-
पक-पदाधर जात असलेल्या माझ्यापुढे भासत आहे १४. तो देव जगहुरु माझ्याप्ढे
जात आहे असा भास हाता. ' हा पहा तो ? असें त्याविषयी हणावयास जणं काय
माझा 1जव्हा स्कुरण पावते १५. पण त्याला कर दे, असें मी ह्मणणें हें मला अतिहाय.
ट:सकर वाटत. त्या भूपतीचे ते वचन झणजे मोठे साहसच आहे, असें मला वाटतें
ग्वष्णु हेसाठा कर दुणारा व त्याची आज्ञा मानणारा होईल अशी अशा करणें हे माठेंच'
साहेस आहे. म्या निंद्यानं त्याच्यापुढं जाऊन हें सर्व कसें सांगावें १ ६,९१७. त्से
बाठणारा मा मृडाचा अग्रणी व निडज्ञज आहे, असेच उवड होणार ! * हे हरे, विष्णो
ह यडअष्ठा, हेसाला करढू १८. तूं पुष्कळप्रकारर्चे लवण ( मीठ ) त्याला कररूपाने द्यावेस.
अत त्या शाद्ूच्या पुढ बोठण मला योग्य नाहीं १९. तथापि भित्रभावामळें मळा तसें घोर
कचनहा वाढण भाग पडड आहे. कृतवद्धि मनुष्यांचा हा मित्रभाव फार कष्टकर आहे २०
अथवा सवस [कष्णयु सवोच्या हृदयांत स्थित आहे. प्राण्यांचे कल्याण करण्यांत रत
असडेठा तो.त्यांचे अविप्राय सदां जाणतोच २१. त्यामुळें मजकडे कांही दोष येण्यासारखा
११४ ]
भविष्यपर्व । ३४९
य॒तस्य म २२ अक्ष्याम्यहं जगन्नाथ नींलछुंचितमूर्धजए । कंदुग्रीवाधरं विष्णु भ्रौवत्साच्छा-
दितारसस्र २३४ स्फुर
र त्पद्ममहाबाहुं रनच्छायाविराजितम 4 द्रक्ष्यामि केशव विष्णु चक्तिणं
यादवेश्वरस् २४ अचिन्त्यविभवं देवं भूतभव्यभवत्मभुम् । आत्मेच्छया जगवक्ष उक्ष्याम
जलळश्याये गत २५ कृतार्थ: संथा चाह भवामि विगतज्वर: । अद्य मे सफलं जन्म साक्षा-
इंटवता हारळ १६ अद मे सफला यज्ञा: साक्षात्कृतवतो हारिम् । नेवे मे सफले विष्णु:
पश्यतअव जगन्सयम् २७ प्रीतिमानस्तु मे विष्णुवक्तर्घोरस्य कमण: । उन्मिषन्ेत्रयुग्मेन'
्रक्या]सि सकृदीश्वरसस् २८ आमूलमसकृदिष्णु पर्यामि च पुनः पुनः | पिबाभि नेत्रयुग्मेन
वणु: कुष्णस्य केवलम् २९ धारायेष्याम्यहं पांसुं तत्पादप्न सवं शिवम् । ततः कृतार्थतां याये
स्वर्गमार्गो हे तहजः: ३० मेघगंभीरनिर्घोषं श्रोष्यामि च हरेः स्वरम् । पादाबन्जं चक्तिणो
चिष्णोः पश्यामे च जगत्पतेः ६१ पब्यामे च हरवंक्र पर्गेदुसदहदाप्रभम् । हरोरेदं जगदवपं
पश्यामीव च सर्वतः ४२ प्रसीदतु सदा बिष्णुरयुक्त वक्तमिच्छतः । आ लोलकुण्डलयृतं
. हारचंदनचर्चितस ३३ स्फुरत्केयूररन्नाचिंबाहुद्दयावेराजितम् । सव्ये द्योतन्महादाखं राहिम-
जालविराजितम ३४ प्रोयद्धास्करवर्णाभं चक्रज्वाला[विराजितम । प्रोज्ज्वल्त्कंकणयुतं तघ्त-
जांबूनदांगदम ३५ पोतकोदेयवसनं विस्ती णोरस्कमच्युतस् । कदा अक्ष्यामि देवेवामिदानी-
भगत ७०७ 2१५ जळक4९मळनाजक'989908,040:भ8 1040629 41/9402459050
हिमनग नामण्ाळ्या््््ान्ाााााशानाव वह
नाहीं. कारण हा मित्रभाव असाच आहे. घोर वचन बोलण्याचा यत्न करणाऱ्या माझें रक्षण
सर्वथा तो भगवान् करो २२. काळे भोर व कुरळे कॅस धारण करणाऱ्या जगन्नाथास मी
पाहीन. ज्याची मान शंखाप्रमाणें तीन आवर्तोनीं युक्त आहे, उरःस्थल श्रीवत्सलांछ-
नाने आच्छादित झालें आहे २३. हात कमलाच्या योगाने शोभत आहे, जो रत्नछायेनें
विराजमान होत आहे, अशा चक्रधारी यादवेश्वर केशव विष्णूस मी आज पाहीन २४.
ज्याचें वैभव आचेत्य आहे, जो भूत, भव्य व वर्तमान सृष्टींचा प्रभु आहे, जो आत्मेच्छेनें
जगाचे रक्षण करीत असतो त्या जलशायी नारायणास मी पाहीन २५. मी सर्वथा कृतार्थ
च संतापझ्ून्य होईन. 'आज हरीला साक्षात् पाहणाऱ्या माझें जन्म सफल आहे २६. आज
हरीला साक्षात् करणाऱ्या माझे यज्ञ सफल होणार. जगन्मय विष्णूला पाहणाऱ्या माझे
दोन्ही नेत्र सफल आहेत २७, घोर कर्म करण्याविषयी सांगणाऱ्या मजवर विष्णु प्रातै-
मान् अपो. विकास पावणाऱ्या नेत्रयुग्मानें मी त्या ईश्वराला एकदां पाहीन २८. नंतर मी
त्या' भगवानाठा नखाशेखान्त वारंवार अवलोकन करीन. मी आपल्या नेत्रयुग्मानें त्याचे मख
केवल पिऊन सोडीन २९. त्याच्या चरणकमलावरील शुभ रेणु मी आपल्या मस्तकावर
धारण करीन. त्यामुळें मी कृतार्थ होईन कारण त्याचें चरणरज हणजे स्वर्गमार्गच आहे ३५.
हरीचा मेघाप्रमाणे गंभीर ध्वाने करणारा स्वर मी एकेन. त्या जगत्पाति चक्रवान् विष्णूचे
पाद॒कमल मी पाहतो. ११. पूर्णचंद्राप्रमाणें ज्याची प्रभा आहे असें हरीचे मुख अवलो-
कन करतों. मी जणुं काय सवतः हे हरीचेंच जगद्रप पहात आहें ३२. अयुक्त भाषण
करण्याची इच्छा करणाऱ्या मजवर विष्णु सदां प्रसन्न होवो. चंचळ कुंडठांनी युक्त अस-
लेल्या, हरिचंदनाची उटी लावलेल्या, ज्याचे दोन्ही बाहु स्फुरण पावणाऱ्या बाहुभूष-
णांतील रत्टांच्या ज्योतीने विराजमान झाले आहेत, ज्याच्या डाव्या हातांत महाशंख
चमकत आहे, जो किरणजालांनीं विराजमान आहे ३३,३४, उद्य पावणाऱ्या सूर्याच्या
कांतीप्रमाणें ज्याची प्रभा आहे, चक्राच्या ज्वालांनीं जो विराजमान होत आहे, दीप्तकंक-
_ ३७५ मह्षिव्यासपणीतं श्री हारिवंदापराणं । _ | अथ्यायर
मथवान्यदा ३६ सवंथां कृतकृत्यो5हं यद्एव्मद्यतः । नमो मह्यं नेमी मह्य॑ यतो उशमहं
हार् ५» उद्यतो स्म जगन्षाथं बलभउकृतास्पद्स । मक्ष्यास्यवशयमर्येव जिष्णुं विष्णु
जगदुरस् ३८ श्रांकोस्तुभाझवराचे स्फारतारुवक्षः पांताबर मकरकुण्डलफ्कजाक्षस् । कृष्ण
किराटवरचक्रगदाध्वहस्त तजामय मम हरवपुरःतु अत्य ३९ वदादधा !वरादशाखमहाह-
यांगे निष्णातशुद्धसतिमन्द्रमथ्यसाने । उद्योतसानसमरेरानेदां निषेव्यं नारायणास्यममृतं
प्रापिबामि चाय ४० ध्येयं मुखव्छभिरमेयमनाद्यनन्तं स्थूलं ससक्ष्मतरमेकमनेकमाद्यत ।
ज्योतिसिळलोकजनकं त्रिददीकवन्यमक्ष्णोर्मम!स्तु सततं हृदये$च्युताख्यम् ४१ चिंतयाज्ाति
विग्रेंद्री ययो द्वारवतीं पुरीख्र | मत्वा कतार्थमात्मानं वाहयन्हयसुत्तमम् ४२ [ ४८४२ ] इति
श्रॉसम० खि० हॉरे० भावि - हंस विप्स्य द्वारवतीगमने चतुर्दशाधिकडततमोइध्याय:॥११४॥
वेशपायन उवाच ॥ स निवोदेतसर्वस्वो द्वास्थेन हि जनार्दन: । अथ प्राविश्य धर्मात्मः
सुधमा वे द्विजोत्तस:ः 9 अपश्यद्देवदेवेशं हुधम।कुतिसंस्थितम् । बलभद्रेण संयक्तमध्यासे-
तसहासनगम २ अग्रतः स्थितशेनये पार्श्वतंः स्थितनारद्म् । दुर्वासंसाकृतकथसुभग्रसेनपुरस्कु
तस ३ गायद्वंधर्वसुख्येश्व चृत्यदप्सरसां गणे: । सेव्यमानं महाराज सतमागधबन्दिभि: ४
कक काका याया,
णांनीं जो युक्त आहे, ज्याचीं वाहभूषणें उंची सोन्याची आहेत ३५, ज्याचें पिवळे:
रेशमी वस्र आहे व ज्यांचं उरःस्थल विस्तीर्ण आहे, अशा देवेश अच्युताला मी केव्हां
पाहीन ! आज कीं आणखी केव्हां ! ३६. सर्वथा मी कुतकृत्य आहें. कारण मीः
त्या परमेश्वराचे शरीर पाहण्यास उद्रत झालों आहें. मला नमस्कार असो; नमस्कार
असो. कारणमी त्या हर्रीला जगक्नाथाला पाहण्यास उद्यत झालो आहे. बलभद्राला
ज्यांनं आपला ज्येष्ठ आता केला आहे अशा त्या जयनशील व व्यापी जगद्गुरूलळा मी
आजच अकश्य पाहीन ३७३८. श्रीकास्तुभामुळे ज्याला उत्तम शोभा प्राप्त झाली आहे,
व त्यामुळं ज्याचे मोठ वक्षःस्थल स्फुरण पावत आहे, ज्यार्चें वस्र पिवळें आहे, ज्याच्या
. कानांत मकराकार कुंडळें आहेत, ज्याचे नेत्र कमलाप्रमाणें आहेत, ज्याच्या मस्तकावर
. उत्तम किरीट आहे व ज्यानें आपल्या हातानें चक्र व गदाः उचलली आहे अद्या. तेजो-
मय हरीचे रूप माझ्या कल्याणास कारण होवो २९. विंशदश्शास्ररूपी महासर्पांची दोरी
गुंडाळन शुद्ध मातेरूपी मंद्राच्या रवीने वेद्सागराचें मंथम केळं असतां त्यांत निघणारे
व देवांकडून सतत सेवन केलें जाणारे नारायणाख्य अमत मी आज प्राशन करतो
( मोठ्या आद्रानें पाहतो ) ४०. मुमुक्षंना ध्येय असलेलें, अमेय, अनाद्यनन्त, स्थल
. अतिशय सूक्ष्म, एक, अनेक, आद्य, ज्योतिःस्वरूप, त्रिळोकजनक वं देवांचे एक वंद्य
असं अच्युताख्यतत्त्व माझ्या दृष्टीस गोचर होबो व सतत हृदयांत. राहो. ४१. याप्रमाणें
_ चिंतन करणारा तो विप्रेंद्र आपल्याला कृतार्थ समजून उत्तम घोड्याला हाकीत द्वार-
_ वती पुरीस गेला ४२. इते श्रीमहा० सि० इरि० भविष्य० हंसडिमकोपा ८ ब्राह्मणाच्या
द्वारवतीगममाविषयीं एकले चवंदावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ११४ ॥
वेशंपायन:--- ज्यानें आपले सदस्व जगन्नाथाला अर्पण केलें आहे, असाः तो जनार्दन
_ नांवाचा उत्तम हिज द्वारपालाच्या हारा प्रवेश करून सुधर्मा सभेस पाहता.. झाला १
त्यांत साक्षात् योगधमांकार होऊन राहिळेल्या, बंठभद्राने युक्त असलेल्या, महा आस-
नावर बसलेल्या, ज्याच्या अग्रभागी सात्याक बसला आहे, पाश्वतः ( जांजूला १
"११५ ] .. भविष्यपवे;) . .. ३५१.
उद्डीयमानयशसं माधचं मधुसदनम । उद्दीयमानं विभेश्व सासाभेः सामगेहीरेम ॥ दृष्टवा..
प्रीतमन. विष्णु पोळूतपुलकच्छावः ५ नाग्ना जनाईनोइस्मीति ननासम चरणो हरेः । बळ-.
भड तता देव ववन्दे शिरसा ह्िजः ६ दूतोडस्मि देवदेवेश हंसस्य डिंभकस्य च ।. इति
जरवाण विप्रन्वामदसाह स माधव: ७ आतस्बद व्र पूव पश्वाड्राह प्रयाजनम । तथाते
चाजवाद्दया महदासनमास्थितः ८ वाचा संपूज्य विपेन्द्रमपुच्छत्कुशलं हारे: । बह्मदत्तस्य
राजेद्र हसस्य ।|डभकस्य च ९ थ्रुतं चापि तयोवबीर्ये प्रयोजनमतो द्विज । अपि वा कुदालं
वप पतुस्तव जनादन १० जनादन उवाच ॥ कुशलं जह्मदत्तस्य पितुश्व मम केशव ।
तयाचव जगन्नाथ हहस्य डिभकस्य च ११ श्रीभगवानुवाच ॥ किमाहतर्महीपाली तो
हेसाडभका नपा । बह सवेमरषेण नात्र शंका हदिजोत्तम १२ वाच्यं वाप्यथवाबाच्यं
कतव्यमथ चतरतू । भुत्वा तस्य विधास्यासो युक्तरूपं द्विजोत्तम ५३ दूतोडासि सर्वथा
वप्न न बाच्यावाच्यकल्पना । यत्कमंकारनिदिट तद्वाच्यं दूतजन्मना १४ नाऊ शांका
त्वया काया वक्तव्यस्येतरस्य च । अतो बद यथा प्रोक्त ताभ्यामिह जनाईन १५
केशवबेनेवसुक्तस्तु भोवाच स जनार्दन: । अजानक्षिव किं जषे सर्वे अत्य क्षदशिवानू १६ न
ननाप्पाप्न
उग्रसेनाला पुढं बसवून दुर्वासाशीं. कथा सांगत नारद माने स्थित आहे २.३. गाणारे मख्य
गव, नाचणाऱ्या अप्सरांचे संघ त सूत-मागध-बंदी यांच्याकडुन जो सेवा केला जात
आहे, भाट ज्याच यज्ञ उंच स्वराने गात आहेत, व सामवेदी' विप्र सामाच्या योगानें
ज्याचा माठ्यान स्वाते करांत आहेत अशा पापनाज्लक विष्णूला पाहून ज्याचें. मन
सतुष्ट झाल आहे व ज्याच्या अंगावर रोमांच उठले आहेत असा तो बाहमण “ मी. नांवाने
जनादून आहे ' असं बोलून हरीच्या चरणांवर मस्तक ठेविता झाला. त्यानंतर त्या
द्विजानें मस्तकानें बेलभद्र देवास वंदन केलें ६. नंतर“ हे देवदवेशा, मी हंस 'व डिंमक
याचा दूत आहे, > असे बोलणाऱ्या त्या विप्रेंद्रास माधव हणाला, “ जआाह्मणा, अगोदर १
या आसनावर बेस व मग येण्याचे कारण सांग. 7 तेव्हां ' बरे आहे, ! असें हणन तो.
विप्र मोठ्या आसनावर बसला ७.८. हे राजंद्रा, हरीने मधुर वार्णीनें ज्राह्मण-
अष्ठाच्रा पूजा करून त्याला अह्मदत्त, हंस व डेंभक यांचें कशल विचारले ९.
या दावा राजपुत्रांच झार्राध्ययन व वीर्य यांविषयी प्रश्न केला. नंतर--हे जनार्दन दविजा
दुह्या प्रयांजनवानू पत्याचे कुशळ आहेना--असा प्रश्न विचारला १०. तेव्हां जनार्दन
झणता-हे कशवा, अह्मदत्त राजा व माझा पिता यांचें.कुशळ आहे. हे जगन्नाथा. हंस व
ॅडेभक यांचेही कुशल आहे ११. श्रीभगवान:---त्या हंस--डिंभक राजांनीं, त्या महीपा-
लांनी काय सांगितलें आहे ! हे दविजोत्तमा, सर्व पूर्णपणें सांग. कांहीं शंका धरूं नकोस १२
वाच्य कवा अवाच्य, कतव्य अथवा अकतंव्य, जे त्यांचें झणणें असेल तें अगोदर ऐकन
घऊन नतर आह्ला युक्तरूप असल तं करूं १६३..हे विप्रा, तं कांहीं झाळें तरी दत आहे
यास्तव वाच्य व अवाच्य याचा विचार करूं नकोस. कारण, दत होऊन आलेल्या परुषानें
स्वामान अ सागतळ असल तंच बोलावे १४. (अशी नीति आहे. ) हे वक्तव्य ( बोलण्यास
योग्य ) आहे व हँ अवाच्य आहे, अश्शी शंका तुला करण्याचें कारण नाहीं. यास्तव बा
जनादना, त्याना तुला जस सांगेतठे असेल तसेंच तूं येथें सांग १५. केशवानं असें
समतल असता जनादून त्याला हणाठा,, “ देवा, सर्व साक्षात् जाणणारा. तून जाण- .
३५२ | स्व्हर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहॉरेवंशपराणं । [ अध्याय
वास्त ते परोक्ष तु जगद्दत्तात्तसच्यत । सर्वे हे मनसा पश्यनू क॑ त्वमात्थ चवदात माम् १७
विद्वकझ्रिर्गायसे विष्णो त्वमेव जगतीपते । इच्छया सर्वसाप्नाषे दृटादृष्टाविवेचनस ५८-त्वमे-
वेद जगत्सर्वे जगच त्वा तिष्टाति । न त्वया रहितो होेकः पदार्थ: सचराचरः १९ नास्ति
किंचिदवेद्यं ते सर्वगो सि जगत्पते । त्वमिंद्रः सर्वभूतानां रुदडः संहारकर्मकृत् २० रक्षितासि
सदा विष्णुः सर्वलळोकस्य माधव । संसारस्य भवान्खडा कि त्वमात्थ वदेति मा] २१ विद्द-
श्विंगींयते नित्यं ज्ञानात्मात च साधव । प्राणं प्रायविदः प्राहुस्त्वासव पुरुषात्तम २२
झाब्दं आव्दविद्ः प्राहुर्वामेव पुरुषोत्तम । तथा सति हृषीकेश किं त्वमात्थ बदेति मामर३
तथाापे श्वृणु देवेडा चोदितो$स्मि यतस्तवया । वदेत्यसकृदेवेतत्तर्माद्वक्ष्यास माधव २४
राजस्रर्येन यज्ञेन बह्मदत्तो5द्य यक्ष्यते । तदर्थे प्रेषितस्ताभ्यां हंतेंन डिंभकेन च २५
कराथें यदुसुख्येभ्यस्तव चाभंत्रणाय हि । लवणं बहुदेयं ते यज्ञाथे तस्य केशव २६ इत्यथे
प्रेषितस्ताभ्यां करं देहित तदाज्ञया । इर्द त्वमपरं ताभ्यासुक्तं थूण जगत्पते २७ ठवणारने
बहुन्याशु भ्रद्मह्म त्वरित भवान । आयच्छतु तयो राक्षोः सेयं केशव वाग्चिभो २८ इत्यु-
क्तेवाति विप्रेन्दे दूते तञ तयानंप । प्रहस्य सुचिरं कुण्यो बभाषे दूतमाश्वरः २९ श्वृणु दूत
वचो मह्यं युक्तसुक्त द्विजोवम । करं दद्यांभे ताभ्यां तु करदोडॉस्म यतो तूप ३० धार्ट्य-
मेतत्तयोबिप्र मत्ता यस्तु करप्रहः$ । अहो धार्ट्यमहो धाष्ट्ये तयोः क्षत्रियबीजयोः ३१
णाऱ्यासारष॑ काय बोलतोस !? हे अच्युता, तुला कोणताही जगद्वत्तान्त परोक्ष नाहीं. मनानें
सर्व पहात असतांना, मला सांग ह्मणून काय सांगतोस ? १६, १७. हे विष्णो, जगतीपते
विद्वानांकडून तूंच गायळा जातोस. इच्छेने तूं सर्व इृष्टादष्ट विवेचन करूं शकतोस १८. तूंच
हं सर्व जगत आहेस. सर्व जग तुझ्या ठिकाणीं राहते. चराचर पदार्थातील एकही पदार्थ
तुजवाचून नाहीं १९. हे जगत्पते, तुळा अवेद्य कांही नाहीं. कारण तूं सवगामी आहेस. तूं
सच भूतांचा इंद्र आहेस. सर्वांचा संहार करणारा रुद्र आहेस २०. हे माधवा, तंच सव
छोकांचा सदां रक्षणकता विष्णु आहेस. या सवे संसाराचा स्रष्टा तूंच आहेस. मग मला
“ सांग ! झणून काय ह्मणतो १? २१. हे माधवा, विद्वानांकडून तूं नित्य ज्ञानात्मा हणन
ग्यायिला जातास. हे पुरुषात्तमा, प्राणोपासक तुलाच प्राण हणतात. हे भगवन् , शाब्दवेत्ते
'तुळाच शब्द हणतात. मग असं असतांना हे हृषींकेशा, तूं मला सांग झणून काय सांग-
तांस २२,२३. तथापि हे देवंश्या, ज्याअर्थी मी तुजकडून प्रेरणा केली गेलां आहे त्याअथी
सी सांगता; एंक. तूं वारंवार सांग सांग, अस हणतोस हणन सांगता. २४. बहमदत्त आतां
राजसूय यज्ञ करणार आहे. त्याकारतां हंस व डिंभक यांच्याकडन मीं पाठविला गेला
आहे २५. मुख्य यादूवांघध्डन कर घेण्याकरिता व तला आमंत्रण करण्याकरितां मी.
आझआला आह. ह कशवा, यज्ञाकरताय वला त्याठा पुष्कळ लवण 1 देल पाहिजे २६
एवढ्याकारतां त्यांनीं मळा पाठाविळं आहे. त्यांच्या आशेने तूं मला कर दे. हे जगत्पते
त्या दोघांनी सांगिवलठ हं आणखी दुसरं तूं ऐक २७. ' पुष्कळ प्रकारची लवणें घेऊन तूं तेथें
सत्वर यावेस ? ) अशी त्या राजांची तुला आज्ञा आहे. २८, त्या दत विप्रेंद्राने असे
झाोभतळ असतां हे राजा जनमेजया, कृष्ण पुष्कळ वेळ हसतच राहिला, व नंतर तो.
$श्वर त्या दूताला हणाला, “ दूता, आतां माझें वचन ऐक. तं सांगेतलेस ते योग्य
चाहे, म त्यांचा करद् आहें असं ठरल्गास त्यांना कर देईन पूण ह त्राहषःणा, मजपासून
११६ १] भविष्यपर्वे । . ३५३
इद्सथुनपूर्र मे मत्ता यस्तु करग्ररः । इत्युकत्वा केशवो दतामेदमाह स्स यादवः ४५२ हास्य
मेतदयदुश्रेळा मत्तो यस्तु करग्रहः । यष्टासो राजसयस्य बह्मदत्तो महीपातिः ३ तो तु
याजायितारी हि हंसो डिंभक एव च । बोढा किल यंइश्रेष्ठो लवणस्य दुरात्मनः ३४ करदो
वाझुदेवी हि जितो5स्सि यडुसत्तमाः । हास्यं हाल्यामेदं भूयः दायुध्वं यादवचा बचः ३७
इत्युक्तवाते देवेशे बलभदपुरोगमाः । यादवा: सर्व एवेते हासाय ससवस्थिताः 5६ करदः
कृष्ण इत्येवं जवन्तः सर्वसात्वता: । हासं ससचुरत्य्थ तळं दत्या परस्पर. ३७ सलशाब्दी
'हासशाव्दी रोदसी पर्यंपूरयत् । स च बिप्नो वृपश्रे्ठ निन्द्यन्सिवसात्समनः ३८ अहो कष्ट-
महो कष्ट दोत्यं यत्कुनवानहय । हते लज्ञातमाविष्टस्तुष्णीमाघीदवाडरउख; ६५ [ ४८८६ ]
डाते श्रीम० खिळे ०८ हार? नावि० हंसार्डे० वासुदेववाक्यं नास पेचदशााधिकडा० ॥ ११५ ॥
वैशंपायन उवाच ॥ हासंकुर्वत्सु तेष्वेचं केशव: केशिखदन: । उवाच वचनं दूत गच्छ
महृःबनाद्राद्विज १९ तावित्यं हंसडिंभको बाहे त्वारिताविकमः । बाणेदांस्यामि निशितेः शाडू-
सक्ते: दिलादोते;ः २ आसिना वाथ दारस्यांमे निशितेन महात्सनोः । शजिरो व! छेत्स्यते
व्वकं मत्करप्राहिते बळिर £ यो वरं दत्तवानूदो युवयोधाधर्म्यकारणझ् । सख एव रक्षिता
वां स्याचं जित्वा वां निहन्म्यहस् ४ देशी इयं संविधातव्यो यत्र नः संगातिरभवेत् । तब येता
था चास्स सबलः सहवाहनः ५ भवन्ती निभयी भरूत्वा गच्छंतां सबळी तृपा । एशुष्करे
कर घ्यावयास तयार होणें ह मोठेंच धाष्ट््य आहे. त्या दोघां क्षत्रियपुरवांचें केवढें धार्श्य हे ?
केवढें साहस हे? २९-३१. मजपासून कर घेणें हें मळा अश्रुवपू्वे आहे. दूताळा इतकें बोळून
तो यादव कृष्ण सभेतील लोकांना हणतो ३१२, यदश्रेष्ठांनो, मजपासून कर घेणें हे हास्यका-
रक कृत्य आहे. हा बझदूत राजा राजतूययज्ञ करणारा आहे. हस व डिंभक हे त्याच्याकडून
तो करविणारे आहेत. यदुश्रेष्ठ त्या दुरात्म्याला लवण नेंऊन पोंचविणारा आहे १३,२९४. व
मी वासुदेव त्यांचा करद् आहे. हे उत्तम यादवांनो याप्रमाणें माझा पराभव केला गेला आहे
याढूवांनो, हें हास्यकर, आतिशय हास्यकर वचन ऐका ३५. त्या देवेशानं अर्स झटलं असतां
बलभद्रप्रभूतिते सवे यादव हसू लागलं २६. कृष्ण करद् आहे, करद् आह, अस बोलून सवे
सात्वत एकमेकांच्या हातावर हात मारून मोठ्याने हंसत सुटले. त्यांच्या टाळ्यांच्या व हंस-
ग्र्याच्या शब्दानें अंतरिक्ष भरून गेलें हे श्रेष्ठराजा, तो विप्र आपल्या मित्राची याप्रमाणें निंदा
करवीत अतिशय लज्जित झाला. ' अररे मी दृतकर्म केळं ही फार कष्टकर, अतिशय दुःखकर गोष्ट
घडली. ? असें बोलन व तोंड खालीं घाळून तो मुकाट्याने बसला ३७,२३९. इाते श्री सि०
हरि० भवि० हैसडिंभको ० वासुदेववाक्यनामक एकशे पंधरावा अध्याय समाप्त झाला 11९१५
वेशेपायनः--- याप्रमाणे ते सर्व यादव हसूं लागळे अततां केशिनाशक केशव दूतास
हणाला, “ तूं माझ्या सांगण्यावरून सत्वर परत जा. आणि त्या हंस-डेंभक्रांना असें
सांग.. दृगडावर पाजळलेल्या व शा्डध धनष्यापासून सोडलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी अथवा
अतिशय तौक्ष्ण तरवारीनें मी त्या दोघां महात्म्यांना कर दूंईन. अथवा माझ्या हातां
सुटलेलं चक्र त्यांचे मस्तक कापीलळ १-३. तुमच्या या धाष्ट्यांला कारण होणारा वर ज्या
रद्राने दिला तोच तुमचा रक्षक होईल. पण मी त्याळाही जिंकून तुह्यांठा मारांन ४-
आमचया ससागम होण्यास योग्य प्रदेश तयार करा. हणजे मी सेन्य व वाहने यांसह तेर्थ
जाईन्न ५.. अहो. राजांनो, तुझी आपल्या सेन्य़ासह निभंय होऊन पुष्कर, प्रयाय अथवा
0.1१ ;
के
"३५४७ "महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुराणे । [ भअध्यायई
“चा प्रयागे चा सथुरायासथापि वा ६ तत्नाहं सबलो याता नात्र कार्या विचारणा । अथवा
'मित्रभावाच्य वक्षमेवं न ते क्ष्मव् ७ न शक्यं यत््वया वक्त तज्ञ वक्ष्याते सात्याकेः । त्वया
सह ततो गत्वा साक्षिभूतो भव टिज ८ इदं च जाने विपेन्द खेहो मम सदा त्वांये । नेन
-त्व॑ विजयी भूल्वा संसारे दुःखसंकुळे ॥ मत्कथापरमो नित्यं सदा भव जनार्दन ९ [४८९०]
इति श्रीम८ खि० हारे? भवि० हसडिंभकोपाख्याने षोडशाधिकदततमोझइच्याय: ॥ ११६ ॥
वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा बाह्मणं कृष्णः सात्यकिं एनराह सः । गतत्वा दैनेय विप्नेण
आराह मदचनात्तयोः १ यन्मयोक्तमदोषेण वद्॒ गत्वा तयोः 'पुरः । यथा नः संगातियुद्ध तथा
-बद बलात्तदा २ धचुरादाय गच्छ त्वं बद्धगोधांगरितवान । एकेताश्वेन गच्छ त्वससहाया
यदूत्तत ३ सात्यक्रिस्तं तथेत्युक्त्वा हयमारुहद्य शीघगम् । गन्तुसेच्छततरा राजन्षसहायः
“स सात्याकेः ४ जनार्देनं विसूज्याशु दूत त र्यादनश्वरः । अहा धार्््यमहो धार्स्ल्यमित्यु-
वाच जनादन: ५ नमस्कृत्य तदा दतो साधवं माधवेश्वरम । स ययो शाल्बनगरं दोंनेये-
'नसमन्वितः ६ ततः प्राविश्य धर्मात्मा ज्राह्मणो ब्रह्मवित्तसः । आसनं महदास्थाय विसूज्य
'यादवेपुनः ७ आस्ते सुखं यदा विप्र: शेनेथेचत समन्वित; । अथ तं हंसाडेभयोर्द्शायासास
सात्यकिम ८ दूतो5यं सात्यांकिः प्राहठः सव्यो बाहुरयं हरेः । तस्य तदहठचचनं खुत्वा हंसः
प्राह वचस्तदा ९ श्रुतः ससागतः पूर्वसयय दृष्टो सया त्वसो । धनुर्वदे च वेदे च शास्र शाखे
“ण नप
-मथरा यांतील कोणत्यातरी एका.ठिकाणीं चला. मीही आपल्या सेन्यास ह् तेथ येईन. यापवि-
“प्रयीं शंका भुळींच धरू नका. अथवा हे ब्ाह्मणा, मित्रभावासुळें तुळा असं सांगणे योग्य
'नव्हे ६, ७. यास्तव यांतील तुला जें सांगतां येण्यासारखे नसेळ तं हा आमचा सात्याके
सांगेल. हा तुह्या बरोबरच त्यांच्याकडे येइल. तं नुस्ता साक्षी होऊन रहा झणजे झाले ८
हे विप्ंद्रा, तुझं चित्त मी जाणतो. माझा तुजवर मोठा रह आहे. यास्तव तूं या दुःखांनीं
भरलेल्या संसारांत विजयी होऊन हे द्विज जनार्दना, मतकथापरायण हो ९. इाते श्रामहा०
सि हार० भावे हसाड० कुष्णवाक्यनामक एकशसोाळावा अध्याय समाप्त झाला ॥११६॥
वैशंपायनः--'कुष्ण बाहमणाळा असें बोलन पुनः सात्यकीस ह्मणाला. ' हे शेनेया. तं
र्या त्राह्मणाबरोबर जाऊन मी आतां जें बोललो ते सवे त्या दोघांना सांग. त्यांचा व
आपम'्वा युद्धांत सामना होइल असं जोरदार भाषण करून तं त्यांना सांग. हे यदत्तमा
तूं धनुष्य घेऊन जा. गोधांगुलित्र बांधून, एका अश्वानिश्ी आणखी दसऱ्या कोणालाही
बराबर न घेता. एकटाच जा १-३. हे राजन्, तेव्हां सात्याके त्याला “ बरें
आहे, 2 असं हणून व शाप्रगामी घोड्यावर आरूढ होऊन एकटाच जाण्याची इच्छा
करू लागला ४. याद्वेश्वर जनादन त्या दत जनादनाचे तत्काळ विसर्जन करून
अही घाष्ट्य ! अही धाष्ट्य / ( वाहवारे यांचें साहस ) ! असे ह्मणं लागला ५. तेव्हां
तो दूत यादवेश्वर माधवास नमस्कार करून सात्यकीसहवर्तमान शाल्व नगरास गेला ६
नतर ता बमात्मा वेद्वेत्ता आझण. आपल्या येथें जाऊन स्वतः मोठ्या आसनावर बसून
'सात्यकालाह्य उत्तम आसच दूऊन ७, त्या यादवासह क्रांहीं वेळ तुखान वंश्रांत धत
बसला. नतर त्याचे हेस व डिभक यांची व सात्यकीची भेट करविली ट. तो त्यांस
'झणाला, '' हा सात्यांक दूत आला आहे. हा हरीचा डावा हात आहे. » हे त्याचें वचन
'अकून हैस त्यावेळी हणाला, ' मी याचे नांव पूर्वी ऐकले होते. व आज येथे आलेल्या
रषद] | भविष्यपर्व । २११५
तेथव च १० 1नउणाड्य सदा घार इत्येवमनुज्लुस्रुमः । अथो दृष्ठिपर्थ प्राप्त: प्रीति नौ विद>-
घात्यसा ११ कुराल वासुद्वस्य बळभदस्य वा पुनः । कुशलाः सात्वताः सर्वे उग्नसेनपुरो-
गमा- १२ तथात सात्याकः प्राह मन्दसुन्माथेतानन: | ततो जनार्दन प्राह हंसो वाक्यविज्रा'
रद्॒ १२२आप इटस्त्वया चका [सद्ध नःकार्यसीहितम्। वद सर्वमशोषेण'मा वृथा कालमत्यगा£
४ [. ४९०४ ] इति श्री: खिण्ह० भ० हंतार्डिभ>सप्दशशाधिकडततमोरध्पायः ॥ ११७ ॥:
बेशापायन उबाच । इत्युक्तवात इंसे च धर्मात्माथ जनार्दनः । उवाच प्रहसन्वीर£:
स्तुवक्षारायणे सदा १ अदाक्षमताळष महं जनारईनं हस्तस्थशंखं. वस्चक्तघा!रणम । आतत्र्जा-
यूनदभखाषितागद स्फुरत्मभाद्यांतितरत्नवारिणस. २ अद्राक्षसेनं यमिभिः पुरातने: संसंव्यमानं
सानवुन्दमुख्य: । सत्तूयमान दरबन्दिमागधेः- स्मितमवालाधरपछवारुणभ. ३ अव्राक्षमेनं
कावाभः पएुरातनाबावेच्य वद्य विाविवत्सहामरे; । पडडनीलोत्पलद्योभित श्रिया विनिमहेः
माव्जावसाजतादरम ४ भूया$हमदाक्षम जं जगतुरु प्रमोद्यन्त वचनेन यादवान । निरूप-
यन्ा वाघवन्सुनास्वर: प्रवृद्धवेदाथ नाथे पुरातनेः ५७ अताक्षमदाक्षमहं पुनः पुनः सभस्त-.
लककाहताषण हात । वसन्तमांस्मयू जगतो हिताय जगन्मयं. तान्पस्थियदाचबन ६ भयो-
प्यपदय सह यादवश्वराबवकाड्यमाने च विहास्काले. | रसन्तमीऊ्यं रमयतमाश्वरान्यदूत्त-
"णार ४५00000070: मर नातनी
याला मी प्रत्यक्ष पाहिलं आहे. हा पनवैद, वेद, शास्त्र व शस्त्र यांमध्यें. सदा निपाण-आहे,..
व मोठा धीर आहे असं आह्मी ऐकलं आहे. आज दृष्टीसमोर आलेला हा आहाला फार
संताष देत आहे ९-११. बा सात्यके, वासुदेव व बलभद्र यांचे कुशल. आहे. ना ?. उग्र--
सेनप्रभूति सर्व यादूव आनंदांत आहेत कीं नाहींत ! 7१२. त्यावर होय, सर्व कुशल!
आहेत, असें सात्यक्रीने आपलं मुख. किंचित् उघडून-हळच सांगितलें. त्यानंतर वाक्यवि-
शारद् हंस जनार्दनास हणाला, “ तं. चक्रवराला पाहिठेंस कां ! आमचें इष्ट कार्य सिद्ध
झालं कीं नाहीं. काय असेल ते सर्व पांग, व्यर्थ काळ घालवं नकोस १३.१४. इोते.श्री ० खि०-
हरि० भवि० टंसडिंभको० हुंसवाक्यनांमक एकशसतरावा अध्याय समाप्त झाळा ॥११७॥
वेशंपायन:- हेसानें. असा प्रश्न केला असतां धर्मात्मा जनादन वीर हंसत. व. सदा.
नारायणाची स्ताति करीत ह्मणाला," मी जनार्दुनाळा पाहिलें. ज्याच्या हातांत शंख आहे,
ज्मानं उत्तम चक्क घारण केळे आहे, उंची सोन्याच्या बाहुभूषणांनीं ज्याचे बाहु. भाषेत झाले.
आहेत, ज्याने प्रभच्या योगानें स्फ'ण पावणाऱ्या रत्नांना धारण-केळें. आहे,अशा हरीला
प्राहिळें १,२. मी प्रातन वयमवान मुनिवृंदमृख्यांकडून सेवा केल्या जाणाऱ्या व माग--
घांसहे श्रेष्ठ भाटांकडन स्ताते कल्या जाणाऱ्या त्या दृंवालळा पाहिळें. त्याचा प्रवाल व. पव
याप्रमार्ण लाल असळेला अधर थोड्याशा. हास्याच्या योगाने आतशाय शांभत होता ४
परातन कवीकडन देवांसह यथाविधि विवेचन. करून जाणला. जाणाऱ्या त्याला मी. अव-
लोकन केलें. श्रीच्या योगानें तो. देव फळलेल्या नीलकमलाप्रमाणें शोभत हांता.. त्याचे.
उदर उमललेल्या सुवर्णकमलानें विराजमान झालें होतं ४. आपल्या भाषणान, थादुर्वांस,
प्रमोद देणाऱ्या त्या अज जगदुरूस मी. पुनः पुनः पाहिले. परातन सुनीश्वरांकडून यथा-
शास्त्र निरूपण केल्या जाणाऱ्या त्या फार पुरातन वेदाथानेधीसः मीं पाहिळ॑ ५, समस्त,
ठोकांच्या हिताची इच्छा करणाऱ्या व जगाच्या, हिताकारेतां या लोकीं श्ूंचा पराभव
करून राहणाऱ्या जगन्मय हरीला मीं पुनः पुनः डोळे भरून. पाहिलें ६. विहारसमयी
हॅ
ब
३५६ महषिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिवशप्राणं । [ अध्यायः
सान्यादवसुख्यसीश्वरस् ७ भूयो$प्यपड्यं सरसीरुहेक्षणं समेतया भाोष्मतनूजया हारेकष ।
वसन्तसभोनिधिशायिनं जिथ भक्तमि्य भक्तजनास्पर्द शिवम् ८ अदाक्षमद्वाक्षमहं सानवृंतः
पंत्रान्पबस्तस्य चपुः पुरातनर । नेञ्रेण मीलद्विवरेण केवलं धन्योहमस्मांति तदा ह्यांचिन्त-
यस ९ अदाक्षमभाजयुमग दधान पक वि भूतसय विभावनस् । आद कळुद्यानसुरु विभा-
वसु संस्सृत्य संस्सून्य तेव निर्वतः १० अदाशें जगतामीशं बक्षोराजितकोस्तुभस् । वीज्यमानं
हार कृष्णं चासराणां शः सद . १ युवां विद्ठबयुक्तन चेतसा यादवेश्वरक् । स्मरन्तं सवदा
विष्णु क्क चव क्क च बेतिकः 9२क्क च बक्ष्यामि तौ सन्दी कुळा बामत्पुरो गतो ।
ध्यायंताभेत्थं देवेश करे दोंखवहं सदा १३ हसन्तभेनसत्राक्षं करदं हास्यतत्परस् । वद्न्ते
नारदे वाचे दुर्वांतासे यतीश्वरे ५३४ बह्मदभपर्दा वाणी दापयंतं सुनीश्वरस । दइृष्टवाहंतं हरिं
देव पुनः एुनरवचिंतयम १५ अराध्यमिदमारब्यं ताभ्यासिति नृपोत्तम । नारब्धव्यसिदं
कायासत, ममान भासप ३६ निवत्ता साकथा हसाचन्तवदग्रहण तव । तहसमाखल सर्व
बादष्यात हु सात्याक: | एनहवनमाकण्य हसः कद्धा जवी हच: ३७ हंस उवाच ॥ अरं
नाहमणदायाद का नाम तब वागियध । आवयोः पुरतो वक्त बेळोळ्ये जेतुमिच्छता. ८
मायया त्वां त्रसयाति कृष्णो ढोळाविवानवित् । ते रष्टया भम एंवेष तव संजाथते
यादवेश्वरांशी क्रीडा करणाऱ्या, रममाण होणाऱ्या, स्तुत्य, व यदृत्तम इश्वरांस रममाण
. करणाऱ्या त्या यादवसुख्य इश्वरास मीं पाहिलं ७. भीष्मकराजाच्या रुविमिणी कन्येसह
असलल्या, जलशायी, कमलनयन, विभ, भक्तवत्सल, भक्ताप्रेय, भक्तजञनाधार व शिव-
रूप हराला मीं पाहिलं ८. पाहिले, पाहिलं; मीं त्याच्या परातन झरीराचे जणं काय
आनंदान संकोच पावणाऱ्या नेत्रांनी प्राशन केळं व सुखी झाळां आणि त्यावेळीं मीं मात्र
घन्य आहे, अस मनांत हटले ९. दोन कमलं धारण करणाऱ्या त्याला मीं पाहिलं. त्या
प्रभूळा, विंभूळा, भूतमय कारणाला, आय महात्म्यवानाला, व आतिशय भास्कराला मी
वारवार मनांत आठवून आतिशय सुखी झालों आहे १०. ज्याचें वक्षःस्थळ कोस्तुभानें
विराजमान झालें आहे, व शंभर चामरांनीं ज्याच्यावर वारा घालीत आहेत अश्ना जग-
दार हराठा सा पाहेळ ११. हेषयक्त चित्ताने तमचे सदा स्मरण करीत असलेल्या त्या
यादवश्वर [विष्णूला मीं पाहिलं. ' त्यांतील कोण कोठे, कसा व केव्हां भेटेळ १२. माझ्या
सम्तार आलल्या त्या दोघां मंदांना म, कोणत्या उपायाने पाहूं शकेन, ? असें तो देवेश
तुमच्याविषर्या सदा ध्यान ( चिंतन ) करीत असतो. असो; असें विंतन करीत व
सदा हातात शत वहात असलेल्या त्याला 5 अवठळोकन केळे १३. हसत असलेल्या
कर द > अस एंकून आंधकच हसू लागलेल्या आणि दवास यतीश्वर व नारद यांस ती
वागा सांगणाऱ्या कृष्णाला मीं पाहिळ १४. बहझसूचकपदयक्त वाणी शिष्यांस शिकवा
अस दुवाससुनाश्वराळा सांगणाऱ्या त्या हारेसज्ञक देवाला पाहून मी पनः पनः: त्या
वीचा रमत्राना असाध्य कृत्याला आरंभ केला आहे असें चिंतन केलें. यास्तव हे नपोन्तमा..
ह यामा, आजपासून तसळ कृत्य आरभूं नका. हंसा, तुझी करगहण करण्याची कथा
होऊन गेंडी आहे. तीं त्यानें ऐकल्यावर काय झाले तें सर्व हा सात्याडे सांगेल जनार्दन
ट्विजाचं हं भाषण एकन रागावळेला हस असें वचन बांलला. १५-१७. हंस:--- अर ब्राह्मण-
दायादा, हे काय तू बोलतोस ? नेळोक्यास जिंकण्याची इच्छा करणाऱ्या आल्या दोषांपुर्डे ही.
११८ ] भविष्यपर्व । ३५१७
महान् १९ रखचक्रगदाशाद्भुवनमाळलाविभाषेतस । वाष्णवार सभावरदा समाच्छवयशाध- |
नम २० सतसागवसस्तावशकटद्वारबाहुकम् । अंत्यळुतयशारा शा ब्कसालाकसण्डनकू २१३
चतुछऊंजे बलाकात वाष्णयाद्वसमतस् । अहा $य भम पष दुशनात्तस्य चाकणः २२
दृंदाना च महात्मासा भ्रामयत्यंव केरवः ! त्वामव विप्र सदात्माचन्दजालकता ह
या ९३ सठ्ठाल्यासद्मर्वततसन्न [विप्र भरमसाळूवमस | अहा हं स्लु साट्श्ध बक्तव्य भवता
सम «४ अहभमवब त्वया वबप्रमधषय प्रांटदंत वचः । सखिभावा! इजशर्घ अन्यथा क; सहाद-
दस २५ गच्छ सन्दुसत विप्र यथष्ट साधत तव । गच्छ गच्छ यथेलं त्व चार्थवा पराथवा
६ जित्वा गापाळलळदायाद हत्वा यादबकान्बहून । एषन:ः प्रथमः कल्पा जष्याम हाते |
यादूुबानू २५ गच्छ गच्छात वपर त्व धश परुषकादइनस । दाखपक्षस्लातपर सह भुक्त्वा
सदा सवा नन ावपवधः काय: ळष्टादापे हं सवतः , इत्यक्ा जरा &ळूण भया हसः
सात्याकनत्रत्रात २९ माना यादबदायादाकमथे पाप्तभानह | किसनवाजन्दसुतः कवासां
शत्करस् ३० सात्याकरुवाच ॥ इदं सत्यं बचो हंस शंखचकगदाभतः । शरिनोशि-
तवाराव;, शाऊ्मकः आरालाषरातं: २९ दास्या करसवसवमासना [न!रातंन ते ।
शिरश्छेत्य्यास ते हस करदानल्य संग्रहस ३२ वाष्ट््ये हि तब मन्दात्मान्किमतो&ापे
ककी त य का टा
तुझी वाणी योर्य आहे काः ? १८. लीलाविधानवेत्ता कृष्ण मायेनें तुळा अरमण करावयास
ळावीत आहे. त्याहा पाहून हा तुळा मोठा भ्रम झाला आहे १९. शंख, चक्क गदा, शार्ज
चव वनमाळा यांनी आतेशय भूषित झालेल्या, सभास्थानी बसलेल्या, उच्च यशोधनसंपन्न
सूत व मागध यांच्या स्तुतीवरून ज्याचे बाहुबल प्रकट होत आहे, ज्याची यश्योराशे'
ते अद्धुत आहे, पराक्रमाने जो लोकमंडन झाला आहे, ज्याला चार हात आहेत
जो बलाने आक्रान्त झाला आहे, वाष्णि व यादव यांस जो संमत आहे अक्का त्या यादव
चोराला पाहून. तुला भ्रम पडला आहे. त्या चक्रवानाला पाहिल्यामळें आज तला
केवढा अम झाला आहे हा ? २०-२२. तो महात्मा केशव तुला आतां भ्रम पाडीत आहे खरा:
पण हे विप्रा, बा मंदात्म्या, त्याची ती इंद्रजालिकता तुझ्य़ासारख्यांनाच . मोह
पाडणार ! २३. हे विप्रा, तुझें अ्रमजन्य मखत्व ते हंच; काय सांगावें, आरे ब्राह्मणा
तू आपल्याशा माझा तुलना करूं पाहतोस ! २४. पण अरे विप्रा, मी ह्मणूनच तुझें हें
बोललेले अयोग्य वचन मित्रभावामुळें सहन करतों. नाहींतर असले भाषण दसऱ्या
_ कोणाला सहन होणार? २६५. असो; हे मंदूमते बाह्मणा, आतां तळा वाटेल तेकडं खुशाल
जा. जा, जा, थून नीब. सवे पृथ्वीमर भटकत रहा. ती आतां तुझी आहे २६. त्या
गोपपृत्राला जिंकन, अनेक यादवांस मारून नंतर आह्यी दसऱ्या कामास हात लावणार
आह्मी यादूवांस जिंकणार. हा आमचा मुख्य उपाय आहे २७. ब्राम्हणा, जा येथन सत्वर
निघून जा. तं मोठा घष्ट व ककश भाषण करणारा आहेस. सदां माझ्याबरोबर अन्ना
भोग भोगून माझ्या शज्रुपक्षाची स्ताति करणाऱ्या तुला मी मारलेंही असतें २८. पण कितीही
कष्ट झाले तरी मला विप्रवध करावयाचा नाहीं. असे त्या बाह्मणाठा बोलून हंस सात्यकीला
पुन: हणाळा २९ “ अरे अरे, यादवदायादा, तं येथें कशाकारीता आला आहेस ? नंद
पुञ्रानं काय सांगितळ आहे ? त्यानं मळा कर दण्याचे मान्य केलं आहे कीं नाहीं ३०
सात्याके;-- अरे हंसा, हं शंख-चक्र-गदाधराचे सत्यवचन मी तळा सांगतां ऐक. अरं
ड्श्ट सहषिंब्यासप्रणींतं श्रीहारिवदापुराणं । [ अध्याय
चृपाधसम । देवदेवाज्नगक्षाथात्करामेच्छाते यो नृपः ३३ तस्येष करसंक्षेोपे जिह्ला>
छेदी नराधम । तस्य शाब्ळुरवं थरुत्वा राखत्य च हरेः एनः ३४ को नाम जावितं
कांक्षेत्तिष्ठेदादां त्वमयय वे । मिरीशावरद््येण बूयाद्सह्दा वचः ३५ सहाया वयमेकते
बळभडपुरांगमाः । प्रथमो बळभद्रो सों द्वितीयोहचसात्याझिः ३६ कळुतवर्मा तृतीयस्तुऱ
चतुर्थो निदाठो बली । पंचसो$थ च बभुस्तु षष्ठवोत्कलः स्थृतः ६३७ सप्तमस्तारणो _
धीमानखरस्राविशारदः ! अष्टसस्त्वथ सारंगो नवमो विप्थुस्तथा ३८ दडामश्वोद्धवोधा-
मान्वयमेते बलान्विताः । त एते पुरतो गोपुः शंख चकनदाभूतः ५९ देवदेवस्य युद्धेष तिष्ठं-
त्येव दिवानिशर । यो हि बीरो सुतो तस्य नासत्यसद्दक्षी बळे ४० तावेव वां क्षमो युद्धे
हन्ठं बळमदान्विती । यो गिरीशो गिरा देवो वरं दत्वा स तिष्ठाते ४१ युवा हि किंबळी
युद्धे तिष्टतः सश्रं धनुः । ग्रहीत्वा शत्राभिः साधं युद्धं कर्ते सखयतो ४२ ईडक्षेष्वथ भत्येषु
युद्ध कवत्स राजाक:ः । बअेलाक्य रक्षतस्तस्मात्करासेच्छन्वजेत क: ४४ हानष्यत्येबवा यद
नेलॉक््यं यो हि रक्षाति । शरेण 'नाशितेनाजी शाळू भक्तेन केवळस ४४ क्क नः संग्राम इत्येवं
छुनराठे जंगरत्यातः । पुष्कर पुण्यद नित्यछत गोवन गिरा ४५ सधुरायां प्रयाग बा दर्शा-
चन्तो बळाने भे । शंखचकवरे देवे जगत्पालनतत्परे ४६ राजसूय महायक्ष कईमिच्छाते
कः स्वयम् । बदन्वा स्वस्तिसान्सर्त्यस्त्वां विना को त्रजेत्सुखस. ४७ इइमिच्छासि' चेन्मूढ
"॥४४४॥॥॥ 0000000000 ४.“ सन
हसा, साणेवर पाजळलेल्या व शाटदुधनष्यापासून सांडलेल्या तीह्ष्णवाणांनी किंवा पाजळलेल्या
तरवारान म॑ तुला करसवेस्व दूईन. मा तुझ करदानाःचे संग्रहभत शिर तांडीन ३६.३२
अर अधम नृपा, अर मंडात्म्या, याहून तुझे आणखी धाष्टय तें कोणते ? जो राजा देवा-
धिदेव जगन्षाथापासून करा'ची इच्छा करतो त्याचा निह्ाठेदू करणें. हाच करसंक्षेप
आहे. हरीच्या शाक्धधनुष्य़ाचा व शंखाचा रव ऐकून कोणता मर्त्य जीवेताची आकांक्षा
करणार आहे ! आतां तूं सावध होऊन रहा. शंकराच्या वराच्या दर्पाने तं असें अनाचित
भाषण करात आहंस ९३-३५. हे आह्मां बलभद्रप्रभातिवीर सहाय करावयास तयार आहों
पहिला ता बलभद्र, दसरा मा सात्यांक ३६, तिसरा कुतवमा, चवथा बलाढ्य निझठ
पचिवा बभु, सहावा उत्कळ, सातवा धीसानू व असख्-शस््रविज्ञारद तारण, आठवा सारंग.
नववा विपृथु ३७,२३८. दहावा बुद्धिमान उद्धव हे आल्ञी सवे बलयक्त आहों. हे आह्मी सर्वे
युद्धामध्य त्या रक्षक शल-चक्रगदाधर देवाधिढेवापडं अहोगत्र उने असतों. बलामध्ये
आश्वनाकुमारासारखे असलेले जे त्या देवाचे दोघे वीर पुत्र आहेत तेंही मद व बल.
यांन! युक्त असल्यासुळ तुझांठा युद्धांत मारण्यास समर्थ आहेत. गिरीश शंकर देव
तुझाळा वाणांन वर देऊन एकाकडे बसला आहे. तुमचें बळ आदींच निंद्य आहे. यास्तव
सरार धनुष्य धेऊन तुझा उभ राहतां वशत्रूंशीं युद्ध करावयास सज ह्याला आहां ३९-४२.
पण शत्रूशा युद्ध करणार असले भूृत्य असतांना त्रेलोंक्य रक्षण करणाऱ्या त्याच्यापासून
कराचा इच्छा काण कराल ? ४३. जो तेलोक्याचें रक्षण करतो तो संग्रामांत शाद्धन-
ष्यापासून साडलल्या केवळ एकाच ताोक्ष्ण बाणाने तुह्यांहा मारील ४७. आमचा संग्राम
काठ होणार ह्षणून जगत्पतीन तुझांला विचारल आहे. नित्य पण्यद पष्क-
रावर का. गावधेन पववतावर ! ४५. मथुरेमध्ये कॉ प्रयागी तुझी आपले बल मठा
दाखविणार ! शुल-चक्र-गदाधर देव जगत्पाठन करण्यांत तयारी असतांना स्वयं
9१९ ] | भविष्यपर्व । ३५९
हास्यता यास भूल । इत्युकत्वा सात्यकिवीरी हसच्विव भावि स्थितः ४८ [2९५२] इति
आपसम० ख० हार० भाव० हंसाडे० सात्यकिवाक्यं नामाषादशाधिकराततमो;ध्याय:) ११८॥
नशपायन उवाच ॥ तत: कुद्धो महाराज हेसो डिंभक एव च । इदंवे प्रोचतरवॉक्यं
रापव्याझाडतेक्षणा १ दिधक्षन्ती दिझाः सर्वा: सर्वोथ्वीक्ष्य नृपोत्तसाच । करेण निष्पीउ्य
कर स्सरत तहूचा महत् २ क्क नुक्कवा नंदसतु; क्क वा रामो ब्लोत्कट: । हाते जवबाणौो
साह्षप सात्याक सत्यसंग्रस ३ अरे यादवदायाद किं बषे नः पुरोगतः । इतो निर्गच्छ
मन्दात्मन्दूतस्त्वसासं सांप्रतस् ४ अन्यथा वध्य एव त्वं प्रलपन्परुषं बचः । सत्यं निलळंज्ज'
ए्वार्स यड्र्यादांहर्रा वचः ५ आवामिदं जगत्तबे शासितुं संयतो तपौ । को नाम माजुषे
ल क करदा नेव जीवति ६ हत्वा गोपालकान्सर्वान्वध्वा यादवकान्बहून । ग्रह्मांम: कर-
सवेस्व ततर गच्छ नराधस ७ अवध्यो दुततां प्राप्ती बहूबर्दधं प्रभाषसते । इश्वरो नों वरं दाता
ह्यखाणामांपे च प्रश: ८ रक्षितारी महाभूतो संग्रामं गच्छतोश्व नौ । पितर॑ राजयिष्यावी
"जत्वा आापाठक रणे ९ एतेमोक्ता भश्ययुद्धेकातरा:तर्वएवते । हत्वा तान्सबठाभ्यद्धे प्नर्जे-
ष्याम केशवस ५० संहतंब्या महासेना परगहीतदारासना । गृहांतप्रासर्शालळा गहीोंतकवचा
सदा (१ आरूढा रथसाहस्रा गदापारघसंकुळा । सुमझभूतेन्थनवती प्रभतबठसाधना २२
राजसूय महायस करण्याची इच्छा कोण करणार ? अथवा असं नुस्तं बोलणारा
' ऐजवाचून दुसरा कोणता स्वास्तमान् मर्त्य सुबी होईल ! ४७. पण हे मूढा, असे असतां-
नाही जर तूत्याची इच्छा करशील तर या भतलीं हास्यतेस प्राप्त होशाल. असं बोलन सात्याके
वार हसतचसा भूमीवर उभा साहिला ४८. इति श्रीमहा ० खि० ह१० भावि० हंसडिंभको-
पाख्यानाताठ सात्याकेवाक्यनामक एकशे आठरावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ११८. ॥
वशपायन:-- हे महराज जनभेजया, त्यानंतर हंस व डिंभक रागावले. रोषानें
ज्याच नत्र व्याकुळ झाले आहेत असे ते हें वाक्य बोलले १. सर्व नृपात्तमांस पाहुन सर्वे
दशास जणु काय जाळण्याची इच्छ करणारे ने हातावर हात चाळून कृष्णाच्या त्या
मोठ्या निरोपाचे स्मरण करीत २ कोठे कोठे आहे ता नदाचा पोर ? अथवा तो बलो
त्कट राम काठ आहे १ ? असें मोठ्या निंदाव्यंजक स्वराने सत्यप्रातेज्ञ सात्यकीस हणन
उन* बाऊल ३, ' अरे यादवदायदा, आमच्यापुढे हें काय बोलत आहेस !? अरे मंदात्म्या
यथवून नघून जा. तू सांप्रतकाळीं दूत आहेस ४. नाहींतर असे कठोर भाषण करणारा
आह्याला वध्यच झाला असतास. असें भाषण बोलणारा तं खरोखर निलज्जच
आहेस ५. आह्या दोघे या सवे जगाचें शासन करण्यास सज्ज झालेलं राजे आहोत. या
मानुषलांका कर देणारा कोण जिवंत रहात नाहीं ? ६. सवं गवळ्यांस मारून व अनेक
यादवास बांधून आहा करसवस्व घेऊं. तस्मात् हे नराधमा. तं जा ७ दूत झालला परुष
अवघ्य असता हणून तूं पुष्कळ असंबद्ध भाषण करीत आहेस. इश्वर आमचा वरदाता
आहे. त्रा असखतरांचाही प्रभ आहे ८. आह्मी संग्रामांत गेलों असतां दोघे महाभत आमचे
_ रक्षण करात असतात. यास्तव त्या गोपालकास रणांत |गकून आह्या पित्याकडून यज्ञ
करवू ७. तू सांगितलेले बलरामादे हे सर्व यद्धांमध्ये भितरे आहेत. त्या सवांस सेन्यासह
अद्डामध्य अकून मी पुन: केशवास जिंकीन १०. जिने महा धनुष्य धारण केलीं
आहेत, प्रास व मसळ घेतलीं आहेत, सडा कवच घातली भाहत, । जच्यामध्य सहस्रावाथं
२६० नहर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारिवंशपुराणं । | अध्याय;
व्वाल्यतां वाहिनी घोरा बळाध्यक्षा समंततः । अवध्य एव गच्छ त्य न त सरणता भयस १३
संग्रास: पुष्करे$ £्साकं श्व: परश्वोडःपे वा तूप । तती ज्ञास्यासमह वाय केश्वस्य बलठस्य च ।
ये त्वयोक्ता नृयाः संख्ये तेबामापे च यल १४ सात्यांकिडवाच ॥ हस गच्छामस वां हंतुं
श्व: परश्वोषि वा तृप । अथेब हि मया वध्यी न चेदूतो भवाम्यहच १५ हे श्वा बाप-
रश्वो वा युवां कटकनाषिणी । दात्यं ह दुःखमतुल 4 हास्थंब सदा नणाळ् १६ अन्यथाह
यवा हत्वा ततो यास्यासि निर्वृतिम् ! स्वबीर्ये बाहुदप 'च दरशयन्वा टपावसा १५ दोखच-
कगदाप!णिः जादु धन्वा किरींडभत् । नीलकुचितकेशाढ्या लबवाहुः अया हत 9८स
सर्वळो कप्रभवो विश्वरूप: सुरूपवाऱ । देत्यदानवहेतासा यागिध्ययः खउरातन, १६ पद्चाक-
जल्कनयनः: त्यामळ: सहाषकमः |! सायास्थातळ येष्वेकः कर्ता त्रिजराता रु: २० रारण
निशितेना जो टर्पे वां व्यपनेष्याते । इत्युक्त्वा रथसारुह्य प्रवया सात्याक, कळ ९९
[ ४९७३] इति श्रीस? खि० हॉरि० भावि इंसाडे० एकानातिशाधकराततमा2 ॥११९॥
वेदांपायन उदाच ॥ प्रविष्य स पुरं विष्णीः सात्यांकः [शानउुगव: । आच वक्षञ्थ
कुष्णाय यथावत्तं तयोस्तथा १ ततः प्रभाते विमल करव: काशस्ट्दन: । अलाध्यक्षानुया-
वेद चक्तपा'णेर्गदाधरः २ संनह्यतां बलं सर्व रथळजरवा्जिसत । अनकमरापणव मासा-
सिपरिघाकुळस & सध्वजे सपताकं च साठंकारपारच्छदड । ते तथात मातज्ञाथ सव
वीर रथारूढ झाळे आहेत, जी गदा व परिघ यांनीं संकुळ झाळी आहे, जिच्यापाशीं
युष्कळ इंधन आहे, व पुष्कळ सन्यत्ताधन आहे अशा महातंना जमवा ११,१२९. धार.
सेनेला हालळचाळ करावयास लावा. सेनाध्यक्ष समंततः सज्ज होवोत. सात्यके, तूं अवध्य
आहेस. यास्तव जा. तुला मरणाचें भय नाहीं. हे राजा, आमचा संग्राम पुष्करतीर्था-
चर उद्या किंवा परवा होईल. नंतर आझी केशव द बलदेव यांचें वीर्य पाहूं. त्याचप्र-
माणे त॑ जे आणखी वीर सांगितळं आहेस त्यांचेही बळ किती आहे तें आह्मी संग्रामांत
पाहुं १३.१४. सात्याकेः- बरें आहे, हंसा, पी आतां तुम्हांळा उद्या किंवा परवां मार-
ण्यासाठी जातो. मी जर दत होऊन आलां नसतो तर तुझी मळा आजच वध्य झालां
असता. कारण अर्स कडु भाषण करणाऱ्या तुझाला मा उद्या कंवा परवापयत जिवंतच
ठेवलें नसतें. मनुष्यांचें दूतभावांतील अतुळ दुःख मी यावेळीं सहन करीत आहे १५,१६.
नाहीं पेक्षां मी तहांला मारून सुखी झालों असतों. हे अथम नपांनो, मी तुहांठा आपळें
चौर्य व बाहुदुर्प दाखविळा असता १७. असो; आतां तो शंख-चक्र-गदापाणी, शाडट-
धन्वा, किरीटधारी, काळ्या-कुरळ्या केसांनी युक्त असलेला अजानुब्राहु, श्रीसंपन्न १८,
सर्व लोकांचा उद्भव, विश्वरूप, सुरूपवान्, देत्य-दानवहंता, योगिध्येय, पुरातन १९,
कमलनयन, श्यामसुंदर, सिंहाप्रमाणें पराक्रमी, सृष्टि, स्थाते व लय यांचा एक कर्ता व
उत्रिभुवनांचा गुरु संग्रामांत तुमचा गर्व तीक्ष्णशरानें घालळवील. असें बोलून व रथावर
बसून सात्यक्रि तथून निघून गेळा २०,२१. इति श्रीमहा० खि० हरि० भविष्य» हंस
बृडेंम ० सात्यकीच्या प्रत्यागमनाविषयीं एकशे एकोणीसावा अध्याय समाप्त झाला 1। ११९.॥
वेज्षंपायनः- द्वारकेपाश्लीं आल्यावर तो शिनिपंगव सात्याक विष्णच्या त्या प्रांत प्रवेशा
करून झुष्णालठा हस-डिभकाचे वतमान सांगता झाला १. त्यानंतर दुसरा दिवस उजाडन चांगलं.
दिसत. लागलें असतां चक्रपाणे, गदाधर, कशिनाशन, केशव, सेनाध्यक्षास असं हणाला.
कळ, ११017
9२०१ | : __' भविष्यपर्ब| _ ३६१
न्वकुरधीनगा: ४ आदांयप सुंटढं चापं रथमारुह्य दंशिता: । अभ्रतो जग्स्रत्यथ सेनायाः
एरुषाततसाः '५ सात्याकेश्व तथा राजन्पशहीतशरासन: | बभो को धसमायुक्ती जगासापग्रे
महाबळ: ६ अन्य च यादवाः शूरा: मयृहीतमहायुधा: । सिंहुतादं प्रुर्वन्तो ज ग्डरव्यर्थमु-
संमाः ७ हारस्ठ रथमाह्ह्य सत्कृतं दारूकेण ह । शाळू भारसहं घोर गहात्वा सदारं घर्चुःट
चक्रपाणस्तडा शाखा मदाशरवरा[संमाचू । बद्धगोधांउळित्राणः पीतवासा जनादन: ९ पद्र-
मालावदृतारस्का नवजासूतसानेभः । ययो रथगलो विप्रनेः स्तूथमानो खुदान्वितेः ८० सते-
मागधडुचथ्व गायमानस्ततस्तत:ः । आनीय सेनां सकलां ययो काष्ठामथोत्तरात ११ पांच-
जन्य उख न्यस्यप सवप्राणन कराव: । दुध्सो महारव छुवे्छनूणा भयवधनः १२ आध्मा-
तस्तेन हारणा स चक्त शंखराटू घुवस् । खः सरोदर्स रिजन्यूरयामास स्वतः १३ तास्म-
शइछख तथाध्साते दध्खः शेखा: शहसखदाः । भेर्यआ्यापि समाध्साता मृदंगा बहबो नृप १४ नेदु-
रेत्यथमतुळ घमान्त जेळदा यथा । अथाययुरमहाराज पुष्कर पुण्यवर्षनस् १५ सरसस्तस्य
राजद डष्करस्य दपाततमाः । प्रताक्ष्य हंंसर्डिनको युद्धाय समवस्थिताः १६ निवेश कारया-
माछ्यादवा: सव पव हे । स्व स्व यथुः सुखं राजन्मग्रहीतळुटीसठय १७ भगवानाप गोविन्द:
य कय न्यायी क 0 ०
₹थ, हत्ता व घाड यांना युक्त असलंलं, अनेक भेरी व पणव यांनी संपन्न झालंल, प्रास
आस व पारघ यांना आकुळ असलेलं, ध्वजा, पताका, अलंकार व उपकरणें यांनीं भाषेत
झाललं आफळे संन्य सज्ज करा. तेव्हां ' ठीक आहे, 2 असं बोलून त्याच्या अधीन असलेले
ते सव तसच करतं झाले २-४. सुहढ चाप घेऊन व रथावर बसन सज्ज झालेलें उत्तम
वार पुरुष सनेच्या अग्रमार्गी जाऊ लागलं ५. त्याचप्रमाणें हे साजन, ज्यानें शरासन घेतलें
आहे असा सात्याक आतिशय क्रोधयुक्त झाला. तो महाबलवान् अग्रभागी चालला ६.
अंत्यत उत्तम व ज्षूर यादव महा आयुधे घेऊन सिंहनाद करीत पढें चाळले ७, पीतांबर
जनादन झर दारुककान ज्याचा उत्तम संस्कार केळा आहे अश्षा रथावर आरूढ होऊन
भार सहन करणार व घोर सशर धनुष्य घेऊन हातांत चक्र, शंख, मदा, उत्तम झर व
तरवार, यांस धारण करून गोधांसुठिताण बांधून निघाला ८,९. ज्याचा उर पद्ममालेनें
आच्छादूत झाळा आहे व नव्या मेघाप्रमाणे ज्याची काते आहे, अस्ता आनंदयक्त
थिप्राकडून स्तावेला जाणाय तो रथावर इसून चाळला १०. त्यावेळीं सत व मागधपत्र
जागजारम उभे राहून त्याचं यक्ष गात होते. सर्व सेना एकत्र आणून तो उत्तर दिज्ञकडे
चालला ११. शव्ूच भय वाढावेणाऱ्या कशवान पांचजन्य तोंडावर ठेवन सर्व बलाने
महारब करीत तो ( जोरानं ) वाजाविला १२. त्या हरीनें ज्याला वाजावेले आहे,
अशा त्या श्रेष्ठ शंखाने मोठा ध्वाने करून, हे राजन. भाषे व अं तरिक्ष यांना
सवेत: भरून सांडलं १३. त्यानें तो आपळा शंख तसा वाजाविळा असतां दसरे
सहस्रावाधे शेख वाजूं लागले. हे राजा, अनेक मृदुंग व भेरीही वाजं लागल्या १४
वषांसम्या मेघ जसे गर्जना . करितात त्याप्रमाणें त्यांचा मोठा ध्वांने झाला. नंतर
हे राजा जनमेजया, तं सेन्य पुण्यव्धन पुळ्कराकडे चाललें १५. योग्य वेळी तेथें
पांचल्यावर हे राजेंद्रा, सव उत्तम क्षत्रिय वीर त्या पुष्कर सरोवराच्या तीरी हंस व डिंभक
यांची वाट पहात युद्धास सिद्ध होऊन राहिळे १६. सर्वच यादवांनी तेथे सेनानिवेदा
करावला. नंतर. त्यांतील मुख्य वार आपापल्या कुटीमठास आनंदानें गेळे १७, भगवा न्
शद
"३४२ महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहारेवंशपराणं । [ अंध्याच$
"सरो दृष्टा सोभनस । उपस्पृरु्य जळे तस्मिन्मरणम्य यतिपुंगवान् 9 ८ तयोरागमनं. लिप्सु-
रास्ते तीरे यथासुखभ् । श्वृण्वन्वेद्ध्वाने विष्णुब्नाह्मणानां समंततः १९ [४९९१] इति श्रीम८
[-खि८ हर्शि" भवि० हेसडिंभर कृष्णपुष्करप्रवेशो नाम विंश्षत्यधिकडशततमोःध्याय:॥ १२०॥
चेशंपायन उवाच ॥ अथ तो हंसाडेभको जग्मतुः पुष्कर प्रात । परयृहीतसहाचचापी सरथौ
सध्वजी नृप १ पुरःसरमडारती संहरन्ताविदोन्यणीं । पक्क्वन्ती सिंहरबं भस्मना . पारिले-
पित्तो २ त्रिपुण्डकळलाटःन्ती रुवाक्षपरिशोभितती । अन्यो हाविव रु्दौ तो ळलोकसंहारका-
रको ३ ततो5नुजग्डः शतशः सोन्याने नूपसत्तस । अक्षीहिण्यो ददोवासंस्तयोरथ सभा-
गताः 8 विचक्रस्त महाराज दानचो नगसाच्षिभः। तयोरेव सखापूवसासीच बलदशाळिनोः ५
स्क्तो यस्य एरसरः स्थातुं शक्तो न वजभूत् । यो हि वीरो महाराज देवदेत्यसमागमे ६
देवा निघंस्तथा राजन्देबेडमज यन्महाच । अकरोच पुरा युद्धं विष्णुना प्रभविष्णना ७ यो
हे हारवती प्राप्य बजावे यदुुंमवाच । स तदानी सहाराज थरुत्वा युद्धसपस्थितस् . ८ अने-
'कडतसाहस्नेदांनवे: परिघायुधेः । वृतः ससभवदेत्यो वृष्णिद्वेषाक्षपोत्तस ९ हंसस्य. . डिंभक-
स्याथ साहाय्यं कलुखयतः । विचक्रल्याथ देत्यस्य हिडिंबो राक्षसेश्वरः २० अतीधसिञ्रवां
यातो दयात्याणांच्व संयाहि । राक्षसेरपरेः साधे शिलाज्ूूलासिपारणिभिः ११ ययो तस्य
सहाया्थ हिडिंबः पुरुषादपः । अष्टाशीति सहस्राणि राक्षसास्तस्य चाभवन् १२ अनुयाता
महाराज शिलापारघबाहवः । तयोस्तत्र महासेन्यं गच्छतोः केशवं प्राति १९ मिश्चितं देत्य-
विष्णु गोविंद्ही ते आतिशय शोभिवंत सरोवर पाहून त्याच्या जलांत स्नानांदि करून व
यतिश्रेष्ठांस प्रणाम करून ब्राह्मणांचा वेदध्वाने सपंतत: श्रवण करीत त्या शत्रंच्या आगर
भानाची वाट पहात त्याच्या तीरीं पुखानें राहिला १८, १९. इाते श्रीमहा० सि० हरि०
- भाषे० हुंसडिंमक० कृष्ण पुष्कर प्रवेशनामक एकशेंविसावा अध्याय समाप्त झाला ॥१२०॥
वेश्षंपायन!-- राजा, नंतर ते हंस, डिंमकही महाचापे घेऊन पताका. ध्वज व रथ
यांसह पुष्कराकडे चालळे १. त्यांच्या अग्रभागी दोन महा भत होते. जणं काय
संहार करीत असल्याप्रमार्णच ते आते भयंकर होते. सिंहनाद करणारे ते
दांघे भस्माने सवतः लिप्त झाले होते २. त्यांनीं आपल्या ललाटप्रदेशीं त्रिपुण्ड्र
लावळ होते. ते दोघे रुद्राक्षांच्या योगानें अतिशय सुशोभित झाले होते. ते जण
काय ठोकसंहार करणारे दुसरे दोन रुद्रच होते ३. हे उतम राजा. त्यांच्या मागन शतज्ञः
सन्य चालल होतं. त्यांच्यामागे दहा अक्षोहिणी सेन्य जमले ४. हे महाराज, पर्वतासारखा
विचक्र दानव त्या दोघां बलशाली राजपुत्रांचा परवींचा सखा होता ५. त्याच्यापर्डे उभा
राहण्यास वज्रधर इंद्रही समर्थ नव्हता. हे महाराजा, देव व देत्य यांच्या सभागमांत
त्या महावीरानं देवांस मारून देवंद्रास जिंकले. पूर्वी त्यानें प्रम होण्याची इच्छा करणाऱ्या
विष्णूश युद्ध कल ६,७. त्यानें हारवतीस येऊन यदुभ्रेष्ठांस बाधा केली. हे मह्मराजा.. यद्ध
उपस्थित झाड़ आहे असें एंकून लागलीच पारिघ हींच ज्याची आय॒धें आहेत अज्ञा शकडो
सहेस्रावा्धे दानवांनी परिवेष्टित होऊन वृष्णींच्या द्वेषासुळें, हे पजा, तो त्या क्षत्रियांस येऊन
भळाठा८,९. तां देत्यहस व डिंनक यांस सहाख्य करावयास सज्ज झाला. त्या विचक्र दूत्याचा
बहाडब राक्षसंश्वर आतश्य मित्र झाला होता. तो त्याच्यासाठी रणांत प्राणही द्यावयास तयार
हाता १०,११.ता मनुष्यभक्षक्रांचा पाठक हिंडिंब त्याच्या सहायार्थ आला. त्याचे अनयायी |
राक्षस अह्यायशीं सहस्र होते १२, हे महाराज, ज्यांच्या हातांत शिक व. परि आहेत.
10 _______ भविष्यपर्व | इदईः
संधश्े ”् राक्षसेश्रव ससंततः । अस्य्ुत महार वेळोक्यभयदायकर १४ देत्येन साहिती दो.
हे जग्मतु; पुव्करं प्राति । तावती हसाडिभको हन्दु केशवमंजतसता ५५ तत: खुत्वा जंरासन्थो
न्यत यडाभ * सह । नाकरोनूप साहाय्य पापं मे भांदेताते ह १ ६ गच्छतोः सामितिं राज-
न्हैसस्य ।७भकस्य.च । आतित्वरिताधेक्रान्ताच्ते ययु: पुष्कर भाते १७ सिंहनाद (वेसुचन्तः.
वतत पररपरव) अहसेव. नुपा युद्धं करोमि प्रथमं हरे; १८ इत्यबुवचूपा राजळ्छतश:.
करव प्रात नतातारत चुपयेठाः उष्कर एुण्यवर्धनसू १९ मनिजु्ट तपोवुच्धेकाषिमित्रव
निषावित मा अ ल्यन्त मड ळोकेधु डष्कर्ं प्रथसं ब्रुप २० पुष्कर पुंडरीकाक्षा दादेव जगती--
त । दंशनात्स्पशनाचेव किल्बिषच्छेदिनी बुप २२ पुष्क; एण्डरीकाक्षी द्वावेब' जृपसत्तम ।
सव्यसानांमुनिश्रेठेंरमरीवेमहात्मभि: २२ द्वायेव हि तुपश्रे् सर्वपापभणाइाको ।. तादुभो
पत्र सहित! तत्र त सास्थता तुपा:२ <इृ्टवन्ती हरि विध्धु विठरश्ववसं परब । पुष्कर पुण्य--
निडय ताथ सेह्यानषब्ितस् ब ताभ्यां झर नमस्कार सनसा नुपसत्चस । अहो [न:शेषभभ--
वत्तच छुपा न संशयः २९५ सेन्यंतव च संग्राप्त देत्यरक्षः समाझुळस । अनेकभेरीपणव झ-
झरसाडोडमाकुळभ २७ नागापणवसंमिश्रं रक्षीनादविनाादितस । प्रविश््य सरसस्तीरं पुष्क--
असे ते सर्व त्याच्या मागोमाग येत होते. केशवावर चाळ करून जात असलेल्या त्या दोघां.
राजपुत्रांच्या महासेन्यास समंत: देत्यसंघ व राक्षस येऊन मिळाले. त्यामुळें तें आते.
अद्धृंत महाघोर क तेलोक्यास भय देणारे झाटे १३,१४. देत्यांसहवतमान ते हंस-डिमक.
स्वबलानें केशवास मारण्यासाठी पुष्करास गेढे ९ ५. जनमेजया, यादुवांसह त्यांचा संग्राम
उपस्थित झाला आहे, असें जरासंधानें ऐकठें. पण मला पाप लागेल असें. जाणून युद्धास
जाणाऱ्या हस व डिंभक यांना त्यानें साहाय्य केळे नाहीं. आते त्वरेने गमन करणारे ते.
सिंहनाद करीत व परस्परांशी बोलत पुष्करास गळे. अहो राजांनो', मीच पवी: केशवाशी
युद्ध करीन असें, हे राजा, शेकडा क्षत्रियांनी त्या राजपुत्रांस सांगून ठेवले होतें. ज्ञेवटी
ते सर्व क्षत्रिंयश्रेष्ठ पुण्यवर्धन पुष्करास येऊन पोचले. माने त्याचें सेवन करीत होते..
तपोवृद्ध कांषि त्याच्या तीरावर वास करीत होते. हे राजा, सर्व लोकांत पुष्कर हे पहिलें
व अतिशय कल्याणकर तीर्थ आहे १६-२०, जगतीपते राजन्, दशन व स्पर्शेन यांच्या
योगानें पापाचा उच्छेद करणारे एक पुष्कर व दुसरा पुंडरीकाक्ष अक्या दोनच वस्त
आहेत २१. हे उत्तम राजा, पुष्कर व पुंडरीकाक्ष या दोघांचेंच मुनिश्रेष्ठ, देवसंघ व
महात्मे सेवन करीत असतात २२. ते दोनच पदार्थ सर्व पापप्रणाशक आहेत. ते दोघे.
जेथें एकत्र जमले होते तेथें ते सर्व राजे येऊन राहिळे २ २. स्वर्गळोकामध्यें ज्याची
कोर्ति पसरली आहे अशा त्या सर्व श्रेष्ठ हॉरि विष्णूला त्या दोघांनीं पाहिलें. त्याचप्र-
माणें पुण्याचें स्थान व जक्मानेषोवित अशा पुष्कर तीर्थाचे त्यांनी दर्शन घेतें २४. हे.
उत्तम राजा जनमेजया, तूं मनानें पुष्कर व पुंडरीकाक्ष यांस नमस्कार कर. हे राजन्,
तुझे पाप मिःशेष झालें आहे, यांत कांहीं संशय नाहीं २ ५. असो; वर वर्णन: केल्याप्र-
माणें देत्य व राक्षस यांनीं भरठेले तें सेन्य तेथें येऊन पोच. अनेक नगाऱे, पणव,
साझा ब ढोल यांच्या नादांनीं तें आकुल झालें होतें २६. अनेक पणवांचा नाद त्यांत
मिसळून गेला होता. राक्षसांच्या आक्रोशानें तें नादित झालें होतें. हे राजा, त्या पुष्कर
थांच्या त्रीरावर जाऊन तें सैन्य युद्ध करावयास आलेल्या देवेशास पाहते झाले २७
स््छे सहपिंव्यासप्रणीतं श्रीहारवरापुराण । [| अध्यायई£
रस्य विशांपत्ते । दर्शयामास देवेशं युद्धाय सुपास्थतम् २७ [ ५०१९ ] हाते भामहाभा-
र्ते खे २ हरि० भविष्यपर्वाणे हंतडिंभकोपाख्याने एकांत रात्याधकरशततसमाझध्याय: ॥ल्र ता
वेशांपायन उवाच ॥ द्वेसेने संभते राजन्सध्वजे सपरिच्छदे । महापरिधसंकीर्णे गदाशा-
क्तिस्त्नाकळले $ भेरीझझरभपूर्णे डिण्डिमारावसंकुळे । प्रग्रहीतमहादख्रे शलासिवर-
कार्सुके < परस्परकृतोत्साहे चक्ताते युद्धसल्वणन : ते शराः कार्मुकोत्सवष्टा निर्भिद्याथ
शरीरिणास् ३ शरीराणि महाराज जम्मुरदूर॑ सहख्शः । भटबाहुविनिर्खक्ताः खडा
निर्भिद्य वक्षासे ४ स्फरंतश्व तथा राजज्छिरांत्याहत्य खं ययुः । पारिघाच्व. तथा
राक्षां बाहानेः पारचाोदिनाः ५ तिलळशाश्वक्तरतुळ झारार नूपरक्षसास देल्यानां कुवतां
नाद्सन्याग्ववधकांक्षिणाम् ६ देव्या रक्षांसि राजेन्द राजावत्व समंततः । अन्योन्य पारघं-
जंघ्नुश्वापसुक्तेः शिळाशितेः ७ शरेश्व भोगिभोगानेस्तीक्षणमन्ये महाबलाः । राक्षसा दान-
वाश्वान्ये सत्तसातंगाविेक्रमाः ८ अन्योन्यं जधिरे राजंख्वापसुक्तेसहादारेः । नागा नागमहा-
राज हया अत्वेः समंततः ९ रथा रयेः ससाजग्सुः सादिनः सादिमिरतथा । पद्टिशासिदा-
रवाते; कुसेः सायककर्षणेः: १७ सदाक्तिपरिघप्रासपरश्ववधसमाकुलेः । भिंडिपालेमहारीबे-
जंध्युरन्यान्यमाहवे ११ अन्योन्य जधिरे राजश्वापसुक्तेः दिळाशितेः । राक्षसा दानवा
राजन्क्षत्रियाश्व ससंततः । इतश्वेतश्व धावन्तः कर्वन्तो विस्वरं रवस् १२ इता; केचिन्महा-
इति श्रीमहा? खि० हरि० भर्वि० हंस-डेंमकोपाख्यानांतील सेनानिवेशाविषयीं एक-
दॉएकविसावा अध्याय समाप्त झाला ॥ १२१ |
वेशंपायन:-- राजन्, ध्वज व उपकरणे यांसह त्या दोन्ही सेना संगत झाल्या.
त्या महापारिघांनीं व्याप्त झाल्या होत्या. गदा व शञाक्ते यांनी व्याकुळ झाल्या होत्या ?
नगारे व झांझा यांनीं त्या परिपूर्ण होत्या. ढोठांच्या आवाजांनीं त्या संकुल
झाल्या होत्या. त्यांतील लोकांनीं महारास्रें हातांत घेतलीं होतीं. शूल, तरवारी व
श्रेष्ठ वनुष्य त्यांनीं हातांत घेतलीं होतीं १,२. त्यांनीं एकमेकांचा उत्साह वाढविला. नंतर
त्यांनीं भयंकर युद्ध केल. त्यांच्या शरीरापासून सुटलेले सहस्रावधि बाण देहुवानांच्या
शरीरांस फोडन, हे महाराज, दूर निघून गेलें. योळ्छ्यांच्या बाहूपातून सुटलेली खडू वक्ष:-
स्थळांवर महार करून व त्याचप्रमाणें शिरे तोंडून चमकत वर उड लागलीं. त्याचप्रमाणे
राजांचे हातांतून फेकलेले परिघ क्षात्रिय व राक्षस यांच्या अतुल शरीरांचें तिला एवढाले
तुकडे कारिते झाले. मर्यकर नाद करणाऱ्या व परस्परांचा वध इच्छिणाऱ्या देत्यांच्या
शरीरांचा चूर उडाला १-६. हे राजेंद्रा, देत्य, राक्षस व क्षात्रेय यांनीं एकमेकांस समा-
न्ततः पारवांनीं मारले. साणेवर घांसलेल्या व धनुष्यापासन सोडलेल्या. सर्पशरीराकार
बाणांनीं ते परस्परांस जजेर करूं लागलं. दसरे ज महाबळ राक्षस व दानव मत्त .हत्ती-
प्रमाणें पराक्रमी होतं ते हे राजा, चापापासून सोडलेल्या महाशरांनीं एकमेकांस मारते
झाले. हे महाराज, हत्ती हत्तीशीं मिडळे, घोडे घोड्यांश्ीं भिडले ७-९. रथ रथांशीं जाऊन
भिडले. स्वार स्वारांशीं हातबाईवर आळे. त्या वीरांनी पद्ठे, तरवारी, बाणसमृह, भाले,
धनुष्यें, शक्ति, पॉरिध, प्रास, परशु, भयंकर दगड फेकणाऱ्या गोफिणी,, इत्यादिकांच्या
योगानें एकमेकांची शरीरे छिन्च-भिन्न करून सोडली १०,११. हे राजन्, राक्षस, दानव
त
च क्षत्रिय यांनीं समंतत: तीक्ष्ण बाण सोडून शत्रूंस मारले. ते .त्यावळी इतस्तत: धांवव
१२२] ण अ. कशे भविष्यपर्वी|) : | ३६५
राज पहरव्या महासभ: । केचिन्माथितसस्तिष्का गदाभिवीर्यवत्तमा; १६४ 'भिन्नग्रींवा
महाराज पारधे: परिघायुधेः । यमरारं गता: केवित्केचित्स्वर्ग समाझ्युः 4४ अप्सरोभे:
समासहु: पश््यन्त: स्वकळेवरम् । केचित्स्वांच्च पराव हल्वा भन्ता इवाभक्च १५ एत:
'्सज्ञन्तर राजचू झेखा नेर्यः सहखदाः । सस्वयुः सर्वतः तेन्ये मदंगा बहवस्तथा ; ६ मध्यं-
दिनिगते खय ताप दुधाते थोरवत् । ततः पिज्ञाचा विकृता: करा लविततोद्रा; १७ राक्षसाश्व
महाबारा: [॥शत केशशाडूवलभ । सुदिता भक्षपासासुः पिबन्तः शणित बहु 9८ संचि-
ताने शबान्यासन्कबन्या; खडूपातिता: । विभज्य देह बहुशो युद्धभमो शवाद्िनः १९
अ रचा पगाऱ्येव कका गुधास्तथा परे । तुण्डे: शवान्विनिष्छृष्य भक्षयम्ति ततस्तत: १०
सतताशातसहख्ाणे हता नागा नुपोत्तम । जिंात्सहस्ममयतं निहता हयसत्तमाः *१२ हतं
लक्ष महाराज रथानां रथिभिः सह । त्रिंडत्कोठ्यो हतास्तव सादिन: सायुधा भरम २२
मध्यादुनगते सूर्ये हता: केचन निर्गताः । केचिज् ताषेता राजन्विविशुः पुष्करं सर: २३
काव्यास समालिंग्य मीता इत्यबुवत्रणे । पुक्तकेशा; पतस्ि स्म रथान्संत्यज्य केचन २४.
सदटोषटडुटा: केचित्सादिनः पुरतो हता; । अत्यद्धुतं महायुद्धमासीस्पुष्करतीर्थक ॥ यथा
दवाखुर यद्धमासीत्पूवे नृपोत्तम २५ [ ५०४७ ] इति श्रीम? खि० हरि ० भर्वे० इंसड०:
दा्विशत्यघिकशततमो५ध्याय: ॥ १२२ ॥ नणय व. 1.
हात व ककश स्वर करीत होते १२, राजा जनमेजया कित्येक महाखड्गांनीं. मारले
पठळ वार सूमावर पडले. कित्येक आतिशय वीर्यवान तारांचे मास्तष्क गदांच्या आघा-
तांनी फोडळे गेळे १३. परिध हाच ज्याची आयुधं आहेत अशा वीरांनी. पॉरे-
वाच्या यांगराने कित्येकांच्या माना मोडल्या.. त्यामळे त्यांतील कित्येक पापी. यम-
रा्रास गळ व कित्येक पुण्यवान स्वर्गास जाऊन पाळ १४, आणि अप्सरांज्ीं भिळन
कद्धभूमात पडलेल आपलें शरीर पाहते झाले. कित्येक आपल्या व भज्भत्रंच्याही लोकांस
मारून आतेसे झाले १५. इतक्यांत हे राजा. त्या न्यात सवंतः सहस्रावधि शंख
हुठुभा, व अनेक मृदुंग वाजू लागले १६. सर्य मध्यभागी यंऊन घार ताप देऊं लागला
असता वक्ाळ व ज्यांची उद्रे मर्यकर व विस्तत आहत अत्तं पिश्चाच व महा घोर
राक्षस कसाना युक्त असलेलें मांस मोठ्या आनंदित चित्ताने भक्षण करूं लागले व त्यांनीं
उष्कळ रक्त प्राशन केल १७,१८. शरांचे ढीग पडले खडदूगाच्या योगाने पाडलेले कबंध भमी-
वर तडफडू लागले. युद्धभूमींतील प्रदेश वाटन घेऊन शवांस भक्षण करणारे प्षु, कंक
बस व शयन आपल्या तोंडांनीं शवांत फाडन व सोलन खाऊ लागल १९,२०, हे उत्तम
राजा, सत्यायशी सहस्र हत्ती मरून पडले. चाळीस सहस्र उत्तम घोडे मेले २१. हे महा-
राज, रथ्यांसह एक लक्ष रथ ध्वंस पावले. त्या य दात तास कोटा घोडेस्वार आयघांसह
छित्न-भित्न होऊन पडले २२. हे राजा; पूय मध्यान्ही आला असतां:कित्येक मारले गेले
कित्यक तेथून निघाले व कित्येक ताषेत होऊन पष्कर सराोवरांत प्रविष्ट झाले २३
1कत्यक भूहांळा आलिंगन देऊन ( ह्य. दंडवत घाळत ) आह्ली भ्यालों आहों असें
हणा. व ज्यांचे केस मोकळे सुटळे आहेत असे कित्येक रथांचा त्याग करून इशात्रवर
' धावु लागले. ज्यांनीं दांत व ओठ साहे आहेत असं कित्येक घांडेस्वार सन्मख मारले
गढ. साराश हे राजन, पूर्वी देवासुरांचे यद्ध जसे झालें हाते तसंच ते. पष्करतीर्थावरील
३६६ सहर्षिन्यासप्रणीतं श्रीहरिवेशपुराणं । [ अथ्याय
वेदांपायन उवाच ॥ एतस्मन्नन्तरे राजन्इंदयुद्धमवर्तत । बिचकत यांधयामास शाई-
धन्वा गदाधरः १ बलभजो$थहंसेन डिंभकेग च सात्यांकः । वठुदवामरसनाच्या ॥हाडवः
फुर्षादक: < शोषाश्व दोष राजेन्य वक्पळनद नगा । दासुदेवात्रिसतत्या दुत्य वक्षस्थ-
ताडयद ३ शॉरेनिंशितपाराध्रेर्विस्सयं दर्गायस््रणे । दानवी देवदवेशे चढन ॥नव्ितनच ४
आरेणाकर्णेमाकृष्य घनु; प्रवरसीश्वरलु । जघानस्तनमध्ये व, पश्यतस्तु हाछापतः ५ तन
बिद्धो$यभगवान्वक्षोदेशने जनार्दन; । अवमच्छा णत विण्युरादिकाठ यथा भजा: ६ ततः
कुद्धो हृषीकेश: वुरभेणाहन जु जम । अश्दांच्व चुरा हत्या साराथें च शारोख्रांभिः ७ ततो
दुघ्यी महादोखं यथा तारासये रणे । र्थादुत्स्लुत्य सहत्ता दानव: क्रोधयू छतः ८ गदा युह्य
महाघोरां दुःसंहा वीयशालिनीस । तया जघान दुत्यडः कराटे करावस्य ह & छलळाट च
पुनर्विष्णुं सिंहनादं व्यतीनद्त् । ततः शिलां च महतीं परगृह्म दुबुजः किळ १० भरामयतवा
दडायणे प्राहरत्केशवोरसि । तासापतन्तीं संप्रेक्ष्य हस्तेनादाय कराव; 9१ जवान च तया.
देत्ये स पपातादिंतः क्षिती । गतासुरिव संजज्ञे श्वसक्षिव पपात ह १ प्राप्य संज्ञा ततो
देत्यः करोंधादांदेणणमाबभी । आदाय पारेघं घोरमिदमाहे जनादन १३ अनन तव
भोविन्द दर्पजातं निहन्म्यहस. । विक्तमज्ञस्तदा चासि मम देवा सुरे रणे :४ तारवेथ विळी.
"आणण
महायद्ध आते अद्धृत झाल १४,२५. हात श्रामहा ० [स० हार० भाब ० ह्साड० यच्धयाव-
बया एकशे वाविसाता अध्याय समाप्त झाला ॥ १२२.॥ |
वैशंपायन: -- हे जनमेजया त्यानंतर इंहयद्धे॑ सुरूं झालीं. शार्कुंवन्वा गदाधर
क्विक्ाशी यद्ध करू लांगळा १. बळभदर हसाशीं, सात्याके डिंभकाशीं, वे
परुषंमक्षक हिषडिंब वसुदेव-उमग्नसेनाशीं लढू लागला २. बाकांचे शूर बाकांच्यांशी ठढू
लागले. वासुदेंवानें रणांत मोठा चमत्कार दाखवीत तीक्ष्ण धार व अग्रे यानी युक्त अंस-
लेल्या ञ्याहासर बाणांनी देत्याच्या उरावर प्रहार केला. दानवार्नही देवड्ेवेशास, त्या
बैश्वरास , आपलं श्रेष्ठ धनुष्य आकण ओढून तीक्ष्ण व पाजळलेल्या शरानें, इंद्र अंतरि-
क्षांतून पाहत असतांना, नेमका उरांवर प्रहार केला ३-५. त्या बाणाने वक्ष'प्रदेशीं प्रहार
केहा गेलेला मगवाने जनार्दन सृष्टीच्या आरंभी विष्णु जशा विविध प्रजा उत्पन्न करितों,.
त्याप्रमाणें रक्तस्राव केरू लांगला ६. त्यानंतर हृषीकेश. क्रद्ध झाला. त्यानें ताक्ष्ण शरानें
राक्षसांचा ध्वज तोडला. चारी अश्वांना मारठें. तीन बाणांनीं सारथ्यास मारले व ज्याप्र-
मारणे तारामय रणामध्यं. त्याप्रमाणे त्यानं आपला महाशख वाजावेळा. पण. इतक्यांत
क्रोंधान साच्छेंत झालंला दानव एकाएका महाघांर दःसह ब वायशालिना गदा घऊन
रंथांतून उडी भारून खालीं उतरला व त्या देत्यंद्रानं केशवाच्या किशटांवर त्या गदूंचा
प्रहार केला ७-९. त्यानें पुनः विष्णूच्या ठलांटाबर ताडण केळें ब मोंठा सिंहनांद केला.
त्यांनंवर दनुजीने मोठी शिळा घेऊन व ती दृहावेळ फिरवून केशवाच्या उशवरं
कूकली. पण केशवानें ती. येत असतांना पाहून व. तिला आपल्या हाताने धरन
तिचाच देत्यावर प्राविप्रहार केला. त्यामुळें तो आतिशय व्याकळ, होऊन ममी
वर पडला. तो मेल्यासारखाच झाला. श्वास सोडीतसा पडला: १०-१२. कांहीं वेळाने
तों देहभानावर आला. व क्रोधाने दुप्पट शोभू लागला. तो घोर परिघ घेऊन
जनार्दनाला असे हणाला, १३. “ अरे गोविंदा, या. परिधान मी तुझा. सर्व दर्प
३२११ ग 1 भविष्यपर्ध| -. ३६
बाहू स एवास्मि जनादेन । तथापि युध्यसे वीर ज्ञात्वा त्ये मासके वळसा १७५ वारंयेने
महाबाहो पारचं बाहानेःसृतस् । इेत्युक्त्वा देवदेवेडहो शंखचकगदाधरे ॥ चिक्षेप देत्यो
लॉकेशे सर्बळोकस्य पड्यतः १६ तं गृह बाहुना कृष्णो हतोसीति वद हॉरेः । खंडडा£
कारयामास खडेन निदितेन ह १७ उतत्पाट्य वृक्ष देत्येश्याः शतशाखे महाशिखस । तेन संपो-
ययमामात विष्टरभवसं विझब् १८ छित्वा तं चायि खडुन तिलदाश्व चकार ह । विकरोड्य
छाचिरं विष्णुस्तेन देत्येन माधवः १९ इंतुमेच्छततदा देत्यमादाय निजितं दारम् । आजेया-
ख्रेश संयोज्य जघानेनं महा हारे; २८ संदह्म क शरो देव्यं सर्वलोकल्य पश्यतः । यथा
पूर्वे जगामाळु करं भगदतः पुन: २ १ हताशिष्टास्ततो 'देत्याः पछायन्तो विझो द्च्व् 1
अद्यापि न निवर्तन्ते गच्छन्तो घे महोद्धिस २२ [ ५८६६ ] इति श्रीस ० खिळेषु हारेवंदो'
भधि० हंसडिंमको० कुाल्योत्कर्षवर्णनं नास अयोविंशत्यविकशतततभोरध्याचः ॥ श्स्हे त
वेशंपायब उवाच ॥ बलदेवस्तु धर्मात्मा बक्षुरादाय सत्वरम् । जघान इस दडाभिर्वाणे-
बाणभुतां वरः १ तं प्रल्यविध्यचार विस: पेचाभिरा्युजे: । तानन्वरे हली जछित्वा नाराचेर्द<
शाभिः पुनः २ नाराचेनाऱयु धिव्याथ छलाठे हेसभोजसा. । दृढ पतन्स नारा'वस्तस्य पजा
समाददें ॥ रथोपस्थे. चिरं स्थित्वा तूणाद्वाण समाददे ३ लब्ध्या हंस: स सजा तु बिध्या तेम.
यडूतमथ् । सिंहवद्यनदद्धंसो देवान्विस्मापयद्धणे ४ ततः क्द्धो हली 2-7 ननासत्यणे ४ ततः कुर््धी हछी विज्तेन आणेन बाणेन
(आ
घालविता. पूवी देवासुररणांत माझा प र्कम तुळा कळलाच आहे.हे जनार्दना, होच
हा मी आहें व तेच हे माज्ञे विपुल बाहु आहेत. तथा हे वीरा, माझें बळ जाणत असूनही
तूं युद्ध करितोस ! १४१५. बरे आहे, महाबाहो, माझ्या हातांतून सुटलल्या:या. पारे-
घारचें निवारण कर. / असें बोळून देत्यानें सर्व लोक पहात अत्ततांना लोकेश
शंख-चक्र-गदाधर दूवदेवेशावर तो फेकला १६. पण कृष्णाने त्याला आपल्या हतास.
धारेळें व आतां मेळास ह्मणून सम ज, अर्से तोंडानें बोळत तीक्ष्ण खड्यानें त्या'चे तुकडे
केळे १७. तेव्हां ज्याला शंभर ज्ञाखा आहेत असा एक मोठा वक्ष उठून: घेऊन : देव्ये,
शाने त्याच्या योगानें विष्टरश्रवा-विभूस मारण्याचा निश्चय केळा १८. प्रण 'कुष्णानें त्या;
बुक्षालाही तोडून त्याचे तिळा--एवढाठे तुकडे केळे. याप्रमाणे तो माधव विष्णु देत्याशी'
पुष्कळ वेळ क्रीडा करून १९ ज्ञेवटी त्याला मारण्याची इच्छा करता झाला; तीक्ष्ण!
शर घेऊन व त्याच्यावर आग्नेयास्राची योजना करून ह्रीनें त्याच्यावर तो फेकला. तेव्हां
सर्व लोक पहात असतांना तो झार दैत्यास जाळून पुनः पूर्वीप्रमाणे तत्काल -भंगवानाच्या
हातांत आला २०,२१. तेव्हां मरून वांचलेळे देत्य दश्ञादिज्ञांकडे पळून गेले.. सहासाग>.
राकडे जाणारे ते अद्यापि परत फिरत नाहींत २२. इति श्रीमहा० खरि० हरि मविष्य 9.
हंसडिंभ० कु्णोत्कर्षवर्णन नामक एकशॉतेविसावा अध्याय समाप्त झाला ॥ १२३.॥,.
वेशंपायनः---बाणधारण करणारांतील श्रेष्ठ धर्मात्मा बलदेव सत्वर . धमुष्य घेऊन वृहा'
बाणांनी हसास मारता झाला १. हंसानेंही त्याठा पांच. बाणांनी. प्रतिवेंधे केला, पण
_ देहा बाणांनी त्यांस मध्येंच तोडून हळधरानें एका नाराचानें हंसाच्य़ा लछाटावर जोरानें
. प्रहार केला. मर्माठा झोंबणाऱ्या त्या बाणाने त्याठा. मूच्छित केलें, त्यामुळें. र्थाचय़ा:
_ मागच्या बाजूस बराच वेळ बसून हंसानें तूणीरांतून बाण काढला २,३. तो हंस देहभाना-
| वर येऊन रणांत देवांस . विस्मय उत्पन्न करीत त्या ि बाणाने . यदृत्तमाुला ,. वष
व
३६८ मह्षिव्यासभणीतं श्रीहरिवंरापराणं । [ अंध्याव!
माधवः । वमळछोगितमत्युव्णं निश्वसेश्व रणाजिरे ५ लोहिताविष्ठगांमस्तु केळुमार्ड इवाभ-
वत् । नाराचेः डशत्तसाहलेरद्यासात माधव: ६ हंसत हंतर्गाते वीरं नीलळवासा हळायध:
ते सुक्ता निशिता घोरा नाराचाश्व सुवाजिनः ७ रथे ध्वजे तथाचापे चक्रे तूणीदूये वृप ।
पतिताः सर्वतो राजचू व्यथां चेव तथा दूदुः ८ ततः कुद्धी महाराज हंसो वीर्यमदान्वित:
शरेण हछिनं विध्वा ध्वज चिच्छेद कालवित ९ शरेश्वतार्भिरश्वांच्व सूत प्रेताधिपं ददो ।
लतः कुद्धो हली तस्मे गदा ग्रृह्म महारगे १० आपपात महाबाहु्हतं शेष इव श्वसव ।
तया रथं ध्वजं चक्रमश्वान्सतं हलायुव: । बभंज तिळशः सर्वे ननाद च छुनः एन; ५६
भ्रूयश्र्व गद्या हसं चिक्षेप च बली किल । सोपे हंसो गर्दां ग्रृह्यम रथात्तस्सादवापतत् १२
ततस्ती इंसहलिनी युयुधाते महारणे । महारथी महाबाहू ठोके प्रथिततेजसो १३ अत्यद्धुतं
झार्वेकान्ती परस्परवधेषिणी । कृतश्रसी महायुद्धे इंसाविक्कान्तगामिनो १४ यथा देवासुरे
युद्धे शक्रवृत्री ए्रांबरे । उभो संतक्तसरबांना शोजितेन महारणे१५ अत्यन्तखादेनी यद्धे पर-
स्परबळन ह । ततश्रव दाक्षेणं मार्गे बळभडो ह्यग्रह्मत १६ सव्यं तु हंसो राजेन्दो व्यशह्लात्स्व-
यमेव हि । पोथयांचकतुयुद्धे गदाभ्यां गजाविकमो १७ यथाप्राणं महाबाह जघदतुर्मरणाय
त! । अतिप्रवृद्ध संग्रामं देवासुररणोपनझर १८ विदधाते महारंभे पश्यतां त्रिदिवोकसाम् ।
क र य ता य यस य टा र की?
कारता झाला व त्यान सिहाप्रमा्णे घोर गजेना केळी. त्या बाणाने विद्ध झालेला
हंठधर माधव आतिशय रागावला. रणांगणांत रक्त ओकणारा. तो दीर्घ श्वास
साडू लागला. ज्याचे सवे शरार रक्ताने माठ आहे असा तो कंकभाने मासखल्या प्रमाणें
दि लागळा. मधुवंशज, नीलांबर हळायुवानें हंसाप्रमाणें मंद् गमन. करणाऱ्या वीर
हसास शेकडों नाराचांनीं पाडलं. हे राजा, त्यानें सोडलेले ते घोर तीक्ष्य व आते वेंग-
चान् नाराच हाच्या रथावर, ध्वजावर, चापावर, चक्कावर व दोन्ही तणीरावर सर्वतः
ज्ञाऊन पडळ.व त्यांनी त्याला आतेशय च्यथा दिली ४-८. त्यामुळें हे महाराज, हंस
आतशय. रागावला. त्या 'कालठज्ञ व मद्बलयुक्त वीराने बाणानें हलळीला वेध करून
त्याचा ध्वज तांडला ९. चार ताणांनीं चार घोड्यांस व सारथ्यास त्यानें यमसदनी
घाडढ.. तेव्हा शेषाप्रमा्ण दांघश्वात सोडणारा महात्राहु राम. त्या महारणांत आतिशय
पडून दे गदा घेऊन त्याच्यावर धावला. हळायुवानें तिच्या योगानें हंसाचा रथ, ध्वज,
चक, अश्व, व साराय या सर्वाचे तिळा एवढे तुकडे उडवून पुन: पुनः सिंहनाद
कला १८.११. त्या बलाढ्यानें गदेंच्या योगाने हंसालाही रथांवरून खालीं पाढविठें
तव्हा हसहा गदा घेऊनच रथांतून खाठीं आला १२. त्यानंतर ते दोघे महारथ, महा-
बाहू व ठाकामध्य प्राथेत तेजस्वी महावीर त्या महारणांत यद्ध करू लागले १३. . पेर-
स्परांच्या वाची इच्छा करणारे ते अतिशय अद्भत पराक्रम करू लागडे हुंसाप्रमाणे
पावल टाकीत जाणारे ते दोघेही महायुद्धांमध्ये श्रम केलेडे होते १७. पर्वी स्वर्गातीठ
दवाहुरयद्यात जसे शक्र व वुञ त्याप्रमाणें त्या महारणांत ज्यांचें सर्व अंग रक्ताने माखठे
आहे अस त. दा जोभळे १५. एकमेकांच्या बलानें ते य॒द्धांत आतिशय सित्न झाले.
त्यानवर बलभद्राने दुक्षिणमार्ग घेतला. हे राजेंद्रा, हंसानें आपणच होऊन डावी बाज
'स्याकारळा, नंतर हत्ताप्रमाणें ज्यांचा विक्रम आहे अश्या त्या दोघांनी एकमेकांवर |
दाबा, प्रहार केळे १६,१७. त्या दोघां महाबाहूनी अंगांत जितकी शक्ति होती
२५१) _____ भांविष्यपव । ३६९
दवाच्य खनयश्यव (वेस्सयं पारिजारिमरे १५ अहा खल्वाह्श युद्धे इृ्टंपर्वेस च अतम् ।
त्टावस्मयवशाददवमन्यवाकितवराः २० परस्पः रेतात्ताही चक्ततुर्बुद्धखत्तमः । अथ हंसो
मडारन दाहा दाक्षणीत्तमः २९ न्यचरन्मागमत्यर्थ सव्य ठु बळबान्बळ; । निछुंच्य जातनी
पूर्चे चक्ततुर्भदया भूशखष । रगे रणावेड्र शेळी पश्यतां त्रे! दवाकराम् २२ [ दन्टद ] हाते
भ्रास८ खि० हारे० भावि० इंसडिन० हसवळमडयुद्धे चलुर्विशत्याधिकडाततमोद च्याय ॥ १२४॥
नरागायस उवाच ॥ युद्ध चकतुरत्यथे ततो. (ह बकसात्यक्ी । ताबुभो बाळिनो वीरी
वस्याता क्षजियचु च १ कृतश्रसी महायुद्धे सतत टद्धतावेना । सात्यकिर्दशमिवीरी डिंभके
वदपारगस् २ आविध्यज्रिशिपेरबाणेस्तनमध्ये तथारासे । स तेन विद्धो बाठेना डिंभकः
क्षतरयांततसः ३ नाराचे: पंचसाहळैदिंव्याध उद्धगावतः । तानन्तरे वृ्णिबीरो नि परेद्धन्नि-
नडन्जुवद ४ अथ कुद्धो नृपवरो विद्ध सहामराझयुनेः । पुनः शतसहश्लेण भ्रत्यांत्रेध्यत
सात्यांकस् ५ सात्यकिस्त्वथ बिक्तान्तो “डाश्वच्छेद तस्य तत् । अर्धचन्येण तीझ्षणोन खडिंभ-
क्य स यादब: ६ आजले डिम्मको वीरश्वापमा "प चापररू । शुरप्रेयायरीद्वेण तेलधी-
एन ककना ७स तेन विद्धो बाणेन वमळछोाणितकं भप । अठोव झुशुभे राजन्वसंते
कका यथा ८ धनुश्विच्छेद भूयस्त गहीतं यत्पुरा 2101101011 घे रहीत यत्र बघु: । ततोःन्यद्धलुरादाय डिभको
तत सवे खचून एकमेकांस मारण्यासाठी पहार केळे. देव ब असुर यांच्या
स्याचाच ज्याला उपमा आहे असें रण आत भयंकर वाढलें १८. देव पहात
असताना महात्यांत त्यांनी तें घोर रण छेड प पाहून देव व मानि आतिशय
विस्मित झाले १९. “ खरच असढ युद्ध आह्मी पूर्वी पाहिले क्षिंवा एंकळही नाहा. »
अर्से देव, गंधर्व व किज्ञ 'वेस्मयवशातू बोलले २०. परस्परांचा उत्स ह ज्यांनी वाढविला
आहे अश्या त्या दाषान| उत्तम युद्ध केठें. दाश्षिणोततम टस महारगांत दक्षिण मार्गानें जाऊं
डाळ. २१, व बलवान् बलरामानें सव्य माग भरडा. पुढचे गुडघे संकुचित करूनते दोघे
सणपाडत देवांसमक्ष रणांत गददेनें भयंकर य॒ % करू ठागळे २२, हाते श्री खिल० हरि०
भावंष्य० हंसरडि ० हस-बेलळभद्रयुद्धाविषयी एकशे चावासावा अध्याय समाप्त झालढा॥१२४.॥
नैशपायन:- त्या रणांगणांत दुसऱ्या स्थानी 8 पक व सात्याके यांचा घोर संग्राम
चाढढा होता. ते दोघेही बलाढ्य, वीर व क्षत्रियांमध्यें विख्यात हातें १. त्या दोघां-
"चाह महायुद्धाविषयीं पुष्कळ अम $ले होते. ते पतत वृद्धांची सेवा करणारे होते. वीर
सात्यकाने दहा तीक्ष्ण बाणांनी वेदपारग 'डभकास उरावर व मस्तकावर वेध केला
तव्हा त्या बढाढ्याकडून वेध केला गेलेला झाजरयत्तम युद्धगर्वित डिंभक सात्यवः चर
पाच सहत्त बाण फेकता झाला. पण वष्णिवीरानें कवळ गजनेनेंच त्यांचा मध्येंच निघध
ढा २-४. इतक्यांत त्यानें सात बाण टाळून वेध केल्यामुळें [डेंभकास फारच क्रोध
आला. त्यानें पून: शेंकडों बाणांनी सात्यक्रीस उलट वेध केला ५. पण पराक्रमी यादव
सात्यकान त्याचे तें धनुण्यच ताहण अर्ध द्र वाणान तोडून टाकलें ६. पण वीर | डेंभकानें
छागळच दुसरे धनुष्य घेऊन तीक्ष्ण, भयंकर व षठपाण (दिलेल्या बाणाने सात्यक्ीस
पुनः वध कला ७. तेव्हां त्या बाणाने वद्ध झाळठला सात्याके रक्त ओकं लागला
असता वर्सतक्रतूंतील किंशुक वक्षाप्रमाणे आतशय शोभला ८. त्यानें पन: तें
इतर धनुष्य तोडलं. तेव्हां डिंभकानें तिसरे धनुष्य घेऊन सव क्षत्रियांच्या समक्ष ताक्ष्ण
हि.
३७७ सहर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशपुराणं । (. अष्याचः
र्यादर्वेश्वरस् ९ जघाःन निडितिर्बाणेः सर्वक्षत्रस्य पश््यतः । स धनुः पुनरत्युग्रं चि च्छेंद याधे
“सात्याकिः १० शारेण ताक्ष्णपुखेत डिंभकस्य दुरात्मतः । ततोइन्य बोजा दान त्तर त वि
त्तम: ११ धलुषा तेन राजेन्द्र सात्याकिं विव्यथे पुनः । एवं धनुष राजेन्द शतं पंच 'च पंच
चच १२ ठित्वा ननाद दोंनेयः सर्वक्षच्रस्य पर्यतः 1 १ नुषी तो क्य भट कना
'त्यकी १३ खड़ो प्रग्रह्म चात्यत्नी युद्धाय ससुपस्थितो । तो हि खड्डावेदा श्रेष्ठा वारी डिंभ-
'कसात्यकी १४ दोंःशासनिर्महाभाग सोसद्चिस्तथेव च । अभिमन्युश्व विक्तान्ती नकु-
'छश्व तथेव च १५ एते खड़ावेदा श्रेष्ठाः कीर्तिता यां सत्तमाः । एधेतां हे चपश्रे्ी
खड्डाभ्या चूपसत्तस १६ तावेतावसिन्य यद्ध कक्तवुर्यद्धलालस । नाता चद्ातासाचदध
ग्रविद्धं बाहुनि:सृतस १७ आकरं विष्करं भनित्रं निमयादममानुषस । संकोचितं 0).
'सव्यजाचु [वजाडु च १८ अहितं चक्तकं क्षिमं कसुंबं लंबनं धृतम् । सव्यब्राहुर्विनिर्वाहुः
'सर्व्येतरसथो ततरम् १९ त्रिबाहुस्तुंगभाहुश्व सव्योत्नतखदासि च । एष्टतः महरं वेव योधिकं
आथितं तथा २० हाते पकारावूद्ाचिंशचक्रतुः खडूवोधेनी । पुनः पुनः प्रहरन्तो न च श्रममपे-
यतुः -१ डुष्करस्थी महाराज युद्धाय कृतानेश्वयी । ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्व परम-
षंयः २२ दुुवुस्तो महाराज जये कुतपरिश्रमी । अहो वीर्यमहोधेर्यमनयोबांहुशालिनोः२३
पताबेव रणे शक्तो खड़े धनाषि पारशी । एकः शिष्यो भिरीदास्य दोणस्यान्यो हि धीमतः २४
अर्जून: सात्याकिश्वेव वासुदेवो जगत्पांतिः । घय एते महाराज प्रथिताः संगरे सदा २५
फेडंभक: शक्तिभृच्छवंत्रय एते महारथा: । प्रसिद्धाः सर्व एवेते वौर्यथेषु च बळेषु च २६
बाणान! -याद्वश्वरास प्रहार केलं ९, प्रण सात्यकॉन य छानंध्य पुन: त्या दरात्म्या डिंभ-
काच धनुष्य ताहष्ण शराच तांडल. त्या. उत्तम क्षत्रियाने सात्यकीस पन: सत्वर वेध केला |
हे सजद्रा, याप्रमाणे सवे क्षानेय पहात असतां शनेयानें त्या शत्रची एकशे दहा धनष्यें
ताडळ! व मोठा नाद कला. नंतर धनुष्यें सोडून व आते उग्र खड्ग घेऊन वीर डिंभक
त्र सात्याक युद्धास सज झाले. ते दोघे डिंभक व सात्याक वार खड्डावंत्त्याताल श्रेष्ठ
'हाते १०१-४. हे राजंद्रा, महाभाग दोःशासाने, तसाच समदतति, पराक्रमी आभेमन्य व
नकळ हं खडूगवर्त्यातालश्रेष्ठ वय डछाताल उत्तम वार हणन बणलेले आहत. 5 उत्तम
राजा, खड्याच्या यांगान ते दोघे फार वृद्धि पावळे १५,१६. ते दोबे य॒ डलाठसा वार
“सड्गाना आत, उद्भांत, आविद्ध, प्राविद्ध, बाहुनि:सृत १७, आकर, विष्कर, मित्र, निर्गी-
याद, अमानुष, सकाचित, कुलचित, सव्यजानु, विजान १८, आहित, चक्रक क्षिप्त, कसुंब
रूषन, छत, सव्यवाहु, विबाहु, सव्येतर, उत्तर १९, त्रिबाहु, तुरंगबाहु, सव्योन्मत, उदयास
स्त: पहर, याधिक, प्राथेत २०, असे बत्तीस प्रकार ते खड॒गयोद्धे करते झाले एकमे-
करावर पुन: पुन: प्रह्मर करीत असतांनाही त्रे श्रांत झाले नाहींत २ १. हे महाराज, पष्क-
"राच्या ताराव्रर असलंळे ते युद्धाविषयीं कृतनेश्वय करते झाले. त्यामळे हे महाराज, जया-
कारत! ज्यांना पारश्रम केले आहेत अशा त्या दोघांच] स्ताते गंधव [सह दूव, कसद्ध व
प्रम शख्रांन अक्वा करूं छागल. 'चाहवार॑ धय वाहवारा या दाघां बाहुशाठी
वाराच वायं २२.२३ *च रणास समथ आहत, हेंच खड्ग व धनष्य यात
थारगत आहत. यांताल एक शकराचा शिष्य व दसरा धामानू द्रांणाचा शिष्य
पाहू २४. अजंन. सात्याके व जगत्पात वासुदूंव हं तिघं ह, महवयजा, सदा. यद्धामध्य
कड) भविष्यपर्व । इष्ट
इति ते देवगन्धर्वा: सिद्धा यक्षा महोरगाः । दिवे स्थिता: सम बयुयुद्धरानलालत्ताः २७
| ५११५ ] इति श्रीम? खि० ह० भांवे० हंस० पचाविशत्याधिकशततमोडध्याय: ४१२५ ॥
आ
वशपायन उवाच ॥ वसुद्वाग्रसनी च वृद्धा युद्ध सुनिवतो । जराजारेतसवांगी पाळ.
तागाररारुहा ५ क्षानावज्ञानसंपक्षा राजमार्गाविश्यारदी । यय॒धाते महारंगे राक्षसेन दुरा--
त्मना २ शारेरनेकसाहस्रेरईयामासतू रणे । राक्षसंनं दुरात्मान [हेडिंबे पुर्षादकस ३ हिडिंवा,
राक्षसदस्तु भक्षयन्सवतो नरा । अतिएबद्धो दुछात्सा ठबबाहुमहाहनुः ४ लंबोद्रो विरू-
पक्ष: "उगकशा वळार्चनः । श्येननासो महारीतर ऊर्ध्वरोमा महाभुजः ५ पर्चताकारवर्ष्मा
च दावदद्र- शवानन: | लंबोदरी दर्घदन्तो जगद्धासपरस्तथा ६ उत्तुंगांसो महोरस्को"
दाोघंग्रीवी गजोपसः । भक्षथन्मांसांपेरकं पबळ्शाणतसंचयम् ७ गजान्नाभे: समाहत्य हये
रवाक्षपात्तम । रथाच्नथेः समाहत्य सादिनः सादिभिस्तथा ८ मतुष्यानस पुरो दृष्टवा
नास्यग्राज्ञ चकार सः | कांध्विद्धूत्वा महाराज वृष्णिपालान्समंततः ९ भक्षयामास सहसाः:
हिडन: उहषादक: । यान्पशयन्पुरतो रक्षस्ताक्षवान विरूपधक १० भक्षयन्नपरान्वृष्णीन्या--
दूवान्राक्षसश्वर! । ।चक्षप सहसा कावाद्धाडचवः पुरुषादक ११ अन्लकाळ काथा कसा
१५०५ क य ० व ता
अख्यात आहेतः २५. डिंभक, कार्तिकेय व शंकर हे. तिघे महारथ अझअहेतः हे सर्व वीर्थ वः
बल. यामध्य प्रासंद्ध आहेत २६. याप्रमाणें स्वर्गात स्थित असलेले व यद्ध पाहण्याची.
लाळसा करणार दव, गघव, सिद्ध, यक्ष व महोरग एकाचवेळी बोलं लागल. २७: डात श्रीम ० :
'स० हार० भावष्य० हस-डिभको० एकर्शे पंचविसावा अध्याय समाप्त झाला ॥ १२५ ॥::
वशपायन:--वसुड्व व उग्रसेन हे दाघे वृद्ध असून त्यांची अगे जरेनें जजरितः झालीं
हाता. अगावराळ व डाक््यावरीळ. केंस विकले होते. य॒ द्वाविषयो ते फारसे लाळसी
नव्हेत ६. ते दांघे शास्त्रायज्ञान व साक्षात्कार यांनी संपत्न होते तथथापे ते क्षत्रियांच्या
युद्धाख्य मागामध्य विशारद हाते. ते महारणांत त्या दराव्म्या राक्षपार्शी यद्ध करूं
गळ २. अनेक सहस्र शरांनीं त्यांनीं रणांत मनष्यभक्षक. ढरात्म्या राक्षभेद्र
हाडबाळा पाहळ २. परत तो हिडिंब राक्षसेंद्र, सर्वतः मनष्यांस. खात आतंशय वादि
क
पावला. त्या दुटाच बाहु लांब होते. हनुवटी मोठी होती ४. उद्र लांब होतें. नेत्र विद्गय
होते. कस व डाळंही पिंगट हाते. त्याचं नाक इयेन पक्ष्यासारखें होतें. तो आतिंदाथ भयंकर
होता. त्याचे रोम वर उचळळेळे होते. भुजा मोठ्या हांत्या ५: शरीर पर्वताकार
हात. त्यांच्या दाढा लांब होत्या. मुष्ष कोल्हीतारखें होतें. दांत लांब होते. त्यामळे तो
अगाळा' हसण्यामध्यच तत्पर झाला आहे, असें वाटळें द. त्याःवे खांदे उंच होते
उर. फार मोठा हाता. मान लांब होती. त्याळा गजाचीच उपमा होती. मांसाचे
गोळे खाण्मरा. व रक्तसंचय पिणारा तो ७ हे. नयोत्तमा. हत्तींच्या यागानें हत्तींस मारून
घाड्यांना घाड्यांस मारून, स्थांनीं रथांचा चूर उडवून व स्वारांच्या योगाने स्वारांस
गतप्राण करता झाळा ८. तो. मनुष्यांस पुढं पाहून नाकाच्या श्वासानेंच आपल्या पांटांत
आढून धत असे. हे महाराज, कित्येक वृष्गिपालांस समंतत: घरून पुरुषभक्षक ॥हाडिव
अकस्मात् भक्षण करता. झळा. विरूप धारण करणाऱ्या त्याने ज्यांना ज्यांना समोर
पाहूल त्यांना त्यांना मारळ ९,१०. तो राक्षसेश्वर दुसऱ्या वष्णि-राक्षसांस खात कित्य-
कांस अकस्मात् फेकून देता झाला ११. हे राजा, अंतकाळीं क्रुद्ध झालेला रुद्र सर्व
४५0४७७१ एत ७00७0७
३७२ सहपषिंव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदाणराणं ।. [ अध्याचः
रुंद: थाणभूतो चूप । क्षणेनेकेन सर्वास्तान्भक्षपामास राक्षतः १२ केचिक्धीता दिशः प्रापु-
दृष्णवा वायशषालन: । काचत्तु भक्षितास्तेत रक्षसा वृष्णपुंगवाः १३ कुंभकर्णी यथा
राजन्भक्षपासास वानराज् । निःदशषं दष्णिसन्यं त चकार पुरुषादकः १४ निश्वेष्ट वाष्ण-
सन्य ठु [स्थत ; वभपटे यथा । एतास्मचन्तः कडी इउद्धो चादवपुंगवी । धनर्गह्यमहाधोरं
राक्षसस्य पुरात्यला १५ यथ! कुद्धस्य सिंहल्य मुनी वद्धतमाविव । ब्यादायास्यं महाराज
ता वद्धावन्यवावत १६चसखादषानिख्याक्ष:पातालतलसज्षिभः।ततो रथःपर्यंधावत्खादून्खाद-
म्कळवरमब ३७ पूरयासासतुव)री शरेययुवृषा तूप । हि्डिबस्य महाघोरं व्याद्तास्यामिवान्त-
कस ८८ सवा स्तासवारयासास देवशत्रार्बिर्पिधक ।) धावातिस्म ततो रक्षी व्यादितास्यं भया-
नकम ५९ तयागुहात्वा घनुषी बभंज यांधि सखरर । बाहू प्रसार्य दुळात्मा राक्षसो विकृ-
तानन: ९०८ वसुदेव समहापालठं राजायं वद्धतेबिनस । गृही राक्षसश्रेष्ठी यतते नृप
संसादे २९ हिडिंब उवाच ॥ एव वां भक्षाधिष्यासि वसुदेव नराधम । उग्रसेन किमरथे त्व
तष्ठस मत्पुरागसः २२ आगच्छ प्रविशास्यं मे ग्रासभूती यवां सस । विविना निर्मितो
वृद्धा बसुदवा हरे: पिता १३६ वुसक्षितः श्रसातंश्रव यद्धे त्वारिताविकमः । मन्मखाक्षेव
गस्छता प्रादेशता त्वरान्विती २४ युवयोः शोणितं पीत्वा तूर्पि यास्यांमे निर्वतः
खादास च पुनमासं वृद्धयीयुंवयो: सुखर् २५ इति बुवंस्तथा रक्षो व्यादितास्यं महाहन ।
ण्य द द यी यय पका क
ण्याचा तत्काळ जसा संहार करतो त्याप्रमाणे तो राक्षस सर्वांना एका क्षणांत मारून
टाकता झाला १२. तेव्हां कित्येक म्यालेळे वीर्यश्ञाली वष्णिवीर भयभीत हांऊन दरा-
दिशांकडे पळन जाऊं लागले. कित्येक व| व्णश्मठास त्या राक्षसार्न खाट १३. हें राजा
साभ कुथकण!न ज्याप्रमाणे वानरांस भक्षण केळं त्याप्रमाणे पुरुषभक्षक राक्षपानं वर्षिणि-
सन्य [न:शष करून सांडलं १४. चित्रपटांतील सेन्याप्रपाणें वष्णिसेन्य निश्चि् हाऊन
साहे, इतक्यात ते दोघ वृद्ध वादवश्रेष्ठ आतेशय रागावले. करड सहांपु॑॑ दान आतंवद्ध
हरण जस उभे रहातात त्याप्रमाणे ते दोघे महाबोर धनष्य घेऊन त्या राक्षसाच्या पट
राहिल. तेर पहाराज, पाताढतडासारला तो काळाकड्ट विरूपाक्ष तोंड पसरून त्यांना
साण्याच्या इच्छन त्यांच्या अंगावर घांवळा. तो कळेवरांस खात सात त्यांच्या रथावर वाळन.
आला १५-१७. तेव्हां ज्याने आपलं यमासारख तोंड उघडले आहे. अक्ा हिंडिंबाच्या
पसरल्या महा वार ताडांतत्या वर यदुवरांनीं बाग मारले व ते भरून सांडलं १८; पण वरूप
धारण करणाऱ्या त्या दूवशजनं त्या सर्वोचें निवारण केले. तो भयानक ताड. पसरूना
त्याच्याकडच बावत चालला १९, त्यानें त्या दोघांचींही धनष्ये । हसाकावन घेऊन
य॒द्धांत सत्वर तोडून टाकलां. नंतर ज्याचें तोंड विक्काळ अ [ह असां. तो दरात्मा राक्षस
दान्हा, हात. पसरून य॒द्धांत वसुदेव व वृद्धांची सेवा करणारा राजा उग्नसंन. यांस धर-
ण्याचा मयत्न करू लागला २०,२१. हिडिंबः-हा मी आतां त्मा दांधांना खाऊन ठाकर्ता
हे नराधम वतुदवा, व हे उग्रसेना, तं माझ्यापुढे येऊन उभा कशाला. राहिला आहेस २२. .
सेर आता य, माझ्या तोंडांत शिर. तुझी दोघे माझे ग्रास झालां. आहां. विधानें वद्ध
वसुदवाला हरांचा [पता निमाण केळ आहे २२. य छामध्ये त्वारत विकम करणारा मी.
त्त. व त्रमात झाला आहे. आतां माझ्या तोंडांतन तद्वी [नंसटन जाऊ शकणार
चाहा. यास्तव मांठ्या तरनं आंत प्रवेश करा २४. तझ्मां दाघाच रक्त [पऊन मी तप्त
क. अज
१२६ 1. भविष्यपर्व | . २७४
धावात स्म॒ तदा क्षिपं हिंडिंबो राक्षसेश्वरः २६ बसुदेवोभ्रसेनो च भती विप्रेक्ष्ष सर्वतः ।
दशाभ्यमजता राजान्न:ःशखो वृष्णिपुंगवी २७ एतास्मतन्वरे इध्चवा बलभ प्रतापवाच ।
च्ल्वा च ता तथाअूती दसुदेवाग्रसेनको २८ वासुदेवे समारिश्य हेस यध्यस्तॅमी श्वरस् ।
1नगत्य चान्दर तस्य राक्षसस्य दुरात्मन: २९ मा कुथा: साहसं रक्षो संचेती राजसत्तमौ ।
ध्यताडा€्म युध्यता रक्षा सया शत्रा्रिघांसता ३० अहभेव हनिष्ये त्वा का चें तव
साापका इतत बुवाणे हालनं तो विसृज्य महारणे ३* महानयसतो दष्टो भक्षयाम्येगम-
अत । कदाय तवेवहूक बलभदसुपादवत् ३२ विसूज्य सहार चापं राक्षसस्य पुरः स्थित:
डाल मय्रहय बळ्वान्स्फाट्यन्याहुसत्तमब् ३३ हिडिंबस्वथ दुठात्मा माडे कुऱ्वा भयानकाम ।
जघानवक्षा रामल्य ढ्यादुतास्य इबांतकः ३४ कुद्धोश बळभवस्तु झुधिना तेन ताडित: ।
जेघान डाटना तन राक्षसेशमनिन्दितः ३५ सुटियुद्ध तमभवक्नरराक्षसवीरयो: । युद्धन्यतो-
अउच्धरमडय नरराक्षसांसिहयो: ३६ तयोखरचटाशाब्द:प्रादुरासाळयानक; । अथ राक्षसरा-
जस्ट डायना राममाहवे ३७ जघान वक्षोंदेशे तु वजेगेव पुरंदरः । अथ रामो बली साक्षा-
गाट संवत्य यन्नत: > हिडिंबं ताडयामास वक्षस्यमराविद्विषस । तलाभ्यासथ रामस्त वक्रे
हेत्वा स राक्षतख् ३. आहतस्तलघातेन हिडिंडो राक्षपेश्वरः । जानुभ्यामपतळमो गतासुर्वी-
रराक्षश: ४० तत उत्थात्त्य रामस्तु दोर्भ्या शांशह्य राक्षक'स् । आदाय बाहवेगेन भामयित्वा पदा-
2-०“
५५0५४0 000 कका,
7000000000 णन ला तल क कटकट
हाश्न. घुसा हाइईन. तुझां वृद्धांचे मांस मी मोठ्या सुखानें खाईन. असें बोलणारा तो
माठ्या हनुवट!चा राक्षसेश्वर हिडिंब तोंड पसरून सत्वर धावं लागला २६. तेव्हां त्याला
पाहून भयभात झालेले ते दोघे वसुदेव-उग्नक्षेन चारी दिशांकडे पळत जाऊं लागले. हे
राजन्, त्या दोघां वृष्णिपुंगवांनीं हातांतलीं शखत्रेही टाकली २७, इतक्यांत प्रतापवान
बळरामान ह पाहिल. वसुदेव व उग्रसेन पळायनपरायण झाले आहेत असे पाहून आणि यद्ध:
करणाऱ्या इश्वर हंसाला वासुदेवाच्या स्वाधीन करून, तेथून निघन तो वीर दर त्म्या राक्ष-
साच्या मागामध्य आडवा आला २८,२९, आणि हणाला, “ साहस करूं नको अरे राक्षसा
या दावा उत्तम राजांना सोड. हा मी तुझ्या समोर उभा आहें. शत्रंस मारणाऱ्या माझ्याशी
उद कर ३०. माच तुला मारीन. तुझी एवढी भीति कसली ? » असे बोलणाऱ्या:
नळरामाच्याच अगावर तो राक्षस त्यांना सोडून परतला ३१. “ हा मोठा दष्ट आहे. मी
अगादर याढाच खाता. » असं बोलून व पूर्वीप्रमाणे तोंड उघडन तो बळरामातर घांवळा ३२
तव्हा शरासह धनुष्य सांडून बलाढ्य बलराम राक्षसापुढें मठ वळन दुड ठांकीत उभा.
साहेळा ३३. दु्टात्मा. हिडिंबही भयानक मठ वळन तोंड पसरठेल्या अंतकाप्रमाणे
रामाच्या उरावर प्रहार करता झाला ३४. तेव्हां त्या मृष्टीने ताडित झाठेला राम आतिशय
रागावला व त्या आनोदेत वीराने आपल्या मृष्टीने राक्षसेश्शास मारे २३५. त्यानंतर त्या
दाव नर--राक्षसवारांचं मुशयिद्ध सुरू झालें. युद्ध-रंगममीमध्यें लढणाऱ्या त्या नर-राक्ष-
सासहाच्या अंगापासून भयानक चटचटा शब्द निघाला इंद्र जसा वजनाचा प्रहार
_ कैरता त्याप्रमाण राक्षसाने रामाच्या उरावर हढ प्रहार केला रामानही संग्रामांत घट्ट
मूठ मटून त्या देवशरु राक्षपाच्या उरावर ठोसा लगावला. नंतर पन बलरामार्ने दोन्ही.
__ तळहातांच्या थपडा राक्षताच्या ताडावर मारून. त्याठा जजर कळ १६-३९. रामान
. सतेलहातान मारळ असतां राक्षसश्वर हाडेब गडे टेकन गतप्राण झाल्याप्रमांणच भमावर
ड्फ्छ महपपिब्यासप्रणीतं श्रीहरिवंदापराणं । [ अज्वायई
तपदस 83 व्यावध्यत्साचर रामा दर्गायन्नात्मनो बळर । उत्क्षिप्य राक्षपोन्दर तं दांबलाकस्यप-
इयत:४२ गव्यूतिसाच ।चक्षप ततो देशाद्धलायधः। गतास् राक्षसश्रेष्ठस्ततो देशात्रिराक्रमतू ४३
य काचडाश्भसास्तत्र हतशोषा महारण | बलभद्राततो भीता जग्मश्वेवं दिशी दरा ४४ अथां-
शुमाळा भगवारन्ट्नंशाः संहृत्य तेजांसि सहस्रराशे्मः । अस्लं यया चक्षुरापे परजानामी-
षत्तसश्र्वाप समाविवदा ४५ तल्मिन्मविद्ठ पथ ससहतोयं प्रजापती विश्वसुखे जगडूरो ।.
नक्षञन [थः ससुपाजगाम सन्ध्यातसांपे ब्यनशसम्रनपासस ४६ प्रभातकाळे तप सत्तमो रणे
मावधथन [कन्नरगातनादंते । इति जवन्तो नपसत्तमास्तदा व्यपारमंस्तवभ रणोंत्सवे नव ४७
१ ५१६२ ] हाते श्रीमर खि० हारि० भावि> हंसडिंभ० इिडिंबपराभवो नाम. पार्डिंशत्याधि-
कडाततमाध्याय: ॥ ११६ ॥
वशपायन उवाच ॥ उभा तो हसाडभका रावावेव महागिरिस ।॥ जग्मतः साहेती राजन
गावभधनम्था नृप १ अथ प्रभाते विमले खर्ये चाम्युद्िते साते | गोवर्धने जगामाझु केशवः.
कारासझछदन: २ शेनर्या बलभदश्व यादवाः सारणादय: । गंधवेरप्सरोंमिओ्व नादितं बहुधा
गिरड ३ ज'मतुः साहिती राजन गोवर्धनमथो गिरिझ् । गोंधनेरथ सेन्येश्व नादितं बहुधा
एगारझ. ८ तस्यात्तरं नृशश्रष्ट पाश संप्राप्य यादवाः । निकषा यमुनां राजंस्तता युद्धम-
वतत ५ वव्याच हसा डभका वसुद्वश्व सप्ताभिः। सारण: पेचाविदत्या द्शाभिः कंक एव च ६.
"॥४४"णाफएशशशण0णण0000000000000000000000000000?१णाण0ण00000णणपनननूनवूलननूळूूळूूूेूनननून.ूूळूळूूळूुववववळळषळ%...
पडळाः ४०. पण त्या यादववीरानं त्याला तेथून उचळून व दोन्ही हातांनी धरून बाह-
वगानं तथल्या तथच फार वेळ फिरवून, सव लोकांस आपले बळ दाखवीत सालीं हाप-
टल. सव लाक पहात असतांना त्यानं त्या राक्षसाला पुनः वर उडवन ४१,४२. तेथन दोन
कस दूर फक. तेव्हां बर्याच वेळाने शुद्धीवर येऊन तो राक्षपत्रेष्ठ तेथून. निवाला ४३
त्या महारणामध्य जे कांही राक्षस मारून साहिल हाते ते बलरामास मिऊन. तेथन दक्षादि-
शाकड पळून मळ ४४. इतक्यांत भगवान् सहस्राकेरण अंजुमाली दिनेश आपल्या
तेजाचा उपसहार करून अस्त पावला. तो प्रजांचा नेत्र डोळ्याआड जातांच थोडासा'
अधकार पसरला ४५. हे उत्तम राजा, तो विश्वमुख, जगडुरु, प्रजापाते. समद्रजलामध्ये
प्रावे्ट झाला असतां नक्षवनाथ ( चंद्र ) उगवला व संध्यासंबंधीं अंधकारही नाहींसा
शाळा ४६. हे साजा, दसऱ्या दिवशीं सकाळीं किन्नरांच्या गानानें नादित झालेल्या गोव-
घनावर सग्माम करण चांगल, अर्स ह्मणणारे उत्तम राजे तेथील. रणोत्सव सोडन गोवर्ध-
नाकड वगान नघाठे ४७. इोते श्रांमहा० सि. हरि० भविष्य० हंसि ०. हिडिभपराभव-
नामक एकर साव्वसावा अध्याय समाप्त झाला ॥ १२६. ।॥
वरऱपायन:--- है राजा जनमेजया, ते दोघे. हंस-डिंमक, मिळन रातोरात गोवर्धन
महापवतावर गळ १. नंतर दुसऱ्या दिवशीं सकाळीं चांगठे उजाडन सूर्य उदय झाला
असता काशिनाशक कशव सत्वर गोवधन पवतावर गेला २. शेनेय बलभद्र व. रारणाद
यादव, गधव व अप्सरा यांना बहुत प्रकार नादित केलेल्या पर्वतावर गेले ३. गोधन व
सन्य याना नांदत करून सोडलल्या पववतावर ते सर्व मिळन गेले ४. हे राजा. त्या
पवताच्या उत्तर बाजूस प्राप्त हाऊन यादव तळ. देऊन राहिले. नंतर हे राजन् , यमनेच्याः
सम्ाप युद्ध चालल ५. हेस व [डभक यांस वसुदेवानें सात. बाणांनीं, सारणानें पंचवीस
वाययाना, ककान दहा बाणांना वेथ कळ ६. उलट हंस. ब डिंभक यांनीं यादवांस समतत:
१२७ ] 'भाविष्यप्वे 1 ३७५
हंसेन डिंभकेदाथ यादवेश्र्व समंततः । उग्रसेनखरिसप्तत्या होराणां नत्तपर्वोणासम ७
_ 'विराटख्रिंशता राजन्सात्याकिश्वापि सप्तभिः । अशीत्या विप्रथू राजच्षद्धवो दशभिः शारेः
प्रुस्वाख्रिंशाता राजन्सांबशवापे च सप्तमिः । अनाधृटिस्त्वेकष्टऱ्या शरणां नतपर्थणास् ९
एव ते साहेता राजंश्रकुर्युद्धसदीनवत् १ अत्यद्धुते महाघोरं यादवाः सर्वे एव हि १० चक्क-
स्ताथ्यां सहायुद्धं वरसुदेवस्य पश््यतः । सर्वानापे महाराज यादवान्वलदर्पितात १२ ताबुभौ
हंसाडेंभको नुपांस्तान्यत्याविध्यतास् । प्रत्येक दशाभिबिध्वा घाणेनिडातकोमळेः १२ ज्च-
तुश्व शरेस्तीकष्णेरत्यथ यादवेश्वराच् । ब्यथिताः सर्व एवेते बसन्तः शोणितं बहु १३ माधवे
किंशुका राजन्पुष्पिता इव ते बस: । भीताश्व यादवा राजन्पलळायनपरायणाः १४ एतास्म-
“क्नन्तरे राजन्वसुदेवात्मजी बूँ्प । वासुदेवो हली युद्धे प्रमुखे धन्विनी तयोः १५ 'चक्ततुर्य-
द्धमतुलं स्कन्द्शक्राविवांबरे । तयोरेथ सगन्धर्वाः सिद्धा यक्ष।महर्षयः १६ विमामस्थाश्व
दहझुयुंद्धं देवासुरोपमस् । ततः पादुरभूतां तौ दूनी अतेश्वरो लप १७ शूलिना प्रेषिती य॒द्धे
रक्षार्थ बलिनोस्तयोः । हंतो$थ वासुदेवश्व युद्धं चक्रतुरीश्वरी १८ रामश्व डिंभकश्वेव
संयुक्ती युद्धकांक्षया । विक्रान्ताः सर्व एवेते ह्ये शख्रे तथा बळे १९ शेखान्दध्मः एथक-
हाई स्वे स्वे सर्वे रथे [स्थिता; । अथ कुष्णो हृषीकेशः पांचजन्य महारवस २० दध्मी
पद्मपलाझाक्षः सर्वान्दिस्मापयाश्निव । अथ भूतो महाघोरो लंबोदरशरीरिणी २३५ वु्ठवतुर्म-
तसेच बेध केले, उग्रसेनानें ज्याची पर्वे नमविलीं आहेत अशा ञ्याहात्तर बाणांनी त्यास
वेध केला ७. राजन्, विराटानें तीस बाणांनी, सात्यकीनें सात बाणांनी, रिपथनें ऐशी
बाणांनी व उद्धवानें दहा जञरांनीं वेध केळे ८. राजन. प्रज्ञान तीस बाणांनी
सांबानॅ सात बाणांनी, व अनाघधट्टीनें ज्याची पेर॑ नमविठीं आहेत अज्ञा एक-
स्ट बाणांनी शत्रूंस वेध केळे ९. हे राजा, याप्रमाणे ते सर्व परस्परांशी भिडून
अदानासारखे युद्ध करूं लागले. ते सवे यादव अत्यद्धत व महाघोर संग्राम करते
झाळे १०. वासुदुंवासमक्ष ते त्या दोघांशी झुंजत होते. हे महाराजा, त्या सर्वही
ळदापित यादवांस हुंस्डिंभकांनीं प्रतिप्रहार केले. आपल्यावर बाण टाकणाऱ्या सर्वोस
त्यांनीं दृहा तीक्ष्ण बाणांनी वेध केळे ११,१२. तीक्ष्ण शरांनीं त्यांनीं यादवांस अत्यर्थ पीडलें.
त्यामुळें ते सर्व आतिशय व्यथित झाले. पुष्कळ रक्त ओकूं लागले (३. हे राजन्, वसंत
कतुंतील फुललेल्या करिंशुकांप्रमाणे ते शोभमळे. हे परथ्वीपते, भ्यालेले यादव पलायन करूं
लागले १४. पण हे राजन्, इतक्यांत वसुदेवांचे बलाढ्य पत्र वासुदेव व हली धनष्यें
घेऊन युद्धामध्यं त्या दोघांच्या सन्मृख झाले १५. स्वरगातील स्कंदू ब इंद्र यांप्रमाण
त्यांनी अतुळ युद्ध केलें. त्या दोघांचेंच युद्ध विमानामध्ये बसलेल्या-गंधर्वोसह देव,
सिद्ध, यक्ष, महर्षि, इत्याद्िकांनीं पाहिलें. कारण ते देवासुरांच्या य॒द्धासारखें होतें. हे
राजा, त्यानंतर दोघे भूत महेश्व(दूत त्यांच्यापुढे प्रकट झाले १६.१७. शंकराने यद्धामध्यें
त्या दोघां बलाढ्यांच्या रक्षणाकारेतां त्या दोघां गणांना पाठाविलें होते. हंस ब वासदेव
हे दोघे इश्वर युद्ध करूं लागळे १८. राम व डिंभक हे दोघे युद्धाच्या आकाक्षेनें परस्प-
राशीं भिडले. ते सर्वही शस्त्र, असर तसेंच बळ यांमध्यें विक्रान्त होते १९. आपापल्या
रथावर स्थित असलेल्या त्या सर्वानी भिक्च भिन्न नादांनीं श्लंख वाजविले. हृषीकेश
__ कृष्णाने ज्याचा रव फार मोठा आहे अशा पांचजन्य शुंखास वाजविठें २०. त्या कमल-
' ४७६ सहर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहर्विशपराणं । [ अध्याय:
हाराज शूळसादाय केडावस् । झूलेन पोथयांचकतू राजत यादवश्वरर् २८ तार्भ्वा समा-
हता वष्णुरंवगन्धवसानधां । इपात्स्मताधरां देवः ।कावदत्पुत्म सत्वरस ९३ रथाडाथ-
चरश्रेष्ठस्ती प्रशाह्म जनाईनः: । भ्रासायित्वा शातखणमळातमिद कशवः २४ केलास च ससु-
इहश्य प्रचिक्षेप ततो हार: । ता उपेत्य गिरे; दांग केलासस्य महासते २५ दृष्ट्वा तत्कस
देवस्य विस्सयं जग्मतुः परज । हेसश्व दृष्टवा तत्कर्म रोधतास्रायतेक्षणः २६ उवाच वचनं
हंस: झाण्वतां त्रिंदिबीकतास् । 'किम्थे राजखूयस्थ विघं च रासे केशव २४० बह्मदत्तो मही
पाळी यष्ठा तस्य महाकतोः । करं दिश यथायोगं यादि प्राणाय हि रक्षासे २८ अथवा त्वं
क्षण तिष्ठ ततो ज्ञात्वा पर बहु । ददात त्वं नन्दपुज ततो यष्टा स से गुरुः २५ इंश्वरो5हं
सदा राज्ञा देवाना.मेव छशूलभत् । एष ते दी्यमतुलं नाशयिष्यासि संयुगे ३० इत्युक्त्वा'
सशरं चापं शाळतालोपसं नृप । आळृष्य च यथामाणं नाराचेन च केशवस ४१ कलाटे
चिक्षिपे हतो लळास इत्र सो:भडइतू 1 उवाच सात्याकि कृष्णो रथं व्राहुय मे प्रभो ३२
दारुकं एष्टवाहं तं कृत्वा केदावईश्वरः । अथ तेन समादिष्ठः सात्याकिवाहयत्रथस ६३
मंडळानि बहून्याजो दर्शायासास सत्वरद् । अथ विद्धो छढं तेन शरेण हारेरीश्वरः ३४
आथ्रेयसच्च संयोज्य झरे करमश्विदव्यय: । उवाच हंसं राजेन्वतात्यकिं प्रेरयब्रणे ३५
अनेन त्वां दहे पाप यादे शक्तो$इसि वारय । अलं ते बहूबद्धेन क्षत्रियोडॉसे सदा होठ ३६
नयनानें सर्वास जणुं काय विस्मित करीतच तो वाजविला. नंतर ज्य़ांचें उद्र ब शरी-
रही लांब आहे अते ते दोबे अतिघोर भूत, हे महाराज, शूळ घेऊन केशवावर धांवले. हे
राजन, त्यांनीं छूळानें यादवेश्वगास प्रहार केळे २१,२२. तेव्हां देव-गंधर्वासमक्ष त्यांच्याकडून
मारला! गेळेळा विष्णु थोडेतें स्मित करून व सत्वर किंचित् उडी मारून रथांतूनच त्या दोघांना
धरता झाला. नंतर त्या राथेश्रे्ठ जनादनानें त्यांना एकाद्या कोलिताप्रमाणें शेभरवेळां गरगर
फिरवून केळासाकडे फेऊन दिलें. तेव्हां हे महामते, केळासाच्या शैखरावर येऊन पोंच-
लेल्या त्या दोघां भूतांना त्या देवार्चे हे अद्धत कम पाहून आतिशय विस्मय वाटला
पण त॑ त्याच कमं पाहून हंसाला आतिशय रोष आला. त्याचे गरगरीत डोळे ठाल झाले.
ततो देव ऐकत असतांना हरीला ह्मणाळा, ' केशवा, राजसूयाला विघ कां करतोप ? २३-२७
जह्मदृत्त राजा त्या महाक्रतूचा यष्टा ( कता ) आहे. यास्तव प्राण वांचावे अशी इच्छा
असल्यास यांग्य कर दू २८. अथवा यक्धामध्ये क्षणभर असाच स्थिर रहा. हणजे बलाबल
जाणून, हे नंद्पुर!, तू मग पुष्कळ धन देशील आणि त्यानंतर माझा तो धिता यज्ञ कील २९
देवांचा जसा झूलधारा इश्वर तसा मी राजांचा इश्वर आहे. हा मी तझ संग्रामांतील
अतुल वाय नाहींस करता ! अस बोलुन हे राजा, ताळ व सालवक्षाप्रमाणे उंच
चनुष्य सवे शक्तान आकषण करून हंसानं केझवावर नाराच बाण सोडला. ललाटावर
यऊन रुतला ता. बाण त्या दुूवाच्पा अल्कारासारखा झाला. तेव्हां कष्ण सात्यक्रांस
झणाला, ' प्रभा, माझा रथ तूं हाक ? नंतर दारुकाला त्यानें रथाचा पष्ठरक्षक केलें
कंशवाचा आज्ञा हातांच सात्याक रथ चालवूं लागला ३१-२३. त्यानें संग्रामांत पष्कळ
मडळ धतला. इतक्यांत हुसाच्या शराने ज्याला हढ वेध केला आहे असा ईश्वर हरि
अव्यय एका बाणावर आझ्नेय अस योजून व सात्यकीस.रणांत प्रेरणा करून हंसा
हणाला, ३४,२३५, ' अरे पापा, यानें मी तुला जाळतो. जर समर्थ असलास तर याचें
१२७] भांविष्यपर्व | ः ३७७
मन%त्करासेच्छेस्व वरोयाय पराकसस् 1 यतयो बौधिता हंस पुष्करे संस्थिता त्वया ३७
शास्ता त्व खलु विप्राणां स्थिते माये नराधस । स्थिते साय जगन्नाथ इत्वा क्षेवियकण्टकानू इट
शास्तास्म्यथो5सर्ता ढोके दुष्टानां बहा नाहुबास् । शापेन यतिझुख्यानां हत एव नृपाधम३९
रत्यच त्वा निवेद्याय रक्षिता नाह्मणानहरू हात बुवस्तदर्ख तु समोच यांधे केडावः ४०
तदख वारुणेनाथ हेको७पि प्रत्यबेघयत । ब[यन्यसथगाधिदो सुसोच यघि इसके १? तद
वारयानास माहेदेण नुपोत्तमः । अथ माहेश्वर कृष्णा ससाचात्यत्रमाहवे ४२ रोदेण तत्ततो
हेसा वारवासास तत्ह्मणातू । गांध राक्षसं चेव पशाचमधथ केरवः ४३ ञह्माखमथ कोबे-
रमासुर यास्यसेव च । चत्वार्येतांन हेसस्त ममो च साध सत्वरस ४४ वारणाथं तदरखाणां
चहुर्णी माधवस्य ह । असं बह्मशिरो घोरसखं राद्वना “कस ४५० मुमोच हेसमुद्दिश्य
'देवद्धेबो जनार्दन: । अख तष्णावसादाय शारे साळाहेते हॉरेः ४६ योजयामास तद्धंस सहा-
घारपराकमरू । अथ भीतो समहारोदमसख हसवा नृपाततसः ४७ इसोडाप तेन राजन्द वार-
यामास द शरम । यभुनाप उपस्पृश्य देवदेवो जनार्दन: ४८ असतं देष्णवसादाय झरे साजे-
हित हार: | याजयासास भूतात्मा भूतमावनभावव: १९ येन देवा रणे हत्वा राज्यमापुः
डरासुराच् । तदखं योजयामास वधार्थे तस्य भूश््ते ५० [ ५२१२ ] इति श्रीम> खि०
झार० भावे० हंसडिंभ० हंसकशवयुद्धे सप्तावशत्याधेकराततमो.5ध्याय: ॥ ५१७ ॥
पटा
'नवारण कर. तुझे पुष्कळ असंबद्ध भाषण पुरे झालें. अरे शठा, तं सर्दा क्षत्रिय आहेस
माझ्यापासून जर तुळा कराची इच्छा करावयाची असेल तर आतां मळा पराक्रम
दालाव. अर हसा, पुष्करावर राहणाऱ्या यतींना तूं पुष्कळ पीडलेस ३७. पण अरे
चराधमा, मा. स्थत असतांन तू जाह्णांना असें शयसन करणार कराय ? मी सर्व क्षत्रिय -
कटकास मारून जगाचा नाथ होऊन राहिळां आहे. इ८. या लोकांतील असाधंचा मी
शास्ता आहे. दुष्ट व बह्महषट्या ढोकांच मी संह्यर करीत असतो. अरे नराधमा. तं मख्य
'यतांच्या शादान अगांद्रच मेळा आहेस ३९. आज तुठा मृत्यूच्या हवालीं करून मी
ञाहझणाच रक्षण करीन. असे बोलून केशवानं युद्धांत त॑ असर सोडलें ४०. पण हंसाने .
'वारुणाखान त्या अस्लाचा प्रतिषेध केला. तेव्हां गोविंदाने यद्धामध्ये हेसावर वायव्य
अस्त्र सांडले ४१. नपोत्तमानें माहंद्रास्रानें त्याचें निवारण केलें. नंतर कृष्णाने रणांगणांत
अत्युग्न माहेश्वर अन्न सोडलं ४२. पण हंसानें तत्काल रोद्राखानें त्याचें निवारण केलें
केशव गांधव, राक्षस पंक्याच व ब्राह्म असन सोडता झाला. हंसानेंही यद्धांत आसर व
म्य अस्रांचा सत्वर उपयोग करून माधवाच्या चारी अख्रांचें निवारण केलें. नंतर देवा-
पधेदव जनादूनाचं हतास उद्देशून शजुविनाशक नहज्ञिर नांवाचें घोर अस सोडलें. जवळ
असलेल्या शरावर वेष्णव अस्त्राची योजना करून त्यानें तें सहा धोर पराक्रमी असन हसावर
सोडले. त्रे तेव्हां मह्या भ्येकर अस पाहून नृपोतम भ्याला ४३२ ४७ हे'राजेंद्रा. हेसानेंही त्याच
अस्राने त्यांचं [निवारण केलं. पण दूवदेव जनादुनानें यमुनेच्या जलानें आचमन करून व
'वेष्णव अस्त्र घेऊन त्या हारेसंज्ञक भूतात्म्या भृतकारणाच्या कारणानें जवळच्या एका शरावर
'योजलें. ४८ ज्या अस््राच्या योगानें देव परवी असुरोंत रणांत मारून राज्य मिळविते
झाले, तेंच असर हे भूपते, हरीनं हंसाच्या वघाकरितां योजले ५०. इति श्री खि० हरि०
भावे० हसॉडे० हसकशव युद्धाविषयीं एकशे सत्ताबेसाबा अध्याय्र समाप्त झाला. ॥१२७.॥
क्ट
ऱ्ड्ण्ट सहयिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिवेशपुराणं । . अध्याय
वैशंपायन उवाच ॥ अथ भौतो महारोद्रमखं दृघ्टा तपोसतम । हंसखो राजा महाराज
विश्वे इव संबभी १ उत्ुत्य स रथात्तस्मायडनासभ्यधावत । यत्र कृष्णो हृषीकेश
कालियाहि ममद ह > महाहुद म्हारँद्रे थावत्पातालसोस्थतस । तावहीथ महानीळं
कालांजननिमं हि यत् - तस्सं ऱ्हदे महाघोरे पपाताथ स हंसकः ' हंसे पतात तास्मस्तु
महाड रावो बभूव ह ४ भिरीणां पात्यमानानां ससुत्र इव वज्रिणा । रथादुत्टुत्य छष्णीा 5पे
तस्योपरि पपात ह ३ देवदेदो जगक्षाथो जगादवेस्सापयाक्षिव । प्राहरत्तं सहाबाहुः पादान्या-
मथ केझायः ६ पादक्षेपे नृयस्सस्मालव्ध्या हंसो नुपोसतम । मसार च यपश्रेष्ठ केचिदेवं बदन्ति
[हि ७ अन्ये पातालमायातो भाक्षितः पत्नगाराते । अद्यापि नेव राजेड ष्ट इत्युसुशुथम ट
यथापूर्वे जगज्ञाथो रथं ससुपञञग्सिवाच । हते तास्नन्महाराज धर्सडत्ञो युधिष्ठिर: ९ अक-
रोडाजसयं च तव पूर्दपितासहः । यादे जीबेदसो हंसः को नमस्याति तं कठय १० सच
सर्यासखरावानित्यं सुठालब्धदरः प्रभो । क्षणादेव महाराज वार्तेये गामगाहत ११ हतो हंसो
हतो इंततः छप्णेन रिएुमर्दिना । जदुर्गन्थवपतयो दुेवछॉके दिवानिशम् १२ कृष्णेन लोक-
नाथेन विष्युना प्रभविष्युना । यडुनार्या ऱ्हदे घोरे हंसो निहत इत्यापे १९ [५२२५ ] इति
शीम० खि हारे भावे" हंसडिंभ० हुंसवधो नामाष्टाविदात्याधिकरातलमो5ध्याय: ॥१९८॥
देशंपायन उवाच ॥ अुत्वा निहतमत्युग्रे भ्रातरं वीर्यशशालिनभू ! बलदेवं परित्यज्य युध्य-
'मानं महारण 9 डिंभको दौर्यसंप्नो सतथ्नामनुजारिसमबाचन । तसन्वधावद्देगन बलभद्रो-
वेशंपायन:--हे नुपोत्तमा, हे महाराजा, हंस राजा ते महा घोर असर पाहून भ्याला
च निश्वेष्टसा झाला १. तो आपल्या रथांतून उडी टाकून जिच्यामध्ये हृषीकेश कुष्णानें
कालीय सर्पाचें मर्दन केलें होतें त्या यमुनेकडे धांवळा २. तो महा भ्येकर महा डोह.
पाताळापर्यंत खोळ, तितकाच दीर्घ, व कालांजनासारखा अति नीलवर्ण होता ३. त्या महा
घोर म्हदामध्ये हंसक जाऊन पडला. इंद्र वज्ञानें पर्वेतांना समद्रांत पाडवूं लागला असतां
त्यांचा जसा ध्वाने होतो तसा हंस त्यांत पडतांच फार मोठा आवाज झाला. त्याबरोबर
कुष्णही रथांतून उडी टाकून जगास जणुं काय विस्मय उत्पन्न करीतच त्याच्या अंगावर
जाऊन पडला. नंतर त्या महाबाहु देवदेव जगन्नाथ केशवाने दोन्ही पायांनी त्याला प्रहार
केला ४-६. हे उत्तमगाजा, केशवाची लाथ लागली असतां तो राजा हंस मेळा असें कित्येक
-झणतात ७. दुसरे लोक तो. पाताळांत गेळा व त्याठा नागांनीं खाें असें सांगतात.. पण
राजा, तो पुनः कोणाच्या दृष्टी पडला नाहीं, असें आक्षी ऐकलं आहे ८. नंतर पूर्वीप्रमाणंव
जगद्याथ रथावर येऊन बसला. हे महाराज, याप्रमाणें तो दुष्ट मेळा असतां तुझा पर्वे-
॥कतामह जो धर्मपुत्र युधिष्ठिर त्यानें राजसूय यज्ञ केला. हंस जर जिवंत असतां तर त्या
क्रतूचा आदर कोणी केला असता ? ( कोणीही नाहीं. ) ९,१०.कारण हे प्रभो, तो नित्य
सवत्रिवेत्ता व रुद्रापासून वर मिळविठेला होता. हे महाराज, ती वार्ता एका क्षणांत सर्व
पुथ्वीभर पसरळी ११. रिपूर्वे मदन करणाऱ्या कृष्णाने हंंसाला मारले, हंसाठा मारले, असें
ज्याच्या त्याच्या तोंडीं झालें. स्वर्गळोकांत गंधर्वपाते अहोरात्र-ठोकनाथ, प्रमविष्णु, विष्णु
कृष्णाने यमुनेच्या घोर डोहामध्यें हंसाला मारठं-असेंही गावूं लागळे ११-१३. इति श्री?
'“सि० हरि० भवि० हंस० हंसवधनामक एकशे अहयाविसावा अध्याय समाप्तझाला ॥१२८॥
वेशंपायन:--आपल! वीर्यशाळी व अत्युग्रजाता मारळा गेला आहे, असें ऐकून
$२६.] भविष्यपर्व ।. २७५.
इलाघुधः २ हंसो हि यर पातितस्तवा सी निपपात ह । यघुनार्यां महाराज विलळोळ्य जळसं--
वयम् > अथ कुण्धः सडिभको भ्रामायेत्या जलं बहु । उन्मज्ज्योन्मज्ज्य सहसा. निसज्ज्य'
वच पुनः पुनः ४ न ददर्शी तदा राजू आतरं ब यशालिनस । उन्मज्ज्याथ सहाबाहुर्वासु-
देवं बिळोज्य च ५ उवाच बनलं राजन डिंभको वबौर्चवक्षमः । अरे गोपकदायाद क्ाःसो
हंस इति स्थितः ६ बासुदेवोडपि धर्मात्मा यसुंनां पच्छ राजक । इत्यजवीत्मसक्नात्मा वासु--
देव: मतापबानू ७ तच्यूत्ना यसुनां भूयः: प्रवेश्य डिंभक; किल । बहुमकारसुद्टील्य भातरं
भ्रातूवत्सळ: ८ विळळाप,. ततो राजा. डिंवको भ्रान्तसानसः । क्क नु गख्छासि राजेन्द विहा-
येनसबान्थवर ९ झुतो भातरितो गच्छे: परित्यज्येव सामिह । विलप्येचं नृपश्रे्ठ डिंमको.
भातृवत्सळः ,० आत्नत्यागे मनः झुर्वदयसुनाया सहाऱ्हदे ।. निसज्ज्योन्सन्ज्य सहसा
सरणे छुतनिअ्यः ११ हत्तेन जिह्वामाकुज्य भूयी भयो विलप्य चच । ततः सखूलामाकुषण्य
जिक्षां साहइसकृत्त्वयस १२ मभारान्तजले राजय डिंभको नरकाय वे । एवं तु निहतेहंसे--
डिंभक्केबीर्यशालिनि १३ आगसत्पुण्डरीकाक्षो भूतान्विस्मापयाशज्षिय । ततः प्रीलः प्रसज्ञात्मा
बासुदेव: प्रवापवाज १४ गोव वने थ वबिश्रम्य भळभडसहायवाच । केोवचिक्कालं महाराज.
धुर्वसक्तसुवास ह १५ [ ५२४० ] इति श्रास० खि हरि - भावे? हंसडिभकवधो. नामेको-
नजेंशदाधिकशताभोडवध्याय: ॥ १८९ ॥
वीर्यसंपन्न डिंमक महारणांत युद्ध करणाऱ्या बलरामास सोडन यमुनेकडे गेला. हलायुध.
बलभद्रही वेगानें त्यांच्या मागून धावडा १,२. हंस. जलांत. जेथें पडला होता तेथेंच त्यानेही
उडी धेतली. हे महाराज, त्यानें यमुनेच्या जलाचे विळोडन. केळे ३. पण त्याला इंस
दिसला नाहीं. ह्मणून तो आतिशय रागावला. त्यानें नदीचे जळ हालदून व खळबळन
सोडलें. तो पुनः पुनः पाण्यांत बुडून पुन: पुनः वर येऊं लागला ४. पण राजा, त्याला
यज्षाली भ्राता आढळला नाहीं. पाण्यांत तळापर्यंत शोधन तो पुनः वर निघाला. तों.
ल्याला वासुदेव दिसला ५. तेव्हां हे राजन, तो आतिवीर्यवान् डिंमक. त्यास हणतो, हे
गवळ्याच्या मुला, माझा हत कोठे. आहे ? तेव्हां धर्मात्मा वासुदेवही त्यास झजाला, “ अरे
नीच क्षत्रिया, यमुनेला विचार > प्रतापवान् प्रसन्नचित्त वासुदेवाचें हे. भाषण ऐकून.
भातुवत्सळ डिंभक पुनः यमुनेंत शिरून व पुष्कळ प्रकारें भ्रात्याला शोधन नंतर ज्याच
वित्त प्रांत झालं आहें असा तो डिंभक भावाकरितां फार शोक- करूं लागला. हे राजंद्रा,
मज बंधुहीनालळा सोंडून त कोठें जातोस. हे बंधो, मळा येथेंच सोडून तं एकटाच
कोठ गेलास £ हे राजा जनभेजया, असा विलाप करून भातृवत्सळ डिंभक्र यमुनेच्या
त्याच डोहांत देहत्याग करण्याचे मनांत आणून एकाएकीं आंत ब॒डन व वर निघन
मरणाविषयीं निश्व्य करता झाळा ६-११. आपल्या हातानें आपलीच जिह्ला वारंवार
ओढून व पुष्कळ विलाप करून शेवटीं स्वतःच साहस करणाऱ्या त्यानें तिळा मुळापा-
सून ओढून काढलें १२. व हे राजा, डिंभक जळामध्येंच नरकास जाण्यासाठी, याप्रमाणं
आत्महत्या करून मेला. अशा रीतीने. वीर्यशाली हस व डिंभ मेळे असतां जणुं काय
सवे भूतांस विस्मयच उत्पन्न करीत कृष्ण आपल्या रथापाशीं परत आला. त्यानंतर प्रता-
पवान् वासुदेव प्रसज्ञाचित्त झाला. बलरामाचे ज्याला सहाय्य आहे असा तों संतृष्ट झाढेळा
देव गोवर्धनावर विश्राते घेऊन हे महाराज, पूर्वी ज्याचा उपभोग वतला होत!
३८९० महषिंव्यासप्रणीते श्रीहरिवशएुराणे । [ अन्याय
वशपायन उवाच ॥ यठाःदा नन्डगापश्चव कुष्णदशनळाळतां । गांववनगत शुत्वा बासुदव
सहानजस ३ नवनात च दाथे चपायसं छुसरं तथा । बन्यं पुष्पं सहाराज मयरांगदमेक
चच < वलछवेरपरेः सार्धे भोपाभित्व ससंतलः । जग्मतुः सहसा प्रीतीगोवर्धनमथो सूप ३
क्ाचदहुक्षससासक्तकृष्णकृष्णमयक्षणद । दददांतुमहाबाहुवासदेवसहाप्रजम ४ मणणमतु*सुसं-
€ौञातजरयकासहा बल । दुशयामासतुटवा पायसान सहान्तिच ७ ताततमातक्रज गोष्ट
कुशलं वा स्वगोधनमू् । आपि गाव: क्षीरवत्यो वत्सा वत्सतराः पित: ६ आणिवासुशुभंक्षी-
रमायेनावःसुशोभनाः । आफि वा दारकामातरवंत्सपालाः पिबांते च ७ बहनि चाफे दामानि
कोलका आपेवा बहु । तृणानिे बहुरूपाणि किंवा संन्ति पितः सदा ८ डोकटानि सुगग-
धा किवा सान्त पितछुंबडू । आपे गोप्यः पुववत्यो दारकानाकिसजीजननच ९ घटा:
एक बहा सावरामक्ना: सवता जर्जे । किं गाव: क्षीरमतुलं खरवन्त्यहरहः [पितः १० हय्यं-
गान कारण दावा कसजीजनच् । गोधनं सवसवेदं नीरागं प्रतिपद्यते १९ नंदु उवाच ॥
सवसतदयदुश्रछ नाराग बहुरा: प्रमा । कुडालं गाधनस्येअ सर्वकाळषु केशव १२ रक्षणात्तव
देवरा सदा कुशाळना वयम । समाधना: सवत्ताव्य निरोगा इव केशव १३ एकमेव सदाः
कुःख न त्वा मक्ष्यांस केडाव । यदेतत्केवलं दुःखमित. वीःशीयते सदा १४ घेदोपायन
च॥ एवमाद विलप्यन्त सस्छत्याह स केशव: । यशोदा एतनराहेदं सातर्गच्छ ग्रह
-ऑशशिशिशशिशशशलनलशशिपिाा....__________
अशा त्या पववतावर काहीकाळ सुखाने राहिला १३--१५. इति श्रीमहा० खि० हार०
भाव० हसाडनकवधनामक एकर्श एकगतिसावा अध्याय समाप्त झाला | १२९ ||
नरपायन-- छकुष्णाच्या दशंनांचा लालसा करणारी यशोदा व नंदगाप वासदेवं
आपल्या अम्रजासह मोवधनाबर आला आहे असें ऐकन १, लोणी, दही क्षार, खिचडी
वन्य पुष्प. माराच्या पिसांचीं बाहुभषणें, इत्यादे घऊन गोपी व दसरे गवळी यांसह
अकस्मातू संतुष्ट हाऊन गोवधनावर आळे २.३. तेर्थे कोठें एकावक्षाखाहीं अग्रजासहू
आनदाने बतलल्या महाजाहु. कृष्णवर्ण वासुदेवास त्यांनीं पाहिलं, त्याचे नेत्र काळांवे-
टाच्या नजराप्रमाण होत ४. त्यांना पाहतांच त्या दोघांही महाबलवानांनी मांठयया हष
प्रणाम कळ, त्यांनाही गोपालाला पुष्कळप्रकारचीं पायसें दाखविली ५ “ बाबा, आई,
भाळुडात सव दुशळ आहेतना ? आपलें गोधन स्वस्थ आहे कॉ नाही ? बाबा, गायी
२"७ळ दूध इतात ना ! त्यांचों वत्स सुखाने नांदतात डों नाहीं ? दव चांगळ असतं .?
गाया दुखण्या आहत का नाहींत ? आई, वल्सांना राखणारी पार दध पितात की
नाह £ ६.७ बाबा, पुष्कळ दावी, फष्कळ खिळे. व नानाप्रकारचीं गवर्ते तमच्यापाशीं
आहत 5 नाढात ! ८. बाबा सगाधि शाकट आहेत ना? गांपा पुत्रवता आहेत सा?
त्याना सतात हांतना ! आई, गोकुळांत सर्वञ अनेक घड धघ आहेत क॑ नाहीत ? बाबा
गाया राज राज पुष्कळ दूध देतात ना ? ताजे तूप, टी पुष्कळ होते कीं नाहीं
सव गान नारांग आहे ना ? २ ९-११. अक्ष कृष्णाने विचारें असतां, नंदः- हे प्रभो
मडावाहा, त सव रोगराठत आहे. ह केशवा. सर्व काल गांधनार्चे कुशल आहे. हे.
दवशा, तुझ्या सरक्षणामुळें आह्यी सदा कशलसपन्न आहा. ह कशवा, आह्मी गोधन क वत्सें
यासह काणत्याही प्रकारच्या उपद्रवावांचन आहो १२,१२३. पण केशवा, तुला पहातना
९१७ एकव दुब आहांला येथे आहे. याच एका द:वाने माझ मन सदा कष्टा होत
१३५ ] भविष्यपर्व । ऱ्ट्र
प्रति १५ये च त्वां कीतीयेष्यन्ति ते च स्वर्गमवापुयुः । ये केविस्वां नमस्यान्न ते से प्रिय-
तरा; सदा ३१६ मक्कक्ताः सर्वदा सन्तु गच्छेत्याह च तां हॉरेः । इत्युकवा पितरो देवो घासु-
देवः सनातन; १७ गाढसालिंग्य तो प्रीती भेषयामास केशव: । यशोदा नन्दगोपश्व जग्मतु
स्वग्रह प्राते ५८ ततः कृष्णी हृषाकशी यादुवेः सह वृष्णिमिः । गंतुमेच्छचदा ।;्णुः पुरी
छारवता कल १९ य एतच्छणुयात्नित्यं पठेह्वापि समाहितः । पुचवाचधनवांश्वेव अभ्ते
मोक्ष च गच्छाते २० [ ५२६० ] हाते भ्रीमहाभारते खसिळेपु हरिवंश भाविष्यपर्बणि यशो-
दानन्दगोपबलभदकूष्णसमागमो नामतरिंभदाधिकडशततमो$ध्याय; ।। १३० ॥
वेशपायन उवाच ॥ गच्छत्रथ महाविश्णुः पुन्करं प्राप्य यादंवे: । अपड्यन्खानिसुख्यांस्तु
पुष्करस्थासूपोत्तस 9 ते समेत्य महादेवसृषयो वीतमत्सरा; । अर्धादिससदाचार कछ्खेनं
यादवांतम« २ प्रोर्चाविश्वेश्वरे वेष्णु भूतमन्यभवत्मझक् । अत्यक्षुतमिदे बिष्णो तव वौर्य
जनादन > येन तो निहती युद्धे हंतो डिभक एव च । यो बिचक्रो दुराधर्षो देवेरापे सडः-
सहः ४ संगरे निहतो देव दुःसाध्य इति नो मातेः । क्षेमो नः सर्वकार्येश चरतां तप उत्त-
मम् ५ निष्कल्सषा भविष्यामस्तव संस्मरणाड्रे । तवं हि सर्वस्य दःखस्य हर्ता त्वां ध्यायतां
सदा ६ त्वदनुतस्मरणं जंतोः सदा पुण्यप्रर्द प्रभो । त्वे हि न: सततं धाता विधाता तपसो
हरं७त्वसाकारावषट्कारस्त्वंयज्ञस््वे पितामह: । त्वं ज्योतिब्रेह्मणोबूतिस्त्वं बह्मा रद एवच ८
अपाय जन्य
असतें १४. वैशंपायन: -- इत्यादि बोळून विळाप करणाऱ्या नंदाळा केशव ' बरें आतां
आपल्या घरीं जा. ? असें हणाला. तो पुनः आपल्या यशोदा मातेळा हणाला “ आई,
तूं सुद्धां स्वगृही जा. जे कोणी नर तुझं नामसंकीतन करतील ते स्वर्गास जातील. जे
तुळा नमस्कार करतील ते नर मला सदा अतिशय प्रिय होतील. आतां तृ जा. » असें
बोलून सनातन वासुद्रेवानें त्या दोघां पार्क मातापितरांस हढ आलिंगन दिलें. त्यामुळें
त्या दोघांनाही मोठी धन्यता वाटली. नंतर केशवाने मोठ्या आदराने निरोप दिला
असतां, यक्षोदा व नंदुगोप आपल्या घरास गेलीं १५-१८. त्यानंतर इधीकेज्य कृष्ण
यादव व वृष्णि यांसह लागळाच द्वारवतीपुरीस जाण्याची इच्छा करूं लागला १९,
जो हें आख्यान नित्य शांत मनानें ऐकेळ अथवा वाचील तो पुत्रवानू व धनवान होईल
आणि शेवटीं मुक्त होईल २०. इासि श्रीमहा ० शै ० हरि० भविष्य ० यशो दा- नंदू-गोपाठ-
कुष्ण--वलळरामसमागम नामक एकर्गोंतिपतावा अध्याय समाप्त झाला ॥ १३० ॥
वेशेपायन: --हे उत्तम राजा वादूवांसह जाणारा तो महा विष्णु पुष्करास येऊन पुष्क-
रस्थ मुख्य मुनाचे दर्शन घेता झाला १. तेव्हां त सर्व मत्सरराहित क्राषि महादेवापाशीं येऊन
त्या यदूत्तमास अध्यादे समुदाचार देते झाळे २. नंतर ते विश्वेश्वर भूत-मव्य-भवत्परभु
विष्णूस हणाले, “ हे विष्णो, हे जनाना, तुझें हें वीर्य आते अद्भत आहे १३. कारण,
तूं त्या वीर्याने य॒द्धांत हस व डिंभक यांस मारलेंस. जो देवांनाही आति दुःसह वाटणारा
दुराघर्ष विचक्र त्यालाही हे देवा, तूं मारढेंस. खरोखर तो दुःसाध्य होता अशी आमची
माते आहे. उत्तम तपश्चवरण करणाऱ्या आमचे सर्वे कार्यामध्ये क्षेम आहे ४,५. हे हरे, तुझ्य़ा
उत्तम स्मरणान॑च आह्मी निष्पाप हाऊ. तुझ्षे सदां ध्यान करणाऱ्या लोकांच्या सव दःखांचा
हता तं आहेस ६. हे प्रनो, तुझें अनस्मरण प्राण्याला सदा पण्यप्रद आहे. हे हरे,
तूंच आमच्या तपांचा संदां प्रेक व फलदाता आहेस ७. तूं आकार, वषटकार, यज्ञ व
हैटरे॑ महाषिव्यासधणीतं श्रीहरिवंदापराणं । [| अध्याय£
च अन्य चे च्य न्य
प्राणस्त्वं सरवेखूतानामस्तरात्माते कथ्यते । उपास्यः सभेभूताना यक्षेदाशजेशत्पत ९ नर्मा
विश्वसजे देव नमस्ते विश्वभूर्वये । पाहे लाकासेसं देव इत्वा ळह्यादुषः सदा १० स तथात
हरिविष्णुर्ययी द्वारवतीं पुरीलख । अवसद्वा ष्णाभिः साधे स्तूयमान: स मागच; ११ इय चदन-
देवस्य चेछा हि जनमेजय । प्रोक्ता ते पच्छते राजन किसन्यच्छोतमिच्छासे १२. ५२७२] हते
46५.
जनसेजय उवाच ॥ भगवन्केन विधिना श्रोतव्यं भारतं बुधेः | फळ केकेच दुवाव्व
पूज्या वे पारणाव्वह १ देयं समाते भगव किच पाणे पर्वणि । वाचक: कीडदाश्र्वाच एव्य-
स्तद्वेवाहे मे २ वेहांपाथन उवाच ॥ श्व राजन्विधिभिसं फलं यव्यांपे भारतात । थुताळ-
द्याति राजेन्य यस्वं सामलपच्छाते ३ दिघि देवा महिपाळ करोडार्थसवाने गताः । कुत्वा
कार्थमिद् चेच ततश्र्व दिवसागताः ४ इंत यत्ते पवक्ष्यानि तच्छुयुष्य समाहितः । कषीणां
देवतानां च संभव वघुधातले ५ अन रुद्रास्तया साध्या विश्वदेबात्व शाश्वतता: । आ।दित्या-
श्वाश््विनी देवी लोकपाला महर्धयः ६ छह्यकाश्व सगन्यर्वबा नागा विदययाधरास्तथा । सिद्धा
धर्म! स्वर्यभत्व खतिःकात्यायनो वरः ७ गिरयः सागरा नदस्तथेवाप्सरसां गणाः । ग्रहा$
- संवत्सराश्वेव अयनान्यूतवस्तथा द स्थावरं जंगमं चेव जगत्सब झुरासुरज । भारते भरत-
श्रेष्ठ एकस्थमिह दृश्यते ९ तेषां थुत्वापातिछाने नासक्मासुकीतंनात् । ुत्वापे पातकं घोरे
_ पितामह आहेस. तूं ज्यात, जह्माची मूर्ति, बह्मा व रद्ध आहेस ८. तूं सर्व भूतांचा प्राण
आहेस. तुलाच अंतरात्मा अस ह्मणतात. हे जगत्पते, यज्ञव दान यांच्या योगानें सर्व भूतांचा
तूंच उपास्य आहेस ९. हे देवा, तुज विश्वोत्पादकाळा नमस्कार असो. तुज विश्वमृतीला
नमस्कार असो. हे देवा, बह्मद्वे््यांस सदां मारून या लोकाचे पालन कर १०. त्यावर
_ *« बरें आहे ” असें हणून विष्णु ह्वारवतीपुरीस गेला. मागधांकडून स्तुति केला जाणारा
तो वृष्णींसह तेथें सुखाने राहेला ११. हे जनमेजया, ही दुवाधिदेवाची चेष्टा प्रश्न कर-
णाऱ्या तुळा मी सांगितली आहे. आतां आणखी काय ऐकण्याची तुझी इच्छा आहे? १२.
इति श्रीमहा० सि० हरि० मविष्य ० कृष्णाच्या द्वारकाप्रत्यागमनाविषयीं एकशेंएकति-
_ सावा अध्याय समाप्त झाला ॥ १११ ॥
जनमेजय:--भगवन., सुज्ञांनीं कोणत्या विधीने भारत ऐकावे ? त्याचे फळ काय ?
पारण्यामध्ये ( ससाप्तांचेवेळीं ) कोणत्या देवांचे पूजन करावें १. भगवन् , प्रत्येक पर्व
समाप्त झाळं असतां काय द्यावें ? याप्रसंगी वाचक कशाप्रकारचा असावा £ तें मला.
सांग २. वैशेपायन:-राजा, हा विधि ऐक. भारत श्रवण केल्यानें फळ. काय मिळतें तेही
ऐक. राजा, तूं जे विचारीत आहेस तेच मी सांगतो ३. हे राजन् , स्वर्गातील देव क्रीडा
करण्याकारितां पृथ्वीवर आले व हं इष्ट कार्य केल्यावर पुन: स्वर्गास गेले ४. बा भुपाला
क्राषि व देवता यांचा संभव भूलोकीं कसा झाला ते मी तुला सांगतो. ज्ञांत मनाने एक ५
याळोकां रुद्र, साध्य, शाश्वत विश्वेदूव, आरदेत्य, अश्विनीकुमार, लोकपाल, महर्षि ६,
गंधवीसह गुह्यक, गंधवव, नाग, विद्याधर, सिद्ध, स्वयंभू , घर्म, श्रष्ठ मानि कात्यायन ७, पर्वत
_ सागर, नद्या, तसेच अप्सरांचे गण, ग्रह, संवःसर, अयन, कतु, स्थावर, जंगम व सुरासुरयुक्त
_ सव जगत् या भारतामध्ये एकत्र स्थित असल्यासारखे दिसते ८,९. त्या देवादिकांचें येथील.
_ प्रतिष्ठान ऐकून नाम व कर्भ यांचें अनुकीर्तन केळं असतां घोर पातक करूनही मानव त्या-
१३२] क भविष्यपर्व । श्द्श
सयो सुच्येत मानवः १८ इतिहासानिसं थुत्वा यथावदलुपूरवशाः | संयतात्मा शुचिूत्वा पारं
अत्वा "य भारते 9१ तेषां श्वणत्वं श्राद्धानि थुत्वा भारत भारतर । बाह्मणेभ्यो यथादाक्त्या
मक्या च भरतर्धेभ १० महादानाने देयाने रत्वानि विविधानि च । गावः कांस्योपदो-
हाश्व कन्याखेच स्वलंकुता; १६ सर्वकामरणोपेता यानाने विविधाने च । भाजनानि-
विचिकाणिभूमिर्वासांसिकांचनस १४ बाहनाने च देयाने हया सत्तात्व वारणा: । दाथनं
शिबिकाश्वेव स्यन्दनाथ्य सवलंळुताः १७ पथद्यहे वरं किंव्विययदरति महड । तत्तददेथं
हिजातिभ्य आत्मा दाराश्व खनव: १६ असदधया परया दच कमशस्तस्य पारगः । शाक्तितः
सुसना हृ: शुभ्ूपुरविकंपन; १७ सत्यार्जवरतो यक्तः छाचि; शॉचपरायण; । भरद्वधानो
जितकोधो यथा सिद्धयाति तच्छणु १८ शुत्विः शीळान्विताचारः छुळुवासा नितोन्वयः ।
संस्कुतः स्व शा खक्ष: श्रद्धानाइय ळ्यकः ७९ रूपवाक्सुमगो दान्तः सत्यवादी जितेन्दियः
दानभानम्रहीता च का्यो मवति बाचकः २० अधिलळंबमनायस्तमठद्वतं धीरमर्जितअ । असं-
सक्ताक्षरपर्द नवभावससान्वितम २१ त्रिषटिवर्णतयुक्तमष्टस्थानसमीरितस् । बाचयेहाचकः
स्वस्थः स्वाधीन सुससाहितः २२ नारायणे नसस्कुत्य नई चेव नरोत्मस । देदी सरस्वती
वेब ततो जयसुदोरयेत २९ इंडशाद्वाचकामाजज्छ्लुत्वा भारत भारतम्र । नियसश्थः शुचि
नन नपा टत टण पह कणाणाणपासणणीएणयणणाकाप??पर४शिशिणण णा
कट टटका ययका-ळ.जहळ मधात. याडक कमक न्ाचयायाचच) आजा
च ळडकम मड
पासून तत्काल मुक्त होतो १०. हा इतिहास अगदीं क्रमानें पूर्वीपासून शुचि व संयतचित्त
होऊन ऐकावा. नंतर या भारताच्या पार जाऊन त्यांत मेलेल्या भीष्माद्कांचीं श्राद्धे
करावीं. हे भारता, भारत ऐकून तीं कशीं करावीं तें मी सांगता; ऐक. हे भरतश्रष्ठा
ब्राह्मणांना यथाशक्ति भक्तीने महादानें व विविध रत्ने यावी. चरवीभर-भरून दूध
देणाऱ्या गाथी द्याव्या. उत्तमप्रकारे भाषित केठेल्या व सवे कामशुणांनीं युक्त असलेल्या
कन्या द्याव्या. विविध यानें ( वाहनं ) द्यावी. विचित्र पात्रे, भामे, वरं, सोनें व वाहने
अपण करावीं. मत्त हती, घोडे, शय्या, शिबिका, उत्तमप्रकारे अलंकृत केलेले रथ ११-१५,
सारांश आपल्या घरांत जे जं कांहीं उत्तम असल व जें जें मोर्ठ धन असंल ते तं
सर्व ब्राह्मणांस द्यावं. फार काथ पण आपला दह, भार्या ब पुत्र यांचाही परा्थ विनि-
योग करावा. सारांश परमश्रद्धेने दिठेळे सवे कांहीं परमफल देते. क्रमानें त्या महाभार-
ताच्या पार गेलेल्या परुषानें संतुष्ट चित्ताने यथाशक्ति व यथासंभव दान द्यावे. श्रवण
करण्याची इच्छा करणारा, मनांत निश्चळ १६,१५७, सत्य व आजंव यांमध्ये रत,
नियत, शुचि, शचपरायण, श्रद्धाळु व जितक्रोंध पुरुष कसा सिद्धिमान् होतो तं
ऐक १८. शुचि, शीलयुक्त, आचारवानू, शुक्ुवख्रे नसणारा, जितंद्रिय, संस्कारसंपत्न,
सर्व शाख्ज्ञ, श्रद्धाळू, असूयाशून्य १९, ज्याची वाणी व रूपही सुंद्र आहे, बाह्य इंद्रे-
यांचा निग्रह करणारा, सत्यवचनी, शांत, आणि दान, व मान यांचें ग्रहण. करणारा
असा वाचक योजावा २०. जो वाचतांना अक्षरोच्चारास विळंब लावीत नाहीं, ककश
उव्वार करीत नाहीं, गडबडीने वाचीत नाहीं, धीर व उत्कृष्ट स्वरानंंच पाठ करतो, जो
चाचतांना अक्षरें ब पदें खात नाहीं ( गाळीत नाहीं. ) घे ज्याचें वाचन रसादि
नूतन भावाने युक्त आहे, चकार, वकार, श, ष, स इत्यादि तेसष्ट वर्णीनीं
युक्त, कंठ, ताळु इत्यांदे आठ स्थानांतून उच्चारळेळें अन्ना रीतीनें स्वाधीन व सुशांत
वाचकाने भारत वाचावे २१,२२. नारायणास, नरोत्तम नरास, व देवी सरस्व-
३८४ भहषिंव्यासपणीतं श्रीहरिवंशपुराणं । [ अध्याय
श्रोता श्वण्वग्सफलसश्चते २४ पारणं प्रथसं प्राप्य द्विजानन्नेश्र तपयेत् । अभिष्ठोसस्य यागस्य
फळं वे ळभते नरः २५ अप्सरोगणसंकीणे विमानं लभते महत् । प्रह्मणः स तु दवन्व [दव
याति समाहितः २६ हितीयं पारणं प्राप्य अतिरात्रफळं ठभेत् । सर्वेरनस्य ॥दव्य ।वमान-
सघिरोहति २७ दिव्यसाल्यांबरधराो दिव्यगन्धविभ्शाषितः । दिव्यांगदधरा नित्य देवळाक
महीयते >८ ततीयं पारणे पाप्य हादझाहरलं लभेत । वसत्यमरतकाशा वर्षाण्ययुतशा
[दोंवे «९ अतर्थ वाजपेयस्य पंचस ड्रिणं फलड । उद्तिदित्यसकार्ह ज्यलन्तसनळाप-
मस २ बिमानं विबुधेः सार्धघमारुह्य दिर्षि गच्छति । वर्षायुताने भवने शक्तत्य दाव
मोदते ३१ षष्ठे दिळणमस्तीति सत्तमं त्रिखणं फलम् । केठार्ादिखराकारं तडयमाणवाद-
कस् ६२ परिक्षिधत च बहुधा सणिबिद्ठमभाषितस । विभाने समाधिष्ठाय कामम साप्सराग-
णर ३३ सर्वोकषीकान्विचरते द्वितीय इव भास्करः । अष्टमे राजखूयस्य पारणे लभते
फस ६४ चंद्रादयनिमरम्यंबिमानमधिराहाते । चंडरशिसमप्रतीकारीहंययुक्त मनाजवेः ३५
सेव्यमानो वरखीणां चन्दकान्ततरे&खेः । मेखळानां निनादेन नूपुराणां च नि:स्वः ३६
अके परमनारीणां सुखं सुप्तो तिज्षुध्यते । नवमे कततुराजस्य वाजि$धस्य भारत 5७
तीस नमस्क्रार करून त्यानंतर महाभारताचा उच्चार करावा २३१. हे भारत राजा
असल्या वाचकापासून भारत ऐकून नियमस्थ शुचि श्रोता फलभाग् होतो २४. प्रथम
यारण झालें असतां ब्राह्मणास अन्नांनी तप्त करावें. हणजे त्या पुरुषाला आम्रेष्टोम यज्ञाचे
फूल मिळतें २५. त्याला अप्सरागणांनों व्याप्त असलेलें मोठें विमान् मिळतें. आतिशय दृष्ट
झालेला तो समाहित पुरुष देवांसह स्वगस जातो २६. दुसऱ्या पारणास प्राप्त हाऊन
त्याला आदरात्राचें फळ मिळतें. तो सर्व रत्नमय [दिव्य विमानावर आरूढ होतो २७. दिव्य
युष्पमाळा धारण करणास, दिव्य गंधाने भूषित झालेला व दिव्य बाहु भूषणे घातलेला
तो देवलोक्रीं नित्य पूजला जातो २८. तिसरं पारण झालें असतां द्वादशाह क्रतचें फल
आत्याळा मिळतें. तो अनेक सहस्र वर्ष देवळोकों देवाप्रमाणे रहातो २९. चवथ्या पार-
ण्यानें वाजपेयाचें व पांचव्या पारणानें त्याच्याही दुप्पट फल त्याला प्राप्त होते. उगव-
लेल्या सूर्याप्रमाणे चमकणाऱ्या व अग्नीप्रमाणे दीप्त विमानांत देवांसहबतमान बसून तो
स्वर्गास जातो. तो श्रोता दशसहसत्र वर्षे स्वगात इंद्राच्या घरीं आनंद भोगतो ३०.३१.
सहाव्या पारणाचे वेळीं त्याला चार वाजिमेवांचें फळ मिळतें. सातव्याचे प्रसंगीं बारा
अश्वमेथांचें फल प्राप्त होते. केळास शिखराप्रमाणें ज्याचा आकार आहे, ज्यामध्यें वेड्य-
रत्नांची वेदि आहे, ज्याला रत्नरसाचा गिलावा केला आहे, व जे रत्ने आणि पोवळी
"यांनीं भूषित झाळें आहे अश्ा इच्छेप्रमाणे गमन करणाऱ्या व अप्सरांच्या समूहाने
युक्त असलेल्या विमानांत बसून ३२,३३, साक्षात् दुसऱ्या भास्कराप्रमाणेंच सर्व लोकांतून
संचार करतो. आठव्या पारण्याचेवेळीं राजसूयाचे फळ मिळतें ३४. श्रोता चंद्रोदयतुल्य
स्म्य विमानांत बसतो. त्या विमानप्स वनाप्रमाणें वेगवान् व चंद्रकिरणांसारखे
झुभ्र घोडे जोडळेळे.असतात ३४, ३५. श्रेष्ठ ख्रियांच्या चंद्राहून आधिक सुंदर मुखांकडून
. त्याची सेवा केली जाते. ( ह्य. सुंद्र स्त्रिया त्याच्या परिच्यारिका होतात. ) मेखलांच्या
नादाने व नूपुरांच्या मंजुळ ध्वनीनें त्याच्या मनाला आनंद होतो ३६. सर्वोत्तम स्रियांच्या
आांडीवर सुखानं शयन करणारा तो झोंप पुरी झाल्यावर सुखाने जागा होतो. हे भारता,
ह
टचे
_
११२] | 8३... भावेष्यपे ।
'काँचनस्तेभनिव्यूह वेड्येकृतवेदिकेम । जांबूनदमयेदेव्येगंबालैः सवेतो वृतभ् ३८ सेविते
चाप्सर:संघेगॅबवादिरवि च!रिभिः । विमानं समधिष्ठाय श्रिया परमया ज्वलन ३९ दिव्यमा-
_ ल्यांबरधरो दिव्यचन्दन भूषितः । मोदते देवतेः साधे [दावि देव इंबापरः ४० दशम पारणे
: थाप्यद्विजातीनभिवन्यच । किंकिणीजाऊनिघोषं पताकाध्बजशोभितख ४२९ रनवेदकसंकादा
'वेडर्यमाणितोरणप । हेसजाळपरिक्षिस्त प्रवाठवेळभीसुखस ४२ गन्धवेगीतकुवाठेरप्सरोभि-
निर्षेवितम् । विमानं सुकृतावासं सुखनेवोपपद्यते ४५३ मऊटेनारकेवर्णेंन जांखूनदावेभूषणः
दिव्य चंन्द्नादिग्धांगो दिव्यमाल्यविभाषितः ४४ दिव्यांठाकान्मचरात दिव्येर्भागेः ससन्वितः ।
बबिुधावां प्रसादे श्रिया परमया युतः ४५ अथ बँर्षमंणानेवं स्वर्गलोके महीयते । ततो
गन्थवंसहितः सहसख्राण्येकाव शातिः ४६ पुरंदरपुरे रम्ये दाकेण सह मोडते । दिव्ययानांवेमानेधु
लछोकेषु विविवधेषु च ४७ दिव्यनारीगणाकीर्यॉ निवसत्यमरो यथा । ततः सुर्वस्य भवने
'चन्दस्य भवने तथा ४८ शिवस्य भवने राजन्विष्णोयीत सळोकतास । एवंमेतन्महाराज नात
कार्या विचारणा ४९ धद्दषायेन वे भाव्यमेवमाह यरुर्मस । वाचकस्य तु दातव्यं मतसा यदय-
देच्छाति ५० हस्त्यश्वरथयानाने बाहनं च विशेषतः । कटकं कुण्डळे वेब बहासत्रं तथाप-
रम ५१ वं चेच विचित्र च मन्वं चेव विशेषतः । देववत्पजयेत्त तु विष्युछोकसवाप्नुयात ५२
क हतला पपणकाकापक्हपशाणचाणापीपी?0ी 0 धा णी 0१ी 0) )]७0ती ती ती ती कानाकरताशटी करणची शाणी कशशणणणीणषकाणाणाणी क शी0ीण?णीण 0? शीण ण ५ णी णी पडशील णी टाकत
ऐकवणेणणणपण णी
क ॅऑऑंशऑऑऑह॒ब॒॒मबााखा॒॒॒ेशेजशेशशाजखखववि)रजड्््बबगाडााळालानमतमवकवाताकळळडणडाजााडडडड कन्यका
नवव्या पारायणाच्याबेळीं अश्बमेध क्रत्तराजाचे फळ मिळतें ३७. सोन्याच्या स्तंभाचे
समूह ज्यामध्ये आहत, वेड्यमण्याच्या वेदिका ज्यांत आहेत, जें सवर्णमय दिव्य गवा-
*्षांनी सवतः आवत आहे, स्वर्गात संचार करणारे गंधवे व अप्सरांचे संघ यांच्याकडन जे
सेवन केलं गेळें आहे ब जें परम शोभेन भाषित आहे अज्ञा विमानांत बसून, दिव्यमाला
श्ारण करणारा ब दिव्य चंदनाने भाषेत झालेला असा तो श्रोता दसऱ्या देवाप्रमाणेंच
देवांसह देवठोकीं आनार्दत होतो ३८-४०. दहावे पारण प्राप्त झाले असतां दिनांस अभिवं-
-'दून करून ज्याच्यावर क्षुद्र घंटांच्या समहाचा नाद॒होत आहे. ज॑ पताका व ध्वज
_ यांनीं सुशोभित आहे ४१, रत्नांच्या वेदींनीं जे युक्त आहे, ज्याढा वेडर्यमणीचे तोरण
आहे, ज्याला सभोवार सोन्याच्या जाळ्या आहेत, ज्याला प्रवालाचे छत आहे ४२
'गायनकुशळ गंधव . आंणे अप्सरा यांनीं ज॑ सेविठेळे आहे ब ज्यांत उत्तम वासस्थान
: केळ आहे अशा विमानास अनायासानं प्राप्त होतो. ४३. सूर्याप्रमाणे ज्याचा
चण आहे अशा मुकुटानें सोन्याची भूषणे ज्यानें घातली आहेत असा तो फार
शाभता. ज्याच्या सवागास दिव्य चंदनाच्या उट्या लावल्या आहेत व जो दिव्यमाठानें
_ भूषंत झाला आहे असा तो दिव्य भोगांनीं यक्त होऊन दिव्य लोकांत प्रचार करतो.
, 'दैवांच्या प्रसादाने तो परम श्रीन यक्त होतो ४४, ४५. याप्रमाणे तो असंख्य वर्षे स्वर्ग-
_ लाकात पूजला जाता. त्यानंतर एकवीस सहस्र वर्षे गंघर्वासह परंदराच्या रम्य नगरांत
इंद्रासहवतमान आनंद भोगतो. दिव्य यानें व विमाने यांतन नानाप्रकारच्या लोकांमध्यें
- तो सुखानं संचार करतो ४६,४७. दिच्य स्त्रियांनी व्याप्त होऊन अमराप्रमाणें राहतो. त्यानंतर
_ है राजा, ता सूयांच्या भवनांत, चंद्राच्या. भवनांत व. शिवाच्या भवनांत वास करून
. विष्णूच्या सठोकतेस प्राप्त होतो. हे महाराज, मी सांगतो. हे असेंच आहे. याविषयीं
. काहा वेचार करू. नये ४८, ४९. श्रद्धावान् होऊन रहावे असे माझ्या गरूनें सांगितलें
आहे. मनापासून ज ज हवस वाटत असेलते त॑ वाचकास द्याव ५०, हात , अश्व र्थ,
डर री
कन म कन
झ्य्द महर्षिव्यासप्रणीतं श्रीहरिवंशापुराणे । [ अध्याय$
"अतःपरं प्रवक्ष्यामि यानि देयानि भारते । वाच्यमाने$थ विपेभ्यो राजन्पवाणि प्वाणे ५३
: जातिं देशं च सत्यं च माहात्म्य भरतर्षभ । धर्सवृत्ति च विज्ञाय क्षव्रियाणां नराधिप ३४
स्वस्ति वाच्य द्विजानादी ततः कार्ये प्रवर्तयेद् । रसाप्ते पवीणि ततः स्वशक्तन्या तर्षयेश््टि-
जावू ५५ आदो तु वाचकं चेव वस्रगन्थससन्वितस् । विधिवद्धोजयेद्राजन्मधुपायससंयु-
स्स ९६ ततो मूळफलमायं पायसं सधुसर्पिषा । आस्तिके भोजयेदराजन्दद्याचैव सडोद-
नस. ५७ अपपेश्वेव प्पेश्व सोदूकेश्व ससन्वितस । सभापर्वणि राजेन्द हाविष्यं भोजयेदिद्द-
जात ५८ अरण्यके सूळफलेस्तर्पयेच दिजोत्तमान । अरणीपर्वे आसाद्य जठळकुभान्मदाप-
येव ५९ तर्पणानि च खरख्याने वन्यसूलफलाने च । सर्वकामछणोपेतं बिम्रेभ्योन्नं पदाप-
येव ६० विराठपर्वाणे तथा वासांसि विविधानि च । उद्योगे भरतश्रेष्ठ सर्वकामगुणान्वि-
'तश्न ६१ भोजनं भोजयेद्विमानान्यमाल्येरळंकुतान् । भीष्मपर्वाणि राजेन्य दत्वा यानमनुत्त-
मस 1 ततः सर्वछणोपेतसज्नं दयास्घुसंस्कृतम् ७२ दोणपवीणे विप्रेम्योी भोजनं परमार्चितम् ।
शरात्व देया राजेन्द चापान्यसिवरास्तथा ६३ कर्णपर्वण्यपि तथा भोजनं सार्वकामिकमस् ।
. विमेभ्यः संस्कृत सम्यकद्य़ात्संयतमानसः ६४ शल्यपर्वणि राजेन्द मोदकेः सयडोदने: ।
अपूपैस्तर्पयेच्चेव सर्वमन्नं भरदापयेत ७५ गदापर्वण्यापे तथा सुद्दमिश्रं प्रदापयेत् । खरीपध्रणि
क. ७४% ७५
'तथारनेस्तर्षयेत्तु दिजोतमांन ६६ घतोदनं एरस्ताच्य ऐबिके दापयेत्पुनः । ततः सर्वखुणोपे-
यानादि वाहनं, कडे, दोन कुंडळें तसेच उत्तम यज्ञोपवीत, विचित्र वर्न, विशेषतः सुगंध
इत्यादिकांच्या योंगाने वाचकाला देवाप्रमाणें पूजावें; ह्मणजे श्रोत्याला विष्णुलोक प्राप्त
_ होतो ५१,५२. हे राजन्, आतां यापुढे भारतार्चेंवाचन चाललें असतां प्रत्येक पर्वाच्या समा-
झीचे वेळीं ञाह्मणांना काय दयावे ते मी सांगतां ५३. हे भरतश्रेष्ठा क्षत्रियांची जाति
देश, सत्य, महात्म्य व धमंवृत्ति जाणन बाह्मणांकडून स्वास्तवाचन आरंभीं करवुन नंतर
कार्यास आरंभ करावा. पवे संपलें असतां यथाशाक्ति बाझणांस तप्त करावें ५४.५५. हे.
राजा, वाचकास प्रथमतः वस्र-गंधादिकांनीं पूजून मधु पायसयुक्त भोजन घालावें ५६. त्या-
नंतर मूळ व फल यांच ज्यांत प्राचुयं आहे अश्या मध व घुत्त यांनीं यक्त असलेल्या पायसाचें
भोजन आस्तिक ब्राह्मणास द्यावे ५७. आनरसे, घावन, मोदक यांसह हविष्यानाचे भोजन
'हे राजा, सभापवाच्या समाप्तीच्या वेळीं ब्राह्मणांस य्यावे ५८. अरण्यपर्वाचे वेळीं मळे, फळें
यांच्या योगाने द्विजांस तप्त कराव. . त्यांतील शेवटचे अरणीपर्व आळे असतां
बहझ्मणांस जलकुभ द्यावे ५९, वनांताल मुळें व फळें यांनीं तापते करणें हा मुख्य कल्प
आहे. सवं इष्ट गुणांनी युक्त असे अन्न ब्राह्मणांस द्यावे ६०. विराट पर्वाच्या शेवटीं नाना
प्रकारचीं वर्ष यावीं. हे भरतश्रेष्ठा, उद्योगपर्वाची संमाप्ते करतांना गंधमाल्यांनीं भाषित
केलेल्या ब्राह्मणांस सर्व कामयुक्त भोजन घालावें. हे राजन्, भीष्मपर्वाचे वेळीं अगोदर
अत्त्युत्तम वाहन देऊन नंतर सवगुणसंपन्न व सुसंस्कृत अन्न द्यावें ६१, ६२. हे राजेंद्र
-द्रॉणपवामध्यं ब्राह्मणांस अत्त्युत्म भोजन, झर, चाप, व तश्याच उत्कृष्ट तरवारी
द्याव्या ६२. कर्णपर्वातही तसेंच सर्व कामनायुक्त व संस्कुत भोजन नियताचित्तानें ब्राह्म-
'णांस द्यावें ६४. हे राजंद्रा, शल्यपर्वामध्यें गुडोद्नासह' मोदक, व अपप यांनीं ब्राह्मणांस
'ृप्त करावें. सर्वप्रकारचे अन्न यावें ६५. त्याचप्रमाणें गदापर्वामध्यें मृग मिसळलेला भात
:& खिचडी ) खावू घालावा. स््रीपर्वामध्यें रत्नांच्या योगानें उत्तम ञाह्णांस तृप्त करावें ६६.
५३९] - मविष्यपर्वा/ . इट
- समत्न दयात्सुसस्कृतर् ६ शतिपवण्यापे गते हावेष्यं भोजयेदिद्दजान । आश्वमेथिकमा-
साय भाजन सावकारसमकम् ६८ तथाश्रमनिवासे तु हाविष्ये भोजयेदिदहजान । मोसलें
सावणाणिक गन्धभाल्यानुळपनस् ६९ महाप्रस्थानेके तहत्स्वकासगणान्वेतस् । 'स्वर्गपर्व
ण्याप तथा हावष्य मभोजयेदिदजांत ७० हरिवंदशसमाप्तो तु सहखं भोजयोदेद्दजाच ।
अमका नेष्कसयुक्तां ञाह्मणाय निवेदयत् ७३ तदर्नेधापि दातव्या दारिदेणांपे पार्थिव ।
प्रतिषर्वसमाप्ता तु पुस्तक घे विवक्षणः ७२ सुवभन च संयक्त वाचकाय निवेडयेत । हरि-
वश पर्वाणे च पायस तत्र भोजयेत ७६ श्लोक वा श्होकपादं बा अक्षरं वा! नृपात्मज ।
श्वळुयादकचित्तस्तु स विष्णुदायेतो भवेत् ७४ व्यासं चैव सपत्सीके पजयेच्च यथावाधि ।
हतानारायण देव पाजेत तच्च घूजथत ७५ वाचक पुजयेयस्तु भाूमिवखसुघेतमिः । विष्णु.
संपाजेतस्तेन ससाक्षाहेवकींसुतः ७६ पारणे पारणे राजन्यथावद्धरतर्षभ । समाप्य सर्वा
प्रयतः सोहिताः शाखकोचिदः ७७ शुभे देशे निवे्याथ क्षोमवर्ाभिसंवृत: । शुक्कांबरधरः-
भ्रीमाज्छुचिर्भूत्वास्वलंकुृतः ७८ अर्वयेत्त॑ यथान्यायं गन्धमाल्ये; प्रथकपृथक । संहितापु-
स्तकान्राजन्प्रयतः शिष्टसंमतः ७९ मक्ष्येमासेश्व पेयेश्व कासेश्व विविधेः शुभेः । हिरण्यं
माचव वरखश्व इक्षिणामथ दापयेत् ८० सर्वत्र जिपळंः स्वर्णे दातव्ये प्रणतात्सना । तदर्ध पाद-
. शेषं वा विचशाठ्यविवर्जितस् ८१ यदयदेवात्मनो भीष्ठं तत्तदेयं द्विजातये । सर्वथा तोषये--
शऐंषिक पर्वोत प्रथम. घृतोदन द्यावे; नंतर सर्व गुणयुक्त सुसंस्कृत अन्न अर्पण करावें ६७
शांतिपवे वाचावयास आरंभ करतांना व शेवटीं ब्राह्मणांस हविष्य भोजन द्यावे. आश्व-
मोधिक पर्वाचेवेळीं सार्वकामिक (, सर्वाच्या इच्छेप्रमाणे ) भोजन द्यावें ६८: त्याचप्रमाणें
आश्रमनिवास पर्वाच्या वेळीं बाहमणांस हविष्य भोजन घालाव. मोसल पर्वाच्या वेळी
सश्वंगुणसंपत्न गंधमाल्यानुलेपन द्यावें ६९. त्याचप्रमाणें महाप्रस्थानिक पर्वाच्या वाचनर
संगी सर्व काममुणयुक्त भोजन द्यावें. . स्वर्गपर्वांचे वेळींही ह्रिजांस हविष्यान्न भोजन
घालावें ७०, हरिवंशाची समाप्ति झाली असतां सहस्र बाह्मणांस भोजन घालावें. स॒वर्ण-
मुद्रायुक्त एक गाय ब्राह्मणाला अपण करावी ७१. हे राजा, दारिग्रानें याच्या अर्ध-
प्रमाणाने तरी दानादि द्यावं. प्रत्येक पर्वाच्या समाप्तीच्या वेळीं विचक्षण पुरुषाने सुवर्ण-
युक्त पुस्तक वाचकास निवेदन करावें. हरिवंश पर्वांचे वेळीं पायस भोजन घालावें ७२,७३..
हे राजतनया, जो एक श्लोक, अथवा श्लाकाचा एक पाढ,. अथवा एक अक्षर एकचित्तानें
ऐकतो तो विष्णूला प्रिय होतो ७४. सपत्नीक व्यासाचे यथावाधे परजन करावे. कारण
घूजा केलेलं त॑ दांपत्य लढमीनारायण देवाचें पूजन करतें. ७५. भूमि, वस व उत्तम:
गाय यांच्या योगानें वाचका'ची जो पंजा करतो त्याने साक्षात् देवकीपुत्र विष्णुचेंच पजन
केलं आहे, असे होल ७१. हे राजन, प्रत्येक पारणाचेवेळीं शाखपॉडित व पवित्र आह्म-
णाने सर्वे संहिता यथावत् समाप्त करून ७७, शुभ प्रदेशी बसावे. यजमानाने रेशमी'
वस्त्राने त्याला आच्छादित करावें. नंतर स्वतः शुक्ठुवसत्र धारण करणाऱ्या, श्रीमान, पवित्र
व स्वलंकुत झाढेल्या त्यानें बाह्मणाची यथान्याय गंध-माल्यादिकांनीं पृथक् पथक: पुजाः
करावी. शिष्टांस संमत असलेल्या शुद्ध श्रोत्यार्ने संहितापुस्तकार्चेही पृजन करावें ७८.७९
भक्ष्य, मांस, पेय, नानाप्रकारचे शुभ काम यांच्या योगानें द्विजांस तप्त करावें सवर्ण, गाय...
वस्र व दक्षिणा दयावी ८०. नम्रांचित्त पुरुषानं सववत्र त्रिपलप्रंमाण सुवर्ण द्यावे. त्याच्या
ड्ट्ट _ मह्घिंव्यासप्रणीतं श्रीहरिवेशप्राणं । [ भध्यायः
द्धकत्या वाचक एरुमात्मनः । देवताः कीर्तयेत्सर्वा नरनारायणोें तथा ८२ ततो गंधेथ्व
साल्येश सवलंकुवद्दिजोतमाच् । तर्पयाद्वेविधेः कामेदानेश्वोच्यावचेस्तथा ८५ अतिरात्रस्य
यज्ञस्य फळं पाझोति मानवः । प्राप्रयाच कतुफलळं तथा पर्बणि पर्वाणि ८४ वाचको भरत-
श्रेष्ट व्यक्ताक्षरपद्स्वरः । भविष्य श्रावधेद्विप्रान्मारत॑ भरतषंभ ८५ झुक्तत्रत्ह दिजेंदेषु
यथावत्संप्रदाययेत । वाचक भरतश्रेष्च भोजवित्वा स्वलंकूतस् ८६ वावके पारतुटे त शुभा
प्रातिरतुत्तमा । ज्ाह्मणेधु च तुष्टेष॒ प्रसक्षाः सर्ददेवताः ८७ ततो हि. भरणं कार्ये द्विजाना
भरतर्षभ । सर्वकानेयंथान्यायं साधुभिश्व यथाकमम् ८८ इत्येष विधिर्हिष्टी सया ते दविपदा
वर । भ्रद्वधानेन वे भाव्य यन्मां त्वं परिएच्छात ८९ भारतश्ववणे राजन्यारणे च चूपात्तस ।
सदा यत्नवता माव्यं श्रेयस्लु परमिच्छता ९० भारत श्शणुय़ान्षित्यं भारतं परिक्कीतर्येत् । भारत
भवने यस्य तस्य हस्तगतो जयः ९१ भारत परमं पुग्यं भारते विविधाः कथा: । भारत
सेव्यते देवेभारनं परिकीर्तयेत ५२ भारत सर्वश्षांखाणामुत्तम भरतर्षभ । भारतात्पमाप्यते मोक्ष-
स्तत्वभेतट्ठ “भे ते ९३ महाभारतमाख्यानं सि्ति गां च सरस्वतीम । ब्ाह्मणं केदावं चापि
कोर्तयज्ञावसीदृति .४ वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्थभ । आदो चान्ते च मध्ये च हारी
सर्थज गीयते ९५ यत्र विष्णुकथा देव्या: थुतयश्व सनातनाः । तक्छोतव्यं मनुष्येण परं पद-
अर्धप्रमाण अथवा पादप्रमाण सुवर्ण तरी वित्तशाठ्य न करितां अवश्य द्यावे. आपणाला
जें जे अभीष्ट वाटत असेल तं ते ब्राझणास द्यावे. आपला गुरु जो वाचक त्याला भक्तीने
सर्वथा तुष्ट करावे, सर्व देवतांचे व नरनारायणांचें अनडीर्तन करावें ८१.८२. त्यानंतर
उत्तम प्रकारें अटेंकुत केलेल्या उत्तम ठ्रिजांत गंध, माल्ये, विविध काम व उच्चनीच
दानें यांच्या योगाने तप्त करावं ८३. अर्से केल्यानें मानवास आते रात्राचें फल प्राप्त
होतं. प्रत्येक पर्वांच्यावेळीं त्याला यज्ञफळ मिळतें ८४. हे भरतश्रेष्ठा, ज्याचीं अक्षरे,
पदें व स्वर व्यक्त आहेत अशा वाचकाने भविष्यासह भारत ब्राह्मणास ऐकवावे ८५.
ब्राह्मण भोजन करीत असतांना यथाश्यास्र त्यांना सवे द्यावे. हे भरतश्रेष्ठा, वाचकाला
भोजन घालुन उत्तमप्रकारे अलंकुत करावें ८६. वाचक आतिशय तष्ट झाला असतां शुभ व
अत्युत्तम प्रीत उत्पन्न होते. ज्राह्षण संतुष्ट झाले असतां सर्व देवता तृष्ट होतात ८७
यास्तव हु भरतश्रेष्ठा, ब्राह्मणांचे पोषण करावे. क्रमानें सर्व उत्तम काम त्यांना यथान्याय
समपण करावे ८८. हे मनुष्यांतील श्रेष्ठा, हा विधि मीं तळा सांगितला आहे. ज्याअर्थी
ला विचारीत आहेस त्याअथी श्रद्धावान होऊन राहावें ८९. परमकल्याणाची इच्छा
करणारानें, हें उत्तम राजा, भारतश्रवण व पारणा याविषयीं सदा यत्नबान व्हावें ९०
नित्य भारताचं श्रवण करावे. भारताचे कीतन करावें. ज्याच्या घरामध्ये भारत असते
याच्या हातांत सदा जय असतो ९१. भारत परम पुण्यकारक आहे. भारतांत विविध
कथा आहेत, इवांकडून भारताचे सेवन केळं जातं. यास्तव मारताचें कीर्तन करावे ९२
हे भरतश्रेष्ठा, भारत ह शाखांत उत्तम आहे. भारतापासून मोक्ष मिळतो. मी हें तुला
तत्त्व सागत आढ ९३. महाभारत आख्यान, क्षाते, गाय, सरस्वती, ब्राह्षण व केशव
यांचे कातन करणारा कधीं कुश भोगीत नाहीं ९७. वेद, रामायण व पण्यकारक भारत
मिध्य ह भरतश्रष्ठा, आढ, मध्ये व अंती सर्वत्र हरीचे वणन केलें आहे ९५... परमप-
द्वाची इच्छा करणाऱ्या मनुष्यानें ज्यात सनातन श्रांते व इिव्य विष्णुकथा आहेत असें ह
१३३ ] भविष्यपर्व । | ३८५
निहेच्छता ९६ एतत्पवित्रं परममेतद्धवानेदर्शानस । एतत्सर्वघुणोपेतं श्रोतव्यं भूशतॉमिच्छता ९७
करिपने$सारसंत्तारे वांछितस्येव कारणव । हरिवंदास्य श्रवणतिति दवेपायनो$नवीत् ९८ अश्व -
सेथसहश्लेण वाजपेयशतेस्त्था । यत्फळं प्राप्यते पुंभिस्तद्धरवदापारणात् ९५. अजरममर-
मक ध्येयमायवशून्यं सगुणमछुणमाददयय स्थूलतत्पन्तसूक्ष्मश । निहपममनुमेयं योिनां ज्ञान
गम्य विझुवनगुकूमीडं त्वां मपक्षाहस्स विष्णो १२० सर्वस्तरतु दुर्माणे सवा. भब्राणि
पश्यतु । सव्षां बांछिताअथा भवंत्वस्य च पारणात १०१ [५१३७३] इति श्रीम० खि० हार ०
भाव० श्रवणकठकथन नास दानिरशदाधिकदाततमा ध्यास: ॥ 9५३२ ॥ |
जनमेजय उवाच ॥ उयक्षादूपमह जहमव श्रोतुभिच्छानि तत्वतः । त्रयाणांपुरसंज्ञानां-
खेवराणांसमासतः १ वेशेपायन उवाच ॥ शूणु विस्तरतः सर्वे यन्सां प्रच्छासे नेधनम्
देत्यानां बाहुबाठिनां सर्बप्राणिविरोधिनाइ < खंकरेण वरचं राजव शूळेश्रिमिराजिहझ्मगेः । कृतं
पुरासुरेन्दाणां तवंभावधेषिणार ३ त्रिधुरं पुरुषव्याधरहुद्धातुसमीरितम् । विक्रामांते नभो-
मध्ये भेववृस्ट्मिवोत्थितस् ७ प्राकरिण प्रवृद्धेत कांचनेन विराजता । मणिभिश्व प्रकादाजि
सर्वरजेश्व तोरणे: ५ बभासे नवली मध्ये श्रिया परमया ज्वळतू ; गंधवाणामिवोदस्रे कमणां
ताण णाणा णा
महाभारत वाचार्बे ९६. हं परम पवित्र आहे. हे धर्मनिद्षन आहे. ऐश्वयांची इच्छा
करणाऱ्या पुरुषानं सर्व गुणांनी युक्त असलेलें हे ऐकावे ९७. हरिवंशाचे अ्रवण या
असार संसारांग शिष्टांकडन वांठिताचेच्च कारण केळे जाते. अलं व्यातानें सांगे-
तल॑ आहे. ९८. सहस्र अश्वमेध व शत वाजपेय यांच्या योगानें जें फल परुष
प्राप्त करून घेतात त॑ हरिवंशाच्या पारणासे मिळते ९९. हे विष्णो, अजंर
अमर, एक, ध्येय, अबयन्तशून्य, सगुण, अगुण, आद्य, स्थळ, अत्यन्त सक्षम
उपमाशून्य, योग्यांना ज्ञानाम्य, त्रिभवनगरु, इंश अशा तुळा मी जृरण आहे. १००
या हरिवंशाच्या पारणानें सर्व संकटांतन पार पडोल. सर्व कल्याण पाहोत. व सर्बाचं इष्ट-
मनारथ परिपूर्ण होवोत १०१. हाते श्रीमहा० खि० हरि० भावि० श्रवणफलकथननामक
एकर्शंबत्तिसावा अध्याय समाप्त झाला ॥ १३१२. ॥ | |
जनमेजय:--हे ब्रह्मन्, मी त्रिनयनापासून* आकाशांतून संचार करणाऱ्या तीन पुर-
संज्ञकांचा' नाश कसा झाला तें तत्त्वतः व थोडक्यांत ऐकण्याची मी इच्छा करता १,
वेशंपायनः:---राजन_, सर्व प्राण्यांशी बिरोध करणाऱ्या बाहुशाली देत्यांच्या मरणाविषयी
तं जे मला विचारीत आहेस ते सर्व विस्तारपर्वक ऐक २. हे राजन, शंकराने परवी सरळ
जाणाऱ्या तीन झुलांनीं सर्व भूतांचा वध करण्याची इच्छा करणाऱ्या असुरेंद्राचा वध
केला ३. हे परुषश्रेष्ठा, फार मोठ्या धातंनी चिमाण केलेलं त्रिपर उठलेल्या मेघसमूहा
प्रमाणे आकाशामध्ये गमन करीत होतें ४. सोन्याने चमकणारे, रत्नांनीं प्रकाशमान
होणारे, व सर्व रत्नसंपत्न तोरणांनीं यक्त असणारे फार मोठे प्राकार त्याच्यावर होते
* टीकाकार नीलकंठांनी हंरिवंशाची फलश्रतिही झाल्यावर पुनः ,येथें कथविषय//'._
प्रश्न करणं अनपपत्न आहे, असे समजन हा सव अध्याय अध्यात्मपर लाविला आहे; पण
आह्मी य्रेथे अध्यायाचा वाच्य अ्थेच केला आहे. कारण प्राणांतल्या सवच गाष्टी अध्य़ा-
_:त्मपर लावतां येणं शक्य असल्यामळे ह्याच, एका गोष्टींचा लाक्षणिक अथ करण्याचे
विशष प्रयोजन दिसत नाहीं |
१३९०. ____ महर्षिव्यासभ्रणीतं श्रीहरिवंशपुराणं । [. अच्याय:
साधित परम् ६ वाजिनः पक्षसंयुक्ता वहन्ति बळदरपिताः | पुरं प्रभाकरग्रेष्टं मतोाभिः कामस-
बुंहणे: ७ धावान्ति ऱ्हेबमाणास्ते विकसेः प्राणसंभतेः । आ! हयन्त इवाकाठा खुरेः इयामसद-
छप्रमेः < वायुवेगसमेर्वेगे: कालयन्त इांबरथ । असुराः समहश्यन्त वतुर्गिविादता-
त्सांभ: ९ कषेभिज्वलनप्रख्येच्तपसा दग्धकिल्बिषेः । गीतवादित्रबहुलं गंधर्वनगरोपपस्र १०
चित्रायुधसमाकाण: प्रततकनकप्रभेः । मवनेंचहुमिश्वेव पांशामिः समळलंकुतेः १ देवे
वनाकारः झुशुनं तन्महादय्यात । प्रासादाग्रेः पवृद्धेव्व कळासदिाखरप्रभे; १२ शुभे देत्य-
नगर बहुसूयाभवाबरख् । वराहालकसपत्ध तथकांचनसप्रमस् 3३ प्रदीप्रनिव तेजाभी ररा-
जाथ महाप्रभो । छ्वेडितोत्कृष्टबहुल सिंहनादाविनादितस १४ बभो वड्युजनाकी्ण वनं
वेत्ररथं यथा । ससुच्छितपताकं तद्सिभिश्व विराजितभ् १५ रराज त्रिषुर॑ राजन्महाविद्य-
दिवांबरे । सूर्यनाभश्र्व देत्यन्दथ्वन्वना भश्व भारत ३६ तथान्ये च सहाबीर्या दानवा बलद-
पिता: । मसृवुश्व बभंजुश्व मोहिताः परसेष्ठिना १७ पंथानं देवगभनं पितृयानं च भारत ।
तेरेवमस्राप्रेश्व प्रगहीतशरातनेः १८ दानवेनरशादूळ देवयाने महापथे । पितव हिवलोपेतें
हते भरतसत्तम १९ अह्यमाणसभ्यधावन्त सर्वे सुरगणास्तथा । विवर्णवदूना दीनाठडिछन्ने या
मांतंकमाणे २० अवुवंश्व गताः स्थित्वा स्वरेणातनिनादिना । हन्यामहे जत्रगणेर्भागोच्छेदेन
त्यामुळे ते आकाशांत परमशोभेनें दीप्त होऊन अतिशय चमकत होतें. ते गघर्वांच्या कर्मा-
नंच जणुं काय निमाण केलेलें सर्वोत्तम पुर होतें ५,६. बलाने मत्त झालेले व पक्षसंयक्तः
घोडे त्याला वाहात होते. सूर्याप्रमाणं श्रेष्ठ असलेले तं, पुर मनोरथांनीं पुष्ट झालेल्या
मनांनींच जणुं काय वाहिलं जात असे ७. ते अश्व श्यामदलांची ज्यांना प्रभा आहे अश्या
खुरांनीं मोठ्या सामर्थ्याने पाय टाकीत व लिंकाळत जणुं काय आकाझ्याला बोलावीतच
होते. वायूच्या वेंगासारख्या वेगांनीं जणुं काय आकाशाचे परिमाणच करीत असलेले ते
असुर, आत्मज्ञ, अग्नीसारख्या तेजस्वी व तपानें ज्यांचे पाय दग्ध झालें आहे अज्ञा चार
क्र्षांकडून पाहिले गेले. त्यांत गीत व वादित् पुष्कळ होत होतें. तं त्रिप्र गंधर्वनगरासारखें
होते ८-१०. तें महातेजस्वी पुर विचित्र आयुघांनीं व्यापलेल्या, तप्त सोन्याच्या प्रभेनें यक्त
असलेल्या, आतेशय उंच, अतिशय अलंकुत, व ज्यांचा आकार इंद्राच्या आकारासारखाः
आहे अज्ा भवनांनीं फार छोभलं., केलासशिखराप्रमाणें ज्यांची प्रभा आहे अक्चा अतिदय
'वाढलेल्या प्रासादाग्रांनीं ते देत्याचें नगर अनेक सूर्यानी युक्त असलेल्या आकाझाप्रमाणें
शोभले. त्यांत सर्वोत्तम ओठे होते. लाळ केलेल्या सोन्याप्रमाणे त्याची प्रभा होती. हे
प्रभो ते तेजाच्या योगानें प्रदीप्त असल्यासारखे दिसत होतें. त्यांत मोठमोठया गर्जना
'पुष्कळ होत होत्या. वीरांच्या सिंहनादांनीं ते नादित झालें होतें. चेत्ररथवनाप्रमाणें सुंदर
जनांनी व्याप्त असलेले ते आतिशय शोभले. त्यांत उंच पताका लाविल्या होत्या
तरवारींनी विराजमान होत होते. हे राजा, तं त्रिपुर आकाझांत महावियुत्--
प्रमाणें दिसत असे. हे भारता, सूर्यनाभ, देत्येंद्र चंद्रनाभ, व तसेच आणखी दसरेही
- महावीयेवान्. व बलदूपित दानव परमेष्ठीकडून मोहित होत्साते देवयान व पितर्यान
र्ग-नाहींसे करते झाले. ( कर्म व उपासना यांचा त्यांनीं विध्वंस केला. ) हे भरतश्रेष्ठा
ज्यांनीं हातांत शरासर्न घेतली आहेत अशा त्या असुर्रेष्ठ दानवांनीं याप्रमाणे पितलबळ व
आपमिबल यांनीं युक्त असळढेल्या पितृयान व देवयांन महा मार्गांचा विध्वंस केला असतां सर्व
१३३] ___ 'भविष्यपर्व । ३९१
भरागद् ११ तेषां चेव वधोपायं बदस्व वदतां वर । यं ज्ञात्वा बाहुबछिनो बाधेम समरे
पराच् २२ सांत्वधित्वा तु वरदो बह्मा प्रोवाच देवताः । दाणुध्वे देवताः सर्वाः शत्प्रातिकृतिं
'पराम् २३ अवघ्या दानवाः सर्वे कते दोंकरमव्ययझ् । भातिगह्य च तंद्वारक्ये सनोंभिवागिम-
रब च २४ भ्रूसी प्रपेद्रि सर्वे सह रुद्रेख्व भारत । विन्ध्यपादे च सेरा च मध्ये च प्राथिवी-
तळे २५ तपसाोग्रण यांगज्ञाः सर्वे ते उनयो$भवच् । काइ्यपेया हरं प्रांत्ता जपन्तो नह्मसाहे-
ताठ ६ तेषा परमना राणामभवद्रन्ध्यता जने । विन्यस्तद्भीनिचये ताम्नरलोहं व भष-
णम २७ परिधानाने 'चमाणि सृद्वने च शुभानि च । स्वयं मतानां कुष्णार्ना मगाणां कुरु-
सत्तम २८ य्रहांतांन विसुक्तानि देहेभ्यो वनचारिणास् । अन्तारक्षमथोपेत्य विविझर्मा-
यया वृताः २९ हरालयंखुराःसवेव्याधचभनिवासिनः ! प्राणिपत्याथ ते दीना भगवंत जग-
त्पातेम् ४० सुव्यक्तेनाभिधानेन प्रमाषन्त हरं ततः । हविर्दत्तमाविज्ञानाद्वस्मच्छत्लेषु
चाह ३१ वरदानं वृथास्मास भगवन्विसुखे त्वाथ । यथादेशं यथाकालं क्रियतां नबह्मणो
वचः ३२ यदुक्तं देवदेवेन खेचराणां समीपतः । एव देववचोभिश्व भाविनोर्थस्य वे
भवात् ३३ समनह्यन्महादेवो देवेः सह सवासवेः । आदित्यपथमास्थाय सन्नद्धाः समलं-
कृताः ३४ सर्वे कांचनवर्णाभा बसुदीप्नाइवाझयः । रुदेण साहेता रुडा दहन्त इव तेजसा ३५
देवगण बह्मदेवाकडे घावले. गातेकर्म छिन्न झाले असतां ते विवर्णमख व दीन झाले २०
तेथें जाऊन व उभे राहून ते आतंस्वरानें हणाले, “ हे भाग देणाऱ्या देवा, भागांचा
उच्छेद करून आह्लयी शत्रुमणांकडून मारले जात आहो. यास्तव हे वक्क्त्यांतील श्रेष्ठा
त्यांच्या वधाचा उपाय आह्यांठा सांग हणजे तो जाणून आह्ली बाहुवलवान होऊंव
समरांत शत्रूला पीडा करूं ” २१, २९२. तेव्हां वरद अह्मदेव देवांचे सात्वन करून
हणाला, “ अहो, सवे देवांनो, तुझी सर्व शत्रूंचा उत्तम प्रतीकार कसा करावा ते ऐका २३.
अव्यय शंकरावाचून बाकी सर्वांना ते दानव अवध्य आहेत. ” मनांनीं व वाणीनेंही
त्यांच त वाक्य अहण करून २४ हे भारता, रुद्रासह ते सर्व ममीवर आले. पथ्वी-
तलाच्या मध्यभागीं मेरु व विध्यपाद् यांवर उग्र तेपानें ते सर्व योगज्ञ माने झाले. बह्मसं-
हतेचा जप करणारे ते सवे काश्यपपुत्र हरास शरण गेले २५,२६. जनामध्यें त्यांच्या
परम स्रियांचा वध्यता झाली. हांतरलेल्या दुर्भसंचयावर ते शयन करूं लागले. तांबे व
' लांखंड यांचीच भूषणे त्यांनीं घातली ( सोने व रत्ने यांची नाहीं. ) २७. हे कसश्रेष्ठा, आपो-
' आप मेलेल्या कृष्णमृगांचीं शुभ व मदु चामडी ते नेसळे २८ वनांतून फिरणाऱ्या हरणांच्या
देहापासून त्यांनी तीं काढून घेतलीं होतीं. याप्रमाणें अत्यंत कष्टकर दशशेंत असलेले ते मायेन
आवृत होऊन अंतारिक्षांत उडन गेळे २९, ते सर्व देव व्याध्रचर्भ परिधान करणाऱ्या शंकराच्या
' आल्यास गले. त्या दीनांनीं जगत्पांते भगवानास नमस्कार केला ३०. नंतर ते अतिंच्यक्त वाणीने
हराठा असं सांगू लगले. “ हे भगवन्, तूं आमच्याविषयी विमुख झाल्यामुळें यजमानाक-
' डून अज्ञानाने भस्माच्छादित अर्भीमध्यें दिळेळा हवि व्यर्थ होतो. व त्यामुळें आह्माला
पदुढल वरदानही व्यथे होतं. यास्तव देश व काल यांस अनरूप असें बह्मदेवाचें. क्चन
मान्य कर. देवदेवानें आकाशचरांच्या समीप जें सांगितलें ते त॑ कर. 7 अशाप्रकारच्या
- दूववचनांनीं, भावी अथ सिद्ध व्हावयाचाच असल्याळें, महादेव वासवादे देवांसह सज्ज
_ झाला. आदिंत्य मागाचा आश्रय करून सज्ज व उत्तमप्रकारं अलंकुत झालेले सर्व देव
३९२ मह्षिंव्यासप्रणींतं श्रीहरिवंदापुरार्ण । [ अध्याय
सन्नद्धाः कुशला: सवे प्रांदावः पर्वता इव । विश्वे विश्वेन वणुषा बलिन. कामरूपिणः ३६
समनह्यन्महात्मानो दानवान्तं विधित्सवः । एभिः सह धनाध्यक्षे; समंतात्पारिवाशरितः ६७
त्रिपुर योधयक्र्यक्ष: प्रगरह्म सारं धन: । अथ देत्या भिक्षदेहाः पुराडाळ गता इव ३८
न्यपतन्त विदेहास्ते बिशीणा इव पर्वता; । अतिधिद्धाः सुविद्धाथ्व रणमध्यगता नृप ३९
न्यपतन्देत्यसंघाता वज्रेगेव हता मगाः असिमिश्र्व हता देवेः हक्तिचक्रपरश्वधेः ४ - बाणेश्व
'भिन्नमममांगो देत्येन्दा युद्धगोचरे । प्रपेतुः साहेता उव्यॉ छिन्नमपक्षा इवाचला ४9 तत्र संज्ञा
तविमुअन्ति दीप्यमानेन तेजसा | एवं ते$न्योन्यसंबाधे क्षीयन्ते क्षषकर्मणा ४२ नोपलभ्यन्त
.प्वक्षुर्भ्यामपि दिव्येत चक्षषा । अस्तं प्रात दिनकरे सुरन्दास्ते निशासुखे । छिल्याभित्नक्षत-
-सुस्वा निपेतुर्वसुधातले ४४ अथ देत्या जयं प्राप्त निशायां निशिते: शारः । विनेदुर्विपुले-
नादमेधा इव महारयाः ४४ जथप्राप्त्यसुराश्वेव ते$न्योन्यमभिजल्पिरे । त्रासिताख्रिदशाः
सर्वे संग्रामजयकांक्षिणः ४५ अस्माभिनछसंपत्नेः सह प्रासासितोमरेः | विरजुश्व जयं प्राप्त
उदभानोहव्यबोधिताः ४६ समरे बलतपलक्षाः सायुधा देत्यसत्तमाः । तुरेश्व साहितः सर्वे रथमा-
सा €१०-.
स्थाय शकर: ४५७ दापत|त्ततदन्डइत्याच प्रदहान्नव तेजसा । यगान्तकाठ वितत राश्श्मबानव
दीप्त अग्नीप्रमाणे भासे. कारण त्यांची अंगकांते सुवणासारखी होती. रुद्रासहवर्तमान
इतर रुद्र आपल्य़ा तेजाने जाळीत असल्याप्रमाणं सज्ज होऊन निघाळे २१-३५. ते सर्व
यद्धकुशल व पर्वताप्रमाणे उंच होते. ते सवे सर्वरूपाने युक्त, बलाढ्य व कामरूपी
_ होते. ३६. दानवाचा अंत करण्याची इच्छा करणारे ते महात्मे कवचादि घाठून सज्ज
झाले होते. या सर्व धनाध्यक्षांकडून समंतात परिवेष्टित झाळेळा ञ्यंबवक सशर धनुष्य
घेऊन त्रियराशीं यद्ध करता झाला. नगराच्या कड्यांवर निजल्याप्रमाणे शंकराच्या शरांनीं
क्षतशरीर झालेले देत्य भराभर भूमीवर पडले ३७-३८. विशीणं झालेल्या ( उललेल्या )
-पवतांप्रमा ते देहरहित होऊन पडले. रणामध्ये आलेल्या त्यांना आते भयंकर व असह्य
-वेध झाले होते ३९. वज्रानें तोडलेल्या पर्वताप्रमाणें देवांनी खड़गे, शाक्ते, चक्र, परछु
.इत्यादेकांच्या योगाने तोडलेळे दानव भूमीवर पदले ४०. यद्धामध्ये सन्मुख आलेल्या
देत्येंद्राचीं मर्मस्थानें बाणांनी ठिन्न-मित्न केलीं गेठीं. ज्यांचे पंख तुटले आहेत अशा
पर्वताप्रमाणें ते सर्व मिळून पृथ्वीवर पडळे ४१. दीप्यमान तेजाने दग्ध झालेले ते तेथ
- जीविताचा त्याग करीत होते. याप्रमाणे एकमेकाशी भिडून परस्परास पीडा देणारे
ते क्षय पावणाऱ्या कर्मानेंच क्षीण झाले ४२. दिनकर अस्त पावून रात्र पडली
असतां चर्मचक्षुनीं तर राहूं देच. पण ज्ञानचक्षूर्नही त्यांना कांहीं दि्सिनासे झालें
ज्यांची मष ठिन्न, भिन्न व क्षतयुक्त झालीं आहेत असे श्रेष्ठदेव. पथ्वीतलीं पडळे ४३
राजी देत्यारचे वळ वाढलं. तीक्ष्ण बाणांनी त्यांनीं जय मिळविला. महावेगवान मेवांप्र-
माण विपल नादांनीं ते आक्रोश्ञ करूं लागले ४४. जय मिळाल्यामुळे असुर आनंदानं
एकमेकाशी अशा गोष्टी बोलं लागले:-संग्राम जयाची आकांक्षा करणारे सर्वे देवे आता.
भ्याले आहेत ४५. प्रास, खडूगे व तोमर यांनीं युक्त असलेल्या आह्मां बलाढ्याशी
. लढण्याचें सामर्थ्य त्यांच्यामध्यें नाहीं. शुकाचार्यांच्या हव्यानं जागत झालेले देत्य क्जि-
.यास प्राप्त होऊन फार शोभूं लागळे ४६. उत्तम दैत्य समरांत .बलसंपत्न व आयुधयुक्त
_ . होते. नंतर शंकर सूर्व देवांसह रथांत बसून सिंहनाद करीत व दुर्पयुक्त देत्यांस आपल्या
- नव
१३५३] इ भविष्यपर्व । ३९६
निंदेहव् ४८ सवभूतान भ्रूताग्र्यः पळलये ससुपास्थते । स रथो वाजिभिः शोघिरुह्यमानो
मनाजवः ४९ वेबभा नभसो मध्ये संविदादिव तोयदः । वषभेण ध्वजाग्रेण गर्जमानेन
भारत ५० भाते स्म॒ स रथो राजन्सेन्दायुध इवांबुदः । ततोंबरगताः सिद्धासतठडर्ईषभध्व-
जस ५१ कमाभेः पूवज पूव: शुचिभितयंबरकं तदा । कषयश्व तपःशान्ताः सत्यत्रतपरा-
यणा: ५२ अस्रतभारिनव्वेव सुरसंघास्तथेव च । गंघर्वाप्सरसश्वेव गन्घर्वेश स्वरेण वे ५३
प्रह्मवदनाः सोम्याः पेड्ये स्थानांतरे तूप । चयाडालकसंपक्षे शतघ्नीशातसंकुले ५४
तांस्सस्तु देत्यनगरे सरवंभूतभयाबहे । ततस्तु दारवर्षाणि सझचुदेत्यदानवाः ५५ सुराणासरयो-
मध्ये ताक्ष्णाग्राणे समंततः । शतत्तीमिध्य निघ्नन्तो भलेः झूलेथ्व भारत ५६ ते चकेरे
महत्क्स दानवा युद्धकोबिदाः | गदाभिश्व गदांजघ्नुभंेमलांश्व चिच्छिदः ५७ अस्ेरखा-
ण्यबषाधन्त मार्या सायाभिरेब च । ततो5परे सठुद्यम्य शरशक्तिपरश्ववान् ५८ अदानींश्व
महाघोरान्सुक्तान् शातसहसख्शाः : असिभिर्मायाविहितेसंत्योविंषयगो वरे ५९ ते वध्य-
साना विदुधाः शरवंषेरबस्थिताः । गन्धर्बनगराकारः सो$सीदत्सहरो रथ: ६० हन्यमानो-
$सुरगणेः पासासेशरतोमरेः । तेश्र्व देत्यमहरणेर्छुरुभिर्भारसाहिभिः ! चित्रेश्व बह्चाभः शखे-
रतिष्ठत शचीपातेः ६१ ततो मध्ये दिव्यशब्दः प्रादुरासीन्महीपतते | कपीणा बह्मपुबयाणां सह-
तेजाने, युगांतसमय आला असतां सर्वेभूतांस जाळणाऱ्या सूर्याप्रमाणे, जणं काय जाळीत
तो भूतपाति निघाळा. त्यावेळीं प्रलयकाळ आठा आहे असा भास झाला. मनाप्रमाणे
ज्यांचा वेग आहे अशा जीघ्र घोड्यांनीं तो रथ वाहिला जात होता ४९. आक्काशामध्यें
तो विदयुद्युक्त मेघाप्रमाणे शोभला. हे भारता, त्याच्या ध्वजाग्रावर बसलेला वषभ गर्जना
कंरीत होता ५०. हे राजा, तो रथ इंद्रधनुष्ययुक्त मेघाप्रमाणे भासत होता. तेव्हां
आकाशांत स्थित असलेल सिद्ध त्या पूर्वज ञ्यंबक वृषभध्वजाची स्तुति पूर्वींच्या त्याच्या
पवित्र कमीनीं करूं लागले. तपानें शांत झालेले व सत्यवतपरायण काषे ५१, पर,
त्याचप्रमाणं अमृतप्राशून करणारे देवसंघ, गंधर्व व अप्सरा द्ृष्ट मुखाने, सोम्य वर्त्तीने व
गंधर्व स्वराने इश्वरानिमित दुसऱ्या स्थानांत स्ताति करूं लागळे. मोठाल्या टेकड्या व कद्डे
यांनीं संपत्न असलेल्या, शेकर्डा शतघींनीं व्यापलेल्या व सर्व मतांस भयावह असलेल्या
त्या देत्यनगरांत राहणाऱ्या देत्यदानवांनीं तेथूनच देवांवर बाणवर्षाव सोडले ५३-५५
हु भारता, देवांचे शत्रु मध्यभागी स्थित होऊन समंततः ज्यांना तीक्ष्ण अरे आहेत अज्ञा
शंतघ्रींनीं, भाल्यांनीं, व शूळांनीं शत्रूंना मारीत सुटळे ५६. य॒द्धामध्ये पंडित असलेले
ते महत्कर्म करते झाले. त्यांनीं आपल्या गददांनीं शच्या हातांतील गदांवर प्रहार केला.
आपल्या भाल्यांनीं शत्रूंचे भाले तोडले ५७. अशांनी अस्त्रांस बाघा केली. मायांनीं
माया कुंठित केल्या.:;दुसर कित्येक शर, शक्ति, परशु इत्यादिकांस उचलुन शात्रंवर
चालले ५८. त्यांनीं हजारो महाघोर अशनि देवांवर सोडले. मायेने निमाण केलेल्या
तरवारीनीं त्यांना मृत्यूच्या स्ाधीन केलें ५९. शरवष्टीनें जर्जर झालेले देव त्या रथांत
मोठ्या कष्टाने राहिळे. गंधवनगराप्रमार्णे ज्याचा आकार आहे असा तो रथ हरासह क्रिष्टं
झाला. कारण असुरगण प्रास, तरवारी, तोमर, व तक्नांच दुसरीही अनेक, विचित्र, भार
सहन करणारीं व जड देत्यशस्त्र यांनीं त्याच्यावर सतत प्रहार करीत होते. हे राजा
अश्या अनेक शाखत्रांनीं प्रहार केला जाणारा शचीपति इंद्र मध्यभागीं स्थिर उमा
द छै
"३९४ महषिंब्यासभरणीतं श्रीहरिवशप्राणं । - [ अध्याय
तासापि भारत ६२ स एव शोकरस्याग्रे रथो भासे प्रतिष्टितः। अजेयो जय्यतां प्रापः सर्वलो-
कस्य पर्यत: ६३ तस्मसिक्चिपतिते राजस्रथांनां प्रवर रथे । निपेतु; सर्वभूता*, भूतळेव सुधा-
“घिप ६४ विचेलुः पर्वताग्राणि चेळुश्वेव महाद्रमाः | विचुक्षथः सखडाश्र्व न रेजुव्व दिशो दश ६५
"बुद्धाश्व बाह्मणास्तत्र जेपुश्व परसं जपस् । यच्तट्रह्ममये तेजः सर्वच विजयाषणार ६६
'शान्त्यथ सर्वेभूतानामिह लोके परत्र च ! समाधायात्मनात्मानं योगप्रापेन हेतुना ६७ रथ-
“म्तरेण साख्ञाथ नह्मभूतेन भारत । तेजसा ज्वळयन्विष्णोरूयक्षस्प च महात्मन: ६८ सवेषां
' व्वेव देवानां बाठेनां कासरूपिणास । कषीणां तपसाठ्यानां वसतां विजने वने ६९ अथ
'विष्णुमंहायोगी सर्वतो इृइ्य़् तत्वतः । वृषरूपं ससास्थाय प्रोज्बहार रथोत्तमम् ७० ससा-
*क्ान्ते देवगणेः समभ्रबळपौरुषेः । बलवांस्तोळयित्वा तु विप्ठणाभ्यां महाबलः ॥ ननाद्
“ग्राणयोंगेन मथ्यमान इवाणवः ७१ तृतीयं बायाविषयं समाकम्य विषाणवान । ननाद बल-
वाक्षादं ससुद़ इव पर्वणि ७२ ततो नादेन वित्रस्ता देतेया युद्धदुर्मदाः । पुनस्ते कृतसन्नाहा
युयुधुः उमहाबळाः ७३ सर्वे वै बाहुबलिनः समर्थबलपीरुषाः । सुरतेन्यं प्रमर्देन्तः पगही-
तहारासनाः ७४ अथ्रिं संधाय धनुधि-शितं बाणं सुपत्रितस् । बह्माखेणामिसंयोज्य 4ह्मदण्डं
[ृकशषवोडव्यय: । मुसोच देत्यनगरे तरिधासातरातुसंक्षितर् ७५५ तं बाणं त्रिविध वीर्यात्संधाय
जसनसा प्रश: । सत्येन बह्मयोगेन तरसोग्रेण भारत ७६ सुसोच देत्यनगरे सर्बमाणहराऊ्छ-
म्होता ६०,६१. इतक्यांत क्षे व महात्मे अक्षपुत्र यांच्या मध्यभागीं असा दिव्य शब्द
व्यक्त झाला ६२. शंकराच्या समोर हा रथ भूमीकडे निघाला. अजेय असलेलाही तो
सर्वे लोकांसमक्ष जय्यतेस प्राप्त झाला ६३. हे राजा, तो रथांतील उत्तम रथ भूमीवर
पडला असतां सर्वे भू्त भूमीवर पडलीं; पर्वतांची अग्रे डोलुं लागलीं; मह्यवृक्ष हालं लागले;
समुद्र क्षुब्ध झाले व दशदिक्या शोभेनातश्ा झाल्या ६४.६५. वद्ध ब्राह्मण त्यावेळीं परम
जप करूं ठांगले. सर्वत्र विजयाची इच्छा करणाऱ्या साधकांचें जें बरह्ममय तेज-तेंच
-उत्तम उपास्य होय ६६. यास्तव यालोकीं व परलोकी सर्व भूतांना ज्ञांति मिळावी ह्मणून
योगप्राप्त बलाने, संस्छृत चित्तानेंच विक्षेप पावणाऱ्या मनाचा निरांध करून, त्या तेजाचा
-ते वद्ध जप करूं लागल ६७. हे भारता, त्यांनीं रथंतर बह्ममत सामानें महात्म्या त्रिनेत्र
“विष्णूचे बलाढ्य ब कामरूपी सवं देवांचे, तपाने संप्च असलेल्या व निजेन वनांत रहा-
"णाऱ्या कर्षींचे तेज वाढावेलं ६८,९१९. नंतर तो महायोगी विष्णु ( व्यापी देव ) तत्त्वतः
'ज्वोहींकडे पाहून व वृषरूप धारण करून उत्तम रथ उठविता झाला ७०. समग्र
-बल व पोरुष यांनीं युक्त असलेल्या देवगणांनीं व्याप्त झालेल्या त्या रथास दोन्ही
शिंगावर उचलून धेऊन तो मह्ाबलवान् बेल अंगांत जेवढी शक्ति होती तेवढी सर्व खर्च.
करून मंथन वेल्या जाणाऱ्या समुद्राप्रमाणें मोठ्याने ओरडला ७१. नंतर त्या शिंगानें
युक्त असलेल्या बेलानें तिसऱ्या वायूच्या प्रदेशांत जाऊन पर्वकाळच्या समद्राप्रमाणें
मोठी गर्जना केली ७२. त्या नादाने यद्धदर्मद् देतेय भयभीत झाले. पण ते आतिशय
महाबलाढ्य वीर सज्ज होऊन युद्ध करूं ठागळे ७३. ते सव बाहुशाली, समर्थ, बळ व
थॉरुष यांनीं युक्त देत्य शरासने घेऊन देवसेन्याचें मदन करूं लागले ७४: पण इतक्यांत
"अव्यय शिवाने धनुष्यावर अग्नीचे संधान करून तौक्ष्ण व सुपत्रयक्त बह्मदंडासारखा
_ स््षाण ब्रह्मात्राने संयुक्त करून त्य़ा 'त्रिधामात्रासंज्ञक शरास देत्याच्या नगरावर सोडलें७५.
दकती हया भविष्यपर्व | र्र्र्ड
राच. । दाघ्तान्कनकवणांभान्सुवणाच्व सुनिमलाच ७७ सुक्त्वा वरशारान्योरान्साविषानिद
पक्नगाचू । खुमदातासख्रा नबाणवागेभिस्ताद्वेदारेतस् ७८ शारघातप्रदीधानि विन्याग्राणीवः
भारत । गाडुराण डुरः् साध व्यशीर्यन्त नराधिय ७९. आझना संप्रदीत्तानि वह्िगभ!णि-
भारत । घरणी संप्रपथन्त पुराणि वसुधाधिप-<८ तानि घेडर्यवणांने शिखराणि निरोरेव ।
राकरण. पदग्धान जह्ञाखणापतत्षप ८१ हते च जिपुरे देवेवाचो ह्षात्किलेरिताः । सर्वांच.
जहाति शजूस्त्व प्रवृद्धान्युरुषोत्तम ८२ विष्णुरेध महायोगी योगेन प्रस्मयाज्निब । स्तयते.
नह्मसहशेक्ाषामः शोकरेण च ॥ अम्हणा सहितेदवेः संपन्नबलपीरुषैः ८३ [ ५४५६ ] इाते.
भम ख८ हार० भाव०- तेषुरवधो नाम जउयख्रिशादाथिकशततसो$ध्याय: ॥ १६३॥
कशोपायम उबाच ॥ हारिवेशे तर वृत्तान्ताः- प्रकीर्त्यन्ते कसोदिता; । तत्राद्यमादिसर्गस्तु
भूतसग-स्ततः परः १ प्थोर्वेन्यस्य चाख्याचं मनचां कातनं तथा । वेवस्वतकुलोत्पत्तिर्धे धुसा--
रकथा तथा २ गालवोतवत्तिरिक्ष्वाकुवशस्याप्यनुकातनम । पितकल्पस्तथोत्पत्तिः सोसस्य च
छधस्य च ३ अमावसोरन्वयस्यकीतनंकीतिवर्धनम । च्यातेमातिध्रे शाकस्य प्रसवः
वाजदद्धजे: ४ दवादासप्रतिष्ठा च विको: क्षत्रियल्य च । ययाजिचारिते. चैव पुरुवंदास्य
कीतंनस् ५ कीतनं कृष्णसंभतेः स्यमन्तकमर्णेस्तथा ।. संक्षेपात्कीशिता िच्णा |: मादुर्भावा--
स्तत: परन्षू ६ तारकामयचुद्ध॑ं च बह्मलकस्य वणुनस् । योगानेडाससुल्थानोवेष्णारवाक््यं चः:
तता पिकवा.
€ भारता,. प्रभून सत्य, बह्षयांग व उग्र तप यांच्या योगानें. त्रिविध वेयंयक्त झालंल्या,
बाणा, मनाने संधान करून. त) देत्यनगरावर सोडला. त्याच्या मागोमाग. विषारी सर्पा-.
सारस. सयकर डात पुबणं-वण, अति. चकचकोत, सुंद्र व सर्वाचे प्राण. हरण. करणारे
बार बण त्यान. साडळे व त्या. भवाने अति वेगवानू.व आतेश्यय प्रदीप्त अश्या तीन बाणांनी
त्या त्रपुराच [वेदारण. केले ७६-७८. त्यामुळें हे नराविपा. शरघातानें प्रदाप. झालल्या
विध्याग्रांसारख्या गोपुरांचा, त्यांतील. पुरांसह, ध्वंस झाला ७९. हे वसुधाधिपा; अग्नीने?
आतशय प्रदाप्त झालेला. व त्यामुळेच ज्यांच्या आंत आम्नि आहे अक्ञी ती. तीन परे पथ्वी--
वर कासळळा ८०. हे. सजा, पववताच्या वड्यंवण शिखरांसारषीं ती प्र शंकराने बह्मा--
ज्ञान जाळळा, असत! खाला पडळ ८१. याप्रमाणे त्रिपुरांचा नाश झाला असतां देवांनी.
हैषाने अशा वाणी उच्चारल्या “ ह पुरुषोत्तमा, आतिशय वद्धि पावलेल्या. या सर्व शत्नंना
टू मार. > ८२ असा; महायोगी (नष्णूच योगानं जणु. काय आतिशय: हंसत: असतों
न बहझतुल्य कष आणि शकर यांच्याकडून स्तुविळा जातो. बल व. पोरुष यांनीं यक्त
असलेले देवही महझदवासह त्याचा अनन्यमनाने स्ताते- कारतात ८३. इति. श्रीमहा०
सिठ० हार० भाव० निपुस्दवन[मक. एकशे तेतिसावा अध्याय समाप्त. झाला.॥. .३३
वशपाप्यन:-- या हारवशामध्य. क्रमानें वणन: केळेळे वृत्तान्त सांगतों. त्यांत पाहिला |
आद सग, नंतर भूतसग १, त्यानंतर वेनपुत्रपुथूचे आख्यान, मनंचें. कीर्तन, वेवस्वत-
डुलाचा उत्पात, घुधुमारकथा २,. गालठवाची उत्पात्ते, इह्व्वाकुवेशाचेंही: अनवर्णन.. पेत.
केल्य, तशाच सांमाचा व बुधाची उत्पात्ति ३, को्ति वाढविणारे अमावसूच्याः वंशाचे
अनुकातंन, इंद्राचा स्थानच्यांते व प्रातिष्ठा, क्षतवद्धजन्य उद्भव, दिवोदासाची प्रातष्ठा,,
वाच्य त्रशकूर्च! प्रांतंष्ठा, य यातिःचारिञ,, पुरुवंशाचे अनुकीतन ४, ५, कुष्णोत्पत्तीचें वर्णन
स्पमंतकमणाच वणेन, व त्यानंतर विष्णूचे अवतार संक्षेपतः. वर्णिळे. आहेत द
३९६ महर्षिव्यासभप्रणीतं श्रीहारिवंदापराणं । [ अध्या" £
चेधसः ७ पथ्वीवाक्यं च देवानासंशाबतरणं तथा । ततो नारद््बाक्य च स्वप्रगभीवाधि-
स्तथा ८ आयस्तवः पुन: कुष्गोतुतचुत्पनिः भपंचतः । गोबजे भमनं विष्णोः शकटस्य निव-
तेनस ९ पूवनाया वघो भंगो यमळार्लुनयोरापे । वृकसंदर्शनं चेव वृन्दावनानिवशनस १०
प्रावृषोवर्णनं चापि यडुनाहुददर्गानल । कालीयस्यापे दुमनं घेवुकस्य च भंजनळू ११ प्रल-
बॅनिधनं चेव शरद्णनभेव च । गिरियज्ञवृततित्व गोवर्घनाविधारणस् ५३२ गोविन्दस्याभि.
घेऊं च मोपीसंक्रीडनं तथा । रिष्ठासुरुस्य निधनमक्रपेषणं तथा 9३ अन्धकस्य च
चाक्य][न केलिनो निधन तथा । अक््रागमनं चेव नागळोकल्य दर्शानल १४ ध्नुभेगस्य
कथन कतवाक्यसंतः पर् । कुवळयापीडवधश्वाणूरांभ्रवधस्तथा १७ कंत्रस्य निधन चापि
विळाप: कसयोषितास् । उग्रसेनाभिषेकश्व यादवाश्वासने तथा १६ प्रत्यागाधेर्शरुकुलाद-
थाक्ता रामकुष्णयीः । मझुरायाश्वीपरोबी जरासन्थनिवर्तनर १७ विकडवाक्यं रासस्य
दुशान भाषण तथा । गोसन्तारोहणं 'चापे जरासन्धगातिस्तथा १८ मोमन्तस्य गिरेदाहः
करवारणुर॑ भाते; | श्गालस्य वधस्तञ मंथुरागतनं ततः १९ यघुनाकडणं चैव मथुरापक्र-
मस्तथा । उपायेन बधः काळयवनस्य प्रकीतितः १० निर्माणं दारवत्यास्त रुक्मिणीहरणं
तथा । दयाहत्वेव रुकिसिण्या रकिमणो निथधने तथा २५ बलदेवाद्वक पुण्य बलमाहात्म्य-
सल च । नरकस्य बधः पारिजातल्य हरणं तथा २२ द्वारवत्या विशोषेण पुनर्निसांणकी त-
नस । हारकाया प्रवेशश्र्व समा्यांच प्रवेशनस् ३ नारद्स्य च बाक्याने वृष्णिवंशानुकी-
तनस । षट्डुरस्य बवाख्यानं सेघ्यकस्य निबहणम १४ ससुवयाचा कृष्णस्य जळकीडाऊु-
तुळ । तथा भमप्रवाराणा सघुपानभरवतकम २५ तंतश्छाठलिक्यगान्धर्बतसुदाहरणं हरे: ।
तारकामय युद्ध, बह्मलोकारचे वर्णन, योगनिद्रेपासून उठणे, विष्णूचे बह्लदेवास उद्दे्वून
केलेळें भाषण ७, पृथ्वीचे वाक्य, देवांचे अंशावतार. त्यानंतर नारदाचें वाकय
स्वमभन विधि ८, आयांस्तव, छुष्णाची विस्तारपूर्व& उत्पात्ते, विष्णूचे गोकळांत
गमन, शकटाच निवतन ९, पूतनेचा वघ, यमलार्जनाचा वध, वृकसंदर्शन, वंदावन
निवशन १०, वर्षाकाळचें वर्णन, यमुनाझददर्शन, कालीयारचे दमन. घेनकाचें
भजन ११, प्रढंवार्च निधन, शरत्काळाचे वर्णन, गिरियज्ञप्रवात्ति, गोवर्धनधारण १ २,
गवेडाचा आमेषेक, गोपाकॉडन, रिष्टासुराचे निधन, अक्राचें प्रषण १३, अंधकां्ची
वचन, कशाच निधन, अकूगाचें आगमन, नागलोकाचें दर्शन १७, धनर्मग कथन
त्यानतर कसवाक्य, कुवड्यापीडवव, चाणर व आंध्र यांचा व १५, हंसाचें
निधन, कसाश्लियांचा विलाप, उग्नसेनाचा अभिषेक, यादवांचे आश्वासन १६, आगि
नतर राम व कृष्ण यांचे गुरुकुलांतून परत फिरणें यांचें वर्णन केळे आहे. मथरेचा उप-
रा, जरासन्धास परतवि्णे १७, विकद्रुवाक्य, रामाचे दर्शन व भाषण. गोमंतावर चटणें
जरासधाच आगमन १९८, गोमंतपत्रताचा दाह, करवीत्प्रांत जाणें, तेथे हागालवध
तथून मथ्रस जाण १९, यमुनेचे आकर्षण, मथ्रेचा अपक्रम, व कालयबनाचा उपायाने
कडला वध सागतला आहे २०. हारवतीचें निर्माण, रुवमीणीचें हरण, बिवाह, स्क्मीचें
नधन २१९, बलदूवार्च आन्हिक पुण्य, बलमाहात्म्य, नरकाचा. वध पारजातहरण २२
शष करून द्वारवतीचे पुनः निर्माणकीर्तन, द्वारकेत प्रवेश, सभाप्रवेश नारदाची वाक्ये,
__ दाष्णावशाच अनुकातन, षटूपुराच्या वधार्चे आख्यान, भेध्यझ्ांबा नाश ३,२४, कृष्णाची __
9३५ ] भविष्यपर्व । ३९७
भानांश्व दाहतुनाघुसत्या हरणकीतनन् २६ शंबरस्थ वघश्वेव धन्योपाख्यानमेव च । वासु-
दुबस्य माहात्म्य बाजयुद्ध॑ प्रपंचितस् २७ भविष्य एुष्करं वेब प्रपंचनेव की्तितस । वराहं
नाससह च वामन बहुबिस्तरभ् २८ केलासयाचाकृष्णस्य पोण्डकस्य वघस्ततः । हंसस्य |
डिभकस्यच बघत्वेव भकोतितः २९ एरतयस्य सं हारहाते वुत्तान्तसंग्रहः । कथितोनृपश्या्दूल
सवपापशरणाशन: ३० वृत्तान्त श्वणुमायस्तु सायं प्रातः ससाहेतः | स याति वेष्णवं धाम
ढद्धकास: कुरूदह । धन्य यशस्यमायुष्यं भाक्तेडक्तिफलमदर ३. [ ५४८५ ] [ १६५९५ ]
इांदे श्रीमहाभारते खिळंड हारवंशे भाविष्यपर्वजि वृत्तान्तसंभ्रहो न सचतुखिशद्धिकदाततमो-
_*. ईघ्याय: ॥ १६४॥
| . ॥ सभापधोयं हारिवंदाः ॥
अयसभ्रवजकलकथनम ॥ जनमेजय उवाच ॥ हरिवंश एराणे तु थ्रुते मनिवरोत्तम ।
किं फळ क च देय वे तदजूहि त्व॑ समाग्रतः १ वेजपायन उवाच ॥ हरिवद्दी
षुराणे तु भुते च भरतोत्तस । कायिक वाचिक चेनो मनसा ससुपाजतस २
तत्तव नाशमायान हेम सयाद्ये यथा । अडादशषडुराणानां अवणायत्फल मग्रेत & तत्फलं
समवाम[त बष्णवा नाज संशयः । स्लोकार्ध म्छोकपादं वा हरिवंदासमद्भवस ९
शण्वान्त असूया बुक्ता वेष्णावं पदमाष्ट्युः । जंबुद्दीपं ससा श्रित्य श्रोतारो दुळभाः कळी ५
भावण्यान्द नरा राजनू सत्य सत्ये वदाम्यहस् । खीमिश्व पुञजकामाभिः श्रोतव्यं वेष्णव
ऑरशिर्शिशर्शिशिशिशिशिल्प्प्णिा 83
ससुद्ठयात्रा, जलक्रांडा कोतुक, त्याचप्रमाणें भेमवीरांचे मद्यपानप्रवर्तन २५. तद्नंतर
हराच्या छाळिक्य गांघवांचे वर्णन, भानूची कन्या जी भानमती तिचें हरण २६, शुंबराचा
वध, धन्यापाख्यान, वासुरवार्चे माहात्म्य व बाणयद्ध यांचा प्रपेच केला आहे. २७
भावष्य व पुष्कर यांचे सावेस्तर वर्णन केळं आहे. वाराह, नरसिंह, व वासन यांचे सविस्तर
आख्यान २८, कृष्णाची कठासयाचा, पोंडूझाचा वघ आगि शेवटीं हंस व डिंभक यांचा
वष वाणला आहे २९. अगदी शेवटीं त्रिपुरसंहार सांगितला आहे. हे उत्तम राजा, असा
या अथाचा वृत्तातसअह सोंगेळा आहे. तो सर्वे पापनाशक आहे ३०. जो साधक सायं-
काळा व प्रात:काळा शांतचित्तानं हा वृत्तान्त ऐकतो तो हे करूदृह राजा. लब्धकाम होऊन
नेऱ्णवधामास जाता. हा वृत्तान्त धन देणारा, यश पसराविणारा, आयष्य वाढविणारा आणि
भा्तेव पक्त हे फठ दुणारा आहे ३१. इति श्रीमहा० भार० खि० हरि भविष्यवत्तांतसं-
अहनामक एकशे चवातेसावा अध्याय समाप्त झाला ॥ १३४ ॥
येथें हरिवद्ष सभापत झाला
अथ फढश्रवण कथन:---जनमेजय हणतो: --हे माने वरोत्तमा, हरिवंश पराण ऐकल
असता फळ क!णत [मेळते, व काय द्यावें ते मला सांग १. वैशंपायन “है भरतात्तपा,
हारवर पुराण एंकळ असतां सूर्यादइय होताच हिम जसें वितळन जातेंत्याप्रमाणें कायिक
वाचक व मनाने उपार्जेत पाप नाहींस होते. अठरा प्राणें ऐकल्याने जे फळ प्राप्त
हात तेच फळ विष्णुनक्ताला या पुराणापासन मिळतें, यांत संज्षय नाहीं. हरिबंशाचा
सढाकाथ किवा श्र्हाकाचा पाद जे श्रद्धेने युक्त होऊन ऐकतात ते वेष्णपदास प्राप्त होतात.
पणे राजा, मा खर खर तांगता. को, कलियुगांत नर जंबृद्दीपाचा आश्रय करून रा |
तरा त्यातहा याच श्रवण करणारे ढोक दु्टभ होतील. प्त्नांची इच्छा करणाऱ्या | ख्रयांनी हं.
इ्श्ट सह्षिंव्यासप्रणीतं श्रीहारिवेंदापुराणं । | अध्याय£
यदाः' ६ दाक्षिणा चात देया वे निष्कत्रयसुवर्णकभ । वाचकाय यथाझक्त्या य्थोके फल--
सिच्छता ७ स्वर्णशूंगीं च कपेलां सवत्सां वत्नसंयुतार । वाचकाय प्रद्याहं आत्मनः भया
कांक्षया ८ अलंकारं पदयाच पाण्योवे भरतर्षभ । कर्णस्याभरणं दद्यायानं च सविशे-
षत: ९ भूमेदानं ससादयाद्राह्मणाय नराधिप । भूमिदानससं दानं.त भूतं न भाविष्याते १०
काणाते श्रावयेड्रापे हरिवंशं तु यो नरः । सर्वथा पापानिडक्तो बेष्णवं पद्माप्रयात् ११
पितूचुद्धरते सवानेकादशससुक्कवाच । आत्मानं ससतं चेंव स्रियं च भरतर्षन १२ द्ांदा-
त्वाच होसा वे कायः श्रोंत्रा नराधिप । इदं मया तवाग्रे. च सर्वे प्रो नरर्षफ १३६ यस्य
स्सरणमात्रण सर्वेपापेः अखच्यते । अछत्र: पुञमाप्रावे अधनो धनमाठयात १७ नरमेघा-
श्वमधाभ्यां यत्फलं प्राप्यते नरे; । तत्फलं लभते चूनं एराणअवणाद्वरेः १५ बह्महा भणहा'
गोघः सुरायी युरुतल्पगः । सकृत्छुराणश्रवणात्पूतो भवति नान्यथा १६ इदं मयाः ते परि-
कातते समहच्छाकृुष्णमाहात्म्यसपारसद्धुतळ । |ाण्वचूपठक्नाशु समाप्रयात्फलं यच्यापे:
छाकषु सुदुळभंमहत् ३७ इति श्रासहाभाइते खि>ह० भ० श्रवबणफळथनं नास पंचधिंदा-
दार्धिकशाततमोडध्याय: । 9३५ ॥ इति हरिवंशग्रेथः सलाप्तः ॥ श्रीकृष्णापंणमस्तु ॥
विष्णू्च यश अवश्य ऐकावे २-&. याची दक्षिणा तीन निष्क सुवणे आहे; पण यथोक्तः
फलाची इच्छा करणाऱ्या; श्रोत्याने वाचकाळह यथाशक्ति तरी दक्षिणा अवऱय दयावी
सवत्स, वसख्रयुक्त, खणंल्रुगी कापला गाय आपल्या कल्याणा'ची इच्छा करणारानें वाः्वकापः
याड ८. हे भरतश्रष्ठा, दोन्ही हातांत अळंऊझार घालावेत. कर्णाभंरण यावे -विझषेंकरून यान
द्यावे ९. हे नराधिंपा, ब्राह्मणाला भूमिदान याबे. भूमिंदानासारखें दान त्रिक्काली नाहीं १०
जी नर हरिवंश ऐकतो व ऐंकिवता तो. संवंथा पापमक्त होऊन वेष्णवपडास फोंचतो
तो अकरा जन्माच्या सव पितरांचा, आपला, पुत्राचा व पत्नीचा उद्धार करतो ११.१२. .
हे. नराधिपा, श्रोत्याने याप्रसंगी दशांश हांस करावा. हे नरश्रेष्ठा, हे मी तला सर्व
सांगितल आहे १३. याच्या केवल. स्मरणानॅच पुरुष सवं पापांसून मक्त. होतो. अपत्राला
पुत्र हांता. [निधनाला धन मिळतं १४. नरमेध व अश्वमेध यांच्या यांगाने मनष्यांना जें
फळ मिळत, खचित, हरीच्या पुराणश्रवणानंही ते फळ मिळतें १५. जहझुहत्या करणारा
अणहत्या करण्परा, गांवध करणारा व सुरापान करणास याचें एकदा श्रवण करूनच
पवित्र हातो. त्यावाचून मात्र नाहीं १६. अपार व अद्धुत असे हे श्रीकृष्णाचे अति मोठें
माहात्म्य मा तुला सांगितले. याचें श्रवण व पठण करणाऱ्या पुरुषास या लोकांमध्ये
अतिशय दुलळभ असलेल मोठे फल सत्वर प्राप्त होतें १७. हाते श्रीमहाभारतांतील खिल-
पर्व-डरवशाच्या भविष्यपवापका श्रवणफलळकथन नामक एकश पसातिसावा अध्याय;
समाप्त झाला ॥. ११५.॥ इति हरिवंश ग्रंथ समाप्त श्रीकुष्णार्पैणमस्तु. |
पपु ८: कत). क... क
सभास
7६7१-१७ गर नदि
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11